پایان نامه با واژگان کلیدی دوره صفوی، دوره صفویه، دوره ساسانی

دانلود پایان نامه ارشد

حکومت شیعی که ایران پس از چند قرن حکومت محلی گشته و اعتلای انواع هنرها فراهم شده؛ فلزکاری عصر صفویه همگام با دیگر هنرها بر پایه سنتهای قدیم استمرار یافت و در سایه هنر پروری حاکمان به رشد و شکوفایی رسید. چنانکه از آثار به جا مانده از این عصر، گواه روشنی در پیشرفت هنری است که از آمیزش سبکهای مختلف قبل از صفویان ایجاد شد و انجام به جایگاه درخشان و بسیار متفاوت خود رسیده است. فلزکاران این عصر، اجرای نقوش ظریف و بسیار ریز را جایگزین نقوش درشت و زمخت رایج در عهد تیموری و سلجوقی کردند؛ ظروف از جنس مس و برنج بیشتر رواج یافت و در سایه مهارت سازندگان، آثار با کیفیت و نفیس ساخته شدند. در اثر گسترش اعتقادات شیعی و روحیهی ملی گرایی استفاده از دعاهای شیعی و نیز اشعار فارسی با خطوط ایرانی همچون نستعلیق، نمود فراوانی در آثار فلزی دوره صفویه یافت. بنابراین ویژگی ایرانی بودن یکی از مشخصههای محصولات و تولیدات این دوره است آثار بدست آمده از دوره صفویه که در در موزه و مجموعههای داخلی و خارجی نگه داری میشوند؛ به خوبی انعکاس دهنده دیدگاه های مذهبی حامیان خود و بازتاب نگرش اجتماعی جامع آن روزگار میباشد، به طوری که در این پایاننامه به بررسی آثار جمع آوری شده، میتوان این تاثیرات را بر روی فرم و محتوا ونوع کاربردی آنها مشاهده کرد. نتیجه حاصل از این بررسی، علاوه بر شاخصههای فرهنگی و هنری؛ کاربرد مواد ومصالح، محتوای آثار واستفاده از خط نگاره ها به زبان فارسی در دوره صفویه را نشان دهیم.
1-2 بیان سوالات در تحقیق
1- آیا عناصر مذهبی، بر آثار فلزی دوران صفویه تاثیر گذاشته اند؟
2- شاخصههای تزئینی و محتوایی آثار فلزی دوران صفویه چه چیزهایی بودهاند؟
3- رابطه فرم و محتوادر تزیینات شمدانها و قندیل های دوره صفویه چگونه بود؟
1-3 اهداف واهمیت انجام تحقیق
هدف از این تحقیق، بررسی تغییراتی است که در تزیینات و فرم شمعدان ها و قندیلهای دوره صفویه رخ داده است؛ شکل و جنس آثار تا حدی رشد کرده که امروزه؛ اوج هنرهای فلزکاری ایران در دوره صفوی میدانند و سبکی که امروزه درکندهکاری و ترصیع و قلمزنی آثار هنری فلزکاری رایج است برگرفته از همان دوره دانستهاند. استفاده از خط نستعلیق به عنوان خطی کاملاً ایرانی از جمله این موارد است که با مطالعهی نمونههای تاریخی موجود میتوان به سابقه آن در هنر ایران میتوان پیبرد.
1-4 روش انجام تحقیق
