پایان نامه با واژگان کلیدی دوره سلجوقی، دوره ساسانی، آذربایجان غربی

دانلود پایان نامه ارشد

ز اندازه و حجمهایی استفاده شد که جنبه شخصی و فردی داشتند . تزئینات اشیاء نیز که صرف درباری و القاء کننده قدرت و تجسمی از نمادهای حکومتی بود به کلی منسوخ میشود و به جای آن تزئین به معنی خلاقیت و تجسم زیبایی و القاء آرامش جایگزین میگردد . در مناطقی از ایران که به لحاظ موقعیت جغرافیایی دین اسلام به تدریج مورد پذیرش قرار گرفت و بسیاری از آداب و رسوم عصر ساسانی تداوم پیدا کرد . آثار به جا مانده از سده متاخر اسلامی بسیار اندک است ولی آن چه که به جای مانده است تاثیر نیروتداوم باقی مانده در قرون اول و دوم هجری ساخته شدهاند و نام صاحب آنها به حفظ و زبان پهلوی ساسانی حک شده است و نقش ها عنصر تزئین دوره ساسانی و اسلامی را دارند. سرانجام مهم ترین عامل اقتصادی یعنی احترام به آئین محمدی که تمام شئون زندگی مردم را تحت الشعاع قرار داده باعث شد تا عناصر تزئینی دستخوش تغییرات اساسی شده و صورتگری و نقش مایههای انسانی که با تعالیم اسلامی مغایرت داشت و به نوعی گوناگونی پرستی و شرک را القاء میکند حذف شده و کم کم شرایطی فراهم گردید که در کالبد هنر و روح تازهای دمیده شود و در حقیقت رنسانس اسلامی به وقوع پیوست. (همان:28 )
رواج یافتن استعمال ورق برنجی نقره کوب در حدود 500 / 1100 در شمال شرقی ایران صناعتی به وجود آورد که مشخصات کاملاً متفاوت با مصنوعات رسم روز داشت. ورق فلز بلندی ارتقا یافت و ساختن اشیاء مفرغی و برنجی نیز به کار برده شد و شگفت این که شکل های ((استانده بندی)) یافته، یا یکسان سازی شدهاند (استانداردیزه)، یعنی به کیفیت های شکلی و جنسی متمایز، ولی محدود و مقرر، درآمدهاند که در نتیجه تنوع تولید فردی وکارگاهی را کاهش داده اند. شمار ریختهای مشهور در اشیاء تجملی سده ششم که با ورق و فلزات دیگر ساخته شدهاند. از جمله انواع فراوان پایه چراغها مفرغی که به اسلوب ریختهگری در سدههای 4 و 5 تولید میشد تنها به یک نوع درآمد. همچنین ملاحظه میکنیم که دیگر اقلام ریخته گری در سده 6 و اوایل سده هفتم نمایانگر انحطاطی کلی در کیفیت تحول پذیری شکلاند، از جمله هیئت ((استاندارد سازی)) شده عود سوزها در سده ششم. (فریه 1374 : 180 )
فلزکاری در این دوران چنان با شکوه و پر پیرایه شد که سرمشق هنرمندان سایر ملل مانند اعراب، هندیان، ترکان عثمانی و حتی ملل اروپایی قرار گرفت. این هنر در ایران از دوران کهن، هنر سنتی به شمار میرفت پیوسته در ادوار مختلف تاریخ حالات و روحیات ملی ایرانیان و پیشامدهای زمان خویش، حتی استیلای بیگانگان بر این سرزمین درارتباط بوده است، یعنی در قرون 2 و 3 هجری، ساده و بی پیرایه است. در قرن 4 در زمان حکومت شاهان و امرای محلی متین و ظریف و در قرن 5 در زمان حکومت سلجوقیان و بعد از آن باشکوه و مجلل بوده است.
2-2 فلزکاری در دوران سلجوقیان
در کتاب البدان ابن فقیه ، فقیه همدانی در قرن 3 هجری استادی و مهارت هنرمندان فلزکار ایرانی را مورد ستایش قرارداده و بر این باور است که خداوند آهن را برای این هنرمندان نرم کرده و در اختیار آنان قرار داد تا هر چه خواستند از نقایص روزگار از آن ساختند. ابن فقیه معتقد است: ((ایرانیان استادترین و داناترین ملتی هستند که در ساختن شمشیر، کلاهخود، زره، جوشن، قفل، آینه، ظروف و سایر اشیاء فلزی مهارت دارند)). (محمد حسن1363: 253)

شکل 2-2. پیه سوز فلزی، پایه شش ضلعی، در پوش دار،سده 6یا 8 دوره سلجوقی، به سبک ریختهگری شده
(موزه آذربایجان غربی)

