پایان نامه با واژگان کلیدی سهراب سپهری، سیر و سلوک، صدای پای آب

دانلود پایان نامه ارشد

سرای کَهُن
سوی پستی رسیدم از بالا
چون تهی شد ز من مشیمه کن
حلقه در گوش ز « اهبطوا منها»

(سنایی، 28-29)
مرحله‌ی دوم سفر که در سیرالعباد از کمک و یاری پیر آغاز می‌شود در‌واقع همان پیمودن سیر صعودی سفراست که با رنج‌ها و مراحل دشواری همراه است؛ این بخش اصلی‌ترین و مهم‌ترین مرحله‌ی سفر در سیرالعباد می‌باشد که در آن سنایی پس از راهبری پیر، از طبایع و صفات پست انسانی می‌گذرد و با عبور از چهار عنصر خاک، آب، باد و آتش و طبایع مربوط به هریک به سیر در افلاک می‌رسد و هر فلک را نیز با صفاتی که مشخصه آن است پشت سر می‌گذارد… با رسیدن سنایی یا سالک به عقل کل پیر و سالک با هم متحد و یکی می‌شوند و از وجود سالک چیزی باقی نمی‌ماند:

آن مکان بر دلم چو دشمن شد
چون از آن اصل و مایه فرد شدم
در زمان من نماندم او من شد
طفل بودم هنوز مرد شدم