با توجه به موضوع کار، در روند نگارش این پایان نامه از منابع کتابخانه ای مورد استفاده قرار گرفته است و با توجه به کمبود نمونههای قندیل ها و شمعدانهای دوره صفویه از مقالات و آثار موزههای موجود در موزه ملی ایران و موزه آذربایجان غربی و سایت های اینترنتی در تدوین این پژوهش استفاده شده است؛ و بخشی از این تحقیق به صورت میدانی و مصاحبه با مجموعه داران موزهها انجام گرفته است.
1-5 پیشینه تحقیق
در کتاب فلزکاری عصر سلجوقی و صفویه نوشته محمد افروغ برخلاف انتظاری که از عنوان کتاب به ذهن متبادر میشود، نویسنده تنها به بازگویی مطالبی تکراری پرداخته و مطلب جدیدی به اطلاعات قبلی نیافزوده است. حتی ازتصاویر مناسبی نیز استفاده نشده و تعداد تصاویر بسیار کمتر از آن است که بتوان آن را مورد بررسی قرار داد. از همین نویسنده مقالهای نیز با عنوانی مشابه در دو فصلنامه مطالعات هنر اسلامی، شماره دوازدهم به چاپ رسیده و در آن به سه نمونه ظروف فلزی صفوی پرداخته شده است.
از مقالات چاپ شده یک مقاله که از لحاظ محتوا و تصاویر نزدیکی بیشتری به موضوع تحقیق این پایان نامه دارد اشاره میکنم: بررسی مضامین و خط نگارههای شمعدانها و قندیلهای دوره صفوی، موزه ملی که نویسنده آن مریم فراست است. در این مقاله هم به بررسی سه نمونه از قندیلهای این دوره و پنج نمونه از شمعدانهای دوره صفوی پرداخته شده است.
از مقالات چاپ شده به دو مقاله که به یک قندیل اشاره شده و توضیحی در این باره نوشته شده یکی مقاله خانم نازله رحمانی در مجله گلستان قرآن، با عنوان معرفی یک قندیل استثنایی از دوره صفویه است که در تزئینات این قندیل از آیات سوره نور و دعای نادعلی تزئین شده است. و دیگری در مقاله خانم فاطمه حاتمی که در مجله فقه اصول: وقف میراث جاودان است.
از منابع دیگر مقاله دکتر علی سجادی با عنوان بررسی و تحلیل نقوش قندیلی بکار رفته بر روی محرابهای سنگی و کاشی و سنگ قبرها، از این منظر که آیا این نقوش نمادین یا کاربردی هستند و پرداخته شده است.
در مقاله میثم جلالی با عنوان پایه شمعدان های صفوی در موزه مرکزی آستان قدس به بررسی دو نمونه شمعدانهای دوره صفوی در موزه مرکزی آستان قدس که از اقلام روشنایی از بعد هنر و فرهنگی، معرفی شده است.
1-6 مشکلات پیش رو
مشکلات اساسی که در این تحقیقِ پژوهشی وجود داشت:
1- نبود کتب و منابع کافی مرتبط با تحقیقِ پژوهشی
2- دسترسی نداشتن به شمعدانها و قندیلهای (به تعداد مورد نیاز) دوره صفویه
3- عدم دسترسی به تصاویر مناسب و با کیفیت
1-7 جامعه آماری
ما در این تحقیق به بررسی چهار نمونه از قندیلها و هفده نمونه از شمعدانهای دوران صفویه پرداختهایم.

فصل دوم
تاریخچه فلزکاری پس از اسلام تا دوره صفوی

2-1 فلزکاری قرون اولیه
فلزکاری اسلامی، آثار فلزی کشورهایی را در بر میگیرد که به طور موقت یا دائم تحت حمایت حکومت اسلامی از سال 622 م به بعد قرار داشت و دین اسلام، بر پیشرفت این روشها ، تاثیر گذاشت. (وارد 1384: 9)
تزئین آثار فلزی مصنوعات زرین و سیمین متعلق به صدر اسلام ماهیت فرهنگی مادی که مورد بهرهوری توانگران آن دوران قرارداشت و الگوی اصلی آن ها رومی بود. بشقاب دستهدار سطل اغلب شکلهای چراغ، شمعدان چند شاخه، صندلی، جواهر، اقلام کوچک آرایشی و بزکی انواع تشت و مشربه و پایه چراغها گلابی شکل، تنها بخشی از فهرست کامل آن مصنوعات فلزی را تشکیل میدهند. و شایان توجه این که از آن پس ریختههای تازهای ماخذ از اشیاء فلزی به کار رفته در جوامع دیگر ندرتاً دیده میشود. شکلهای دیگری که نفوذ گسترده از سوی استادان فلزگری، و از سوی دیگر بر پسند عمومی گذاردند منحصر به فرد بودن به اشیائی تولید شده در پیشههای وابسته به فلزکاری، لیکن با کار مادههای متفاوت، در این گونه مواد مشاهده میگردد که نفوذ شکلی و شیوه ای عموماً از ماده گرانتر به کار ماده ارزانتر صورت میپذیرفته است. مثلاً بدلسازی یا تقلیدگری با مفرغ از روی ریخت و هیئت کلی جعبه های عاجی انجام میگرفت. یا همچنین گلابپاشهای نقرهای به ریخت گلابپاشهای شیشهای شکننده که مسلماً نفیس تر به شمار میآمدهاند. (فریه1374: 171،179).
ظروفی که ماده اولیه آنها فلز بود و تزئیناتی استادانه داشت آن قدر ظریف و زیبا بودند که آنها را ذوب نمیکردند یا آنها را تعمیر، تعدیل و یا تزئینات به آنها اضافه و از آن زدوده میشد. و در مورد کارهای فلزی مرصع شده جواهرات آنها برداشته و جمع آوری میشدند. از این گونه آثار شمار قابل توجهی باقی مانده که فلز کاری اسلامی را تشکیل میدهد. (وارد 1384 : 14 )
همانطور که شمایلها و بتها در ادیان پیشین ممنوع بوده تزئینات پیکره ای هم توسط اسلام منع شده و اشکال انسان و حیوان در تزئینات لوازم مساجد یا اماکن متبرکه به کار نرفته است و استفاده از طرح های جایگزین و مختلف مانند زنجیرهای طوماری اسلیمی، نقش مایه های هندسی و کتیبه ها را ترویج و تشویق نموده. خط عربی، روش برگزیدهی ارتباطی خداوند در سراسر قرآن، قرینهی اسلامی مجموعههای پیکره دار و شمایلهایی شد که پیام دین مسیحیت و ادیان دیگر را بیان میکردند. خوشنویسی؛ حرفه ای افتخار آمیز بود. (همان: 19)
خط عربی در سطر افقی از راست به چپ نوشته میشود که راست همانا پهنه کار و کوشش باشد و چپجای دل و بدین گونه سیری است از بیرون به درون. (بورکهارت 1365 :57)
در دوران اسلامی هنر آفرینان توانستند از فلزاتی مانند آهن و مفرغ، مس و برنج ظروف و اشیاء نفیسی بسازند که همگی نشانی از غنای ذوق و قریحه نزادی سازندگان آنهاست.
فلزکاران این عصر استثنائاً ظروف واشیای دیگری از زر و سیم با نقوش و تصویر انسان، جانوران جهت بزرگان و امیران می ساختند که به اتکای قدرت خاصه خویش از احکام شرعی سرپیچی کرده و از این ظروف استفاده می کردند. (فرد،حیدرآبادیان1388: 138)
ادامه اسلوب تزئینی ساسانی در فلزکاری اوایل دوره اسلامی بخصوص در ظروف نقره که اشتباهاً به دوره ساسانی نسبت داده میشود کاملاً مشهود است. چندین ظرف نقره که مناظر شکار و صور انسانی سبک ساسانی روی آن ها نقش شده، به اوایل دوره اسلامی تعلق دارد . روی بعضی از آنها نام صاحب ظرف به خط و زبان پهلوی نقش گردیده و بدین وسیله میتوان تاریخ ساخت آنها را معین کرد. ( دیماند 1383 : 134 )