(سنایی، 2-461)
سنایی در مرحله‌ی سوم سفر به مدینه فاضله خویش که همان رسیدن در جمع اهل فنا و توحید می‌باشد، دست می‌یابد اما در مرحله‌ی آخر به ناچار به دلیل قید صورت و ماده، وارد مرحله‌ی چهارم سفر یعنی بازگشت از عروج می‌شود.
1-3) سفر در هشت کتاب سهراب سپهری
با نگاهی گذرا به هشت کتاب سپهری، با شاعری رو به رو می‌شویم که از اولین دفتر شعر خود تا آخرین آن، پیوسته در سفر یا در آرزوی سفر است. و دلیل این مدعا را تنها در کلمه‌ها و فعل‌هایی که همه نشان از حرکت دارند، می‌توان یافت:
کلمه ها: راه- جاده- جای پا- نفس- سفر- کفش- چمدان- جامه- لباس- مسافر- عبور- رخت- عزیمت و…
فعل‌ها: راه افتادم- می‌گشت- می‌برد- خواهم آمد- خواهم آورد- باید رفت- گذشت- پیمود- می‌رفت- دور باید شد- همچنان خواهم راند- تا سواد قریه راهی بود- می‌گذشتم- کفش‌هایم کو- کوچاند- به سمتی برود- چند ساعت راه است- چه اندازه راه است و رفت تا لب هیچ و… (حقوقی، 1384، 42)
این سفرها که گاه عینی و آفاقی‌اند، بازتاب سفرهای متعددی است که او به شرق و غرب عالم داشته است، سفرهایی که از سال 1336 آغاز و تا یک سال قبل از مرگش یعنی سال 1358 ادامه یافت.
سفر مرا به زمین‌های استوایی برد/ و زیر سایه‌ی آن «بانیان» سبز تنومند
و نیمه راه سفر، روی ساحل جمنا/ نشسته بودم/ و عکس تاج محل را در آب نگاه می‌کردم.
(مسافر، 308)
این سفرها که به بهانه‌ی نقاشی و در واقع برای یافتن حقیقت و یک جهان‌بینی خاص صورت گرفت کم کم تبدیل به سفری ذهنی و انفسی در شاعر گردید.
سپهری بر خلاف شاعران دوره‌ی خود که سعادت آدمی را در تغییر نظام سیاسی و اقتصادی موجود می‌دانستند، معتقد بود که نجات آدمی نه از بیرون بلکه از درون اوست.(لنگرودی، 1381، 643) و او آن‌چه را که در سیر آفاق دیده و تجربه کرده بود، اینک در سیر انفسی در قالب جهان‌بینی و نگرش خود نسبت به مسائل گردیده و تجربه کرده، بیان می‌کند:
هنوز در سفرم/ خیال می‌کنم/ در آب‌های جهان قایقی است/ و من – مسافر قایق- هزارها سال است/ سرود زنده‌ی دریانوردهای کهن/ به گوش روزنه‌های فصول می‌خوانم/ و پیش می‌رانم (مسافر، 302)
«جهان به اقیانوسی تشبیه شده است، دریانوردهای کهن، عارفان و جستجوگران باستانی معرفت‌اند» (شمیسا، 1370، 140) و آن‌جا که می‌گوید: من از کدام طرف می‌رسم به یک هدهد؟ (مسافر، 304) هدهد در متون عرفانی ما مثلاً منطق‌الطیر، رمز مرشد و شیخ آگاه است:
مرحبا ای هدهد هادی شده در حقیقت پیک هر وادی شده (همان، 1370، 145)
بسامد بالای مفهوم سفر و اجزای آن در شعر سپهری، که خود از اصطلاحات مهم عرفانی است، سپهری را چون رهروی قرار داد که دائم در جستجوی حقیقت است. «حتی سفرهایش به غرب و شرق، برای او بیش‌تر سلوک روحی و معنوی و سیر در انفس به حساب می‌آمد تا گشت و گذار و جهان‌دیدگی و سیر در آفاق» (یا حقی، 1385، 120)
درد سپهری، درد «نانی به کف آوردن» و تولید مثل کردن نیست، درد او، درد دور ماندن از اصل خویش است (مقدادی، 1378، 122) و این همان دردی است که سپهری را به حرکت وا می‌دارد:
مرا به خلوت ابعاد زندگی ببرید/ حضور هیچ ملایم را/ به من نشان بدهید. (مسافر، 313)
1-4) پیشینه‌ی پژوهش
در مورد موضوع مورد نظر (سفر) به طور قیاسی بین دو شاعر یعنی سنایی و سهراب سپهری اثری نگاشته نشده اما در آثاری مجزا این آثار تحلیل و بررسی شده‌اند:
الف) در زمینه‌ی سیرالعباد:
1- کتاب‌هایی که مثنوی مورد نظر را بیت به بیت شرح کرده اند مثل کتاب مثنوی‌های حکیم سنایی از مدرس رضوی که در آن معتبرترین نسخه‌های مثنوی‌های سنایی به همراه شرح بیت به بیت مثنوی سیرالعباد الی‌المعاد بیان گردیده است؛ نویسنده در آغاز شرح به بیان یک مقدمه و دو فصل یکی در باب عقول مدبره‌ی جهان و افلاک و دیگری در باب سفر و انواع آن از سفر روحانی و جسمانی و شرط عقل و معرفت در سفر روحانی می‌پردازد و سپس وارد شرح مثنوی می‌گردد. شرح سیرالعباد الی‌المعاد از مریم‌السادات رنجبر که در آن پیش از آغاز شرح مقدمه‌ای را در باب این سفر ذکر کرده است؛ نویسنده این سفر را در واقع سیر معنوی آدمی در روح خود و طی مراحل این راه از غفلت و جهل و گناه تا سرمنزل هشیاری، دانایی و رستگاری می‌داند…
2- مقاله‌ی تحلیلی بر سیرالعباد الی المعاد سنایی از معصومه غیوری، دانشجوی دوره‌ی دکتری که در رساله خویش سفر روحانی سنایی در سیرالعباد را از دیدگاه های روان‌شناسی و اسطوره‌ای بررسی کرده است. نویسنده، سفر در سیرالعباد را محصول تخیلی فعال می‌داند که ریشه در روان انسانی دارد، هم‌چنین به بررسی انگاره‌های اسطوره‌ای موجود در این سفر همچون گذر سنایی از آب و پاک شدن توسط آن می‌پردازد.
3- مقاله‌ی تطبیقی دو سفر روحانی سنایی و ابوالعلاء از دکتر مهدی سلمانی که این دو سفر روحانی را با هم مقایسه کرده است. نویسنده در این قیاس به بررسی تفاوت‌ها و شباهت‌های دو اثر پرداخته و هم‌چنین تاثیر گذرای این دو اثر را بر آثار بعد از خود بررسی کرده و در نهایت معتقد است که دو اثر اگر چه از دو زبان و دو فرهنگ متفاوت است اما بستر مشترک اسلام هر دو را به سوی یک هدف سوق می‌دهد.
4- مقاله‌ی بررسی نمادگرایی در سیرالعباد الی‌المعاد سنایی و ارداویراف‌نامه مرضیه کسرایی، حسین ابراهیمی که در آن به بررسی نمادهایی از سفر سیرالعباد، بهشت و دوزخ و تجسم اعمال پرداخته شد.

ب) در زمینه‌ی هشت کتاب سهراب سپهری
1- از آن‌جائیکه سهراب سپهری به انحای مختلف در دفاتر شعری خویش از شوق و اشتیاقش به سفر سخن گفته است لذا در اغلب کتاب‌هایی که شعر سهراب سپهری را تحلیل می‌کند اشاره‌هایی به این موضوع شده است از جمله کتاب نگاهی به سهراب سپهری از دکتر سیروس شمیسا که به خصوص به تحلیل دو شعر صدای پای آب و مسافر می‌پردازد: ایشان سپهری را دارای تز عرفانی خاص خود می‌داند و بسیاری از بیت‌های این دو منظومه را بر اساس مفاهیم عرفانی، تحلیل می‌کند. هم‌چنین ایشان مسافر را ادامه‌ی منظومه‌ی صدای پای آب معرفی می‌کند و مسافر را همان روح جستجوگر سپهری می‌داند که به دنبال حقیقت اشیا و جهان است.
2- مقاله‌ی دو سفر از دکتر محمود فضیلت که در آن سیر و سلوک عارفانه سهراب سپهری را در مجموعه هشت کتاب بررسی می‌کند و ین مجموعه را در وادی‌های مختلف سیر و سلوک با منطق‌الططیر عطار مقایسه می‌کند. نویسنده معتقد است سپهری نیز در هشت کتاب در حال سیر و سلوک و سفر به سوی وادی هشتم یا « ما هیچ، ما نگاه » است.
3- مقاله‌ی بودلر و سپهری، در جستجوی بهشت گمشده از محبوبه فهیم کلام که در آن نویسنده سپهری را شاعری رمانتیست و بودلر را شاعری سمبولیسم معرفی می‌کند که از آلام دنیای پیرامون خویش در رنج‌اند، و پیوسته در جستجوی مامن و پناهگاهی برای تسکین دردهای درونی خویش، در پی دنیایی فراتر از دنیای طبیعت و در جست و جوی مدینه‌ی فاضله‌ی خویش‌اند. نویسنده سفر سپهری را، نوعی سیر و سلوک روحی و سیر انفس معرفی می‌کند اما سفر بودلر را، سفری دنیوی می‌داند و از این رو برای سفر دو شاعر تفاوت قایل می‌شود.

1-5) اهداف پژوهش
بررسی دقیق مفهوم سفر در مثنوی سیرالعباد إلی المعاد سنایی و هشت کتاب سهراب سپهری
1-6) حدود پژوهش
هشت کتاب سهراب سپهری و مثنوی سیرالعباد الی المعاد سنایی