حکاکی فلز از دیرباز درایران رایج بود. اما نقره نشاندن روی فلز ظاهراً از ایالات شرقی نفوذ کرده به ویژه از شهر هرات مرکز ایالات خراسان، آغاز و به سایر نقاط ایران رسیده است. ظروف نقره با تصویر حیوانات و طیور یک دستة مهم از فلز کاری ساسانی، دوره بعد از ساسانی را تشکیل میدهد و در این دوره قلمزنی و حکاکی بیشتر از برجسته کاری در ظروف به کار رفته. آثار به دست آمده از موزه آرمیتاژ که متعلق به این دوران است ، ظرفی است جنگ بین شیر و غزال، روی آن نقش شده است. طرز ترسیم بدن حیوانات و عضلات و صورت و یال و دقت در کشیدن طرح تصویر حاکی از آن است که این ظرف نه تنها بعد از دوره ساسانی ساخته شده، بلکه تاریخ آن در حدود قرن 10 میلادی است. (دیماند1383: 135)
سبک نقش این ظروف کاملاً اسلامی است و می توان آن را پیشرو و اسلوب سلجوقی به شمار آورد. طرحهای تزئینی نباتی که دارای بعضی از خصوصیات عصر ساسانی است بسیاری از خصائص ممتازة آن را از قبیل برگهای مدور و برگ نخل قلبی شکل، که مشابه آن ها در آسیای وسطی ساخته شده است.
مصنوعات فلزی که به شکل حیوانات و پرندگان ساخته شدهاند اگرچه بیشتر آنها منسوب به ادوار اولیه اسلامی هستند ولی روح فنی ساسانی در آن ها تجلی میکند و بیشتر از بخوردان و ظرفهای آبخوری هستند که به شکل مرغابی، خروس، آهو، اسب و یا شیر ساخته شدهاند و در آثار نفیس از قبیل شمعدانها و ابریقهائی که منسوب به قرن 6 هجری 12 میلادی است بکار بردهاند. (محمد حسن 1363: 257،256 )
بیشتر این آثار فلزی ایران که فعلاً در دست است و راجع به دو قرن 3 تا 6 (9 تا 12 میلادی) است در خراسان، همدان، ری و سمرقند به دست آمده است و بیشتر تزئینات آن اشکال حیوانات و شاخههای نباتات و خطوط کوفی است که با کمال دقت و زیبایی قلمزنی شده است ولی رنگی که آنها را فرا گرفته است مانع از ظهور تباین بین تزئینات و جاهایی است که نقش و نگاری ندارد. ( همان : 257 )
البته اشیای طلایی و نقرهای اسلامی زیادی باقی نمانده، زیرا دین اسلام، تدفین کالا و اجناس را همراه مرده منع کرده است. فلزات ارزشمند به منظور استفاده در زمانهای مورد نیاز، ذوب یا برای طرح تصاویر و تزئینات رایج، اصلاح و تغییر داده می شد. فرهنگهای مشهور برای کار زرگری خود همواره سنت تدفینی پیچیده و دقیق داشتند. (وارد 1384 : 10 )

شکل 2-1. چراغ مسجد، ازفلز برنج،مشبک کاری شده
کتیبهی دور تا دور لبهی این چراغ، خوانده میشود:
((به نام خدا، بسم الله)). ارتفاع بدون زنجیر 260 سانتیمتر.
ایران سده دهم / چهاردهم (ریچل وارد 1384:10)

در مجموع باید گفت آثار فلزی قرون اولیه سرزمین اسلامی به خصوص ایران دارای طرح های غیر اختصاصی، تزئینات تلفیقی حجمهای کاربردی و سادگی در فرم میباشد. در فراز و نشیب دگرگونیهای بنیادی اعتقادات مردم این سرزمینها، هنرمندان ناچار به حذف ساختارهایی از این صنعت شدند که مهم ترین آنها عبارتند از:
1- تغییر در ابعاد غیر کاربردی اشیاء
2- تغییر در موضوع و مفاهیم تزئینی اشیاء. (توحیدی1386: 28)
اندازه و ابعاد اختصاصی در ساخت ظروف کمتر مورد توجه قرار گرفت و به جای آن ا

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژگان کلیدی دوره صفوی، دوره صفویه، هنر ایران Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی دوره سلجوقی، دوره ساسانی، آذربایجان غربی