1-7) پرسش‌های پژوهشی
1- سفر در مثنوی سیرالعباد إالی المعاد سنایی دارای چه وجوه مفهومی است؟
2- سفر در هشت کتاب سهراب سپهری دارای چه وجوه مفهومی است؟
3- موارد اشتراک و تمایز مفهوم سفر در سیرالعباد سنایی و هشت کتاب سهراب سپهری کدامند؟
1-8) شیوه‌ی پژوهش
روش جمع‌آوری اطلاعات به شیوه‌ی کتاب‌خانه‌ای بوده است، به این ترتیب که:
1- ابتدا با رجوع به کتاب‌های لغت فارسی و عربی معانی مختلف سفر استخراج گردید، هم‌چنین جایگاه سفر در قرآن و احادیث و روایات و کتاب‌های مختلف عرفانی مورد بررسی قرار گرفت.
2- در فصل سوم و بخش زندگی‌نامه‌ی دو شاعر، در زمینه زندگی‌نامه‌ی سهراب سپهری از کتاب‌هایی چون: از مصاحبت آفتاب کامیار عابدی و کتاب‌هایی که پریدخت سپهری در مورد زندگی برادرش به چاپ رساند همانند: سهراب مرغ مهاجر و هنوز در سفرم بهره گرفته شد. هم‌چنین در مورد زندگی سنایی نیز به کتاب‌هایی چون تازیانه‌های سلوک محمدرضا شفیعی کدکنی رجوع شد که در مقدمه آن بحث مفصل و جامعی از زندگی و شعر و شاعری سنایی ارائه داده شد. هم‌چنین از کتاب‌هایی چون شعرالعجم شبلی نعمانی و شرح مثنوی‌های حکیم سنایی از مدرس رضوی بهره گرفته شد.
3- در فصل چهارم به تحلیل جداگانه‌ی مفهوم سفر در دو اثر یادشده، پرداخته شد و بعد از آن مشابهت‌ها و تفاوت‌های این مفهوم در دو اثر، بیان گردید. در این فصل از منابعی که به نوعی به تحلیل مورد نظر یاری می‌رساند بهره جسته شد.
1-9) زمان‌بندی اجرای پروژه
الف: جمع‌آوری منابع: یک ماه
ب) مطالعه منابع جهت یادداشت‌برداری و تحلیل: چهار ماه
ج) جمع‌آوری و نگارش پایان‌نامه: دو ماه

2) چارچوب مفهومی تحقیق
2-1) سفر در لغت
در مورد سفر و مشتقات آن در فرهنگ‌ها و کتاب‌های تاریخی معتبر، تعاریف مختلفی آمده است از جمله در کتاب‌های لغت این چنین آمده است:
سفر: مقابل حضر، بریدن مسافت، مرگ (دهخدا، 1377: ذیل واژه)
سفر:
1- بیرون شدن از شهر خود و به محلی دیگر رفتن
2- قطغ مسافت
4- راهی که پیمایند از محلی به محل دور: ج اسفار (معین، 1360: ذیل واژه).
در سفر بسیاری از حقایق و مسائل بر انسان آشکار خواهد شد چنان‌که این اتفاق در حضر نخواهد افتاد؛ بنابراین بسیاری از کتاب‌های لغت به این موضوع اشاره کرده‌اند:
سفر(ج اسفار): مسافرت. علت این تسمیه آن است که در ضمن مسافرت، مسائل و امور بسیاری، از جمله آداب و اخلاق اقوام دیگر، برای شخص آشکار و روشن می‌شود: فمن کان مریضاً او علی سفر- فقالوا ربنا باعد بین اسفارنا (اصفهانی، 1385: ذیل واژه).
مسافرت را از آن جهت سفر گویند که اخلاق مردم در آن آشکار می‌شود طوریکه در غیر آن آشکار نمی‌شود. (قرشی، 1353: ذیل واژه)
سفر: بریدن مسافت، سفیدی روز (کاتوزیان، 1383: ذیل واژه)
واژه‌ی سفر در اصل واژه‌ای است عربی که در حوزه‌های مختلف معانی متعددی به خود می‌گیرد: در کشاف فنون این‌گونه آمده است:
السفر: بفتح ‌السین و الفاء فی‌اللغه لخروج المدید و فی‌ الشریعه قصدالمسافه المخصوصه … و فی اصطلاحات الصوفیه السفر هو توجه القلب الی الحق و السیر مترادف له (تهانوی،1862: ذیل واژه)
سفر در معنای اصطلاحی «مرگ» نیز در ادبیات آمده است؛
ناصر خسرو گوید:
توشه از طاعت یزدانت همی باید کرد که در این صعب سفر طاعت او توشه‌ی ماست

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه ارشد با موضوع سازمان تجارت جهاني، موازنه قدرت، سازمان ملل Next Entries دانلود پایان نامه ارشد با موضوع نفت و گاز، صدور انقلاب، سازمان ملل