هنرهای تزئینی اسلامی در دوران سلجوقی، مخصوصاً درباره ی پسین قرن 16.م و پارهی پیشین قرن 7 هجری، در اوج نوآوری و خلاقیت ودرخشندگی خود بود و این درخشیدگی در مورد استثنایی و اشکال شاداب و زنده نه تنها به دلیل استعماری و مجازی بودنش بلکه به موجب سر راستی و صراحتش نیز بود که هر دو از حیث تزئین ، پرمایه و از نظر فنی، شگفت آور بود. حتی اشیاء نسبتاً بی ارزش هم که برای عامه مردم تولید میشد از کیفیت بالایی برخوردار بودند. (فرد، حیدرآبادیان: همان64 )
ظرفهای فلزی قرن 3 و 4 را بر طبق سبکهای رایج آن زمان میساختند و طرفها را بر طبق سنت کهن آن زمان به صورتهای تمثیلی در میآوردند. مانند آفتابهای که به شکل گاونر است. این امر مبنی بر عقیده قبایل آریایی بود که به این کشور کوچ کرده بودند که نوشیدن از ظرفهایی که به شکل جانوران نیرومند است، نیروی آن جانور را به انسان منتقل میکند. به همین دلیل تنگها و مشروبهها و جامهای سلجوقی به تقلید از هنر ساسانی با سرجانوران و پرندگان تزئین شدهاند. حکاکی روی فلزات در اواخر این قرن بسیار استادانه بود. نقشهای مشخص هنرسلجوقی، یعنی طرح پرنده و شاخه روی طاقهای بزرگ شبدری و ترنجی در همه هنرها معمول بود. چند تنگ شاهوار که قالب و شکل معینی دارند و همه در شمال شرقی ایران و شاید خراسان ساخته شده. ظرف فلزی که در قرن 4 به دست آمده اند با چکش از ورقههای فلزی ساخته شده است. این ظروف جز در بعضی از مفرغهای مذهبی چینی باستان رقیبی ندارد و استفاده استادانه ای از هر شکل و نقش برای بیان قدرت ونیرو شده است. (پوپ و خانلری 1380: 83 )
قاعده پهن ظرفها، سنگین حجمی را که روی آن ها قرار گرفته نشان میدهد. این نکته هم در مشاهده و هم از نظر مکانیکی صحیح است که دیواره های گرد و برجسته بیشتر از دیواره ی صاف استوانهای استحکام را جلوه میدهد. طرح درشت ظرف نیز اندیشه قوت را به ذهن خطور میدهد. ( همان : 84 )
همچنین اشیاء فلزی در مقام مقایسه با اشیاء سفالین و شیشهای که در صورت شکستن قابل تعمیر نبود، مقاوم تر و بیشتر مورد اطمینان بوده است. به علاوه در دنیای آن روز به علل دشواری حفظ و حراست، نقل و انتقال و هجوم و ویرانی، دوام این نوع ظروف و اشیاء بیشتر بوده و در نتیجه رواج یافتند. و در قرون بعد به اشیاء فلزی توجه خاصی نشان دادند. (فرد، حیدرآبادیان 1388 : 66 )
از جمله اشیای مفرغی پایههای شمعدان است که روشنی را برای کسانی که روی زمین یا تشک مینشستند بالا میآورد. و معمولاً این پایه ها را به دلیل سبکی و زیبایی مشبک میساختند و طرحهای متینی از گل و جانور، خصوصاً جانوران بالدار، که معلوم نیست چرا در دوران سلجوقی این قدر رواج داشته ، به وجود میآوردند.
در دوران سلجوقی ثروت و تجمل و تقاضای روز افزون مردم برای اشیای زیبا تنها با تولید فراوان اشیاء چه سفالی و چه فلزی قابل امتناع بود و اشیای فلزی بسیار گرانتر تمام میشد که تعداد آنها نیز بسیار معدود تر است. (همان: 86 )
اکثر ظروف نقره سلجوقی که بین قرن 11 و 13 میلادی ساخته شده است، در موزه ها و مجموعههای روسیه است اغلب آنها در آسیای وسطی یا قفقاز پیدا شده و عبارتند از: کاسه، گلدان و بطری که روی آنها تصاویر پرندگان و حیوانات و اشکال نباتی و مشابه و نوشته به خط کوفی روی زمینه اشکال طوماری نقش شده است. طرح تزئینی معمولاً کنده و حک شده است و گاهی برجسته است و گاهی ترصیع شده. ( دیماند 1383 : 137 )

شکل 2-3. پیه سوز مفرغی،سده 6یا 8 ریخته گری شده (موزه ملی آذر بایجان غربی)
2-2-1 انواع صنایع فلزکاری دوره سلجوقی
1- اشیاء ساخته شده از ورقههای مس، آهن و برنج ندرتاً از طلا و نقره
2- اشیاء ریختگی ساخته شده از مفرغ، برنج، مس و احتمالاً طلا و نقره
به طور اجمال هنرمندان این عصر هم با چکش کاری ، ورقهی مس یا نقره، را پس از صافکاری و مسطح ساختن آن به حالت سرد به شکل مطلوب در میآورند و بعداً نقره کوبی یا کنده کاری میکردند. (فرد، حیدرآبادیان 1388: 73)
اوراق فلزی را بیشتر برای ساخت ظروف مسطح از جمله قلمدان پایههای بلند شمعدان، مشبک، جعبه سینی و تنگ و قدح به کار میبردند. در اشیاء ریختگی مانند تنگ، جامهای مختلف، ظرفهای بزرگ، دوات، عود سوز و غیره. به اسلوب هنر ساسانی فلز را ذوب کرده و پس از ریختن در قالبهای مختلف به شکل مطلوب در میآوردند، پس از حکاکی مورد استفاده قرار میدادند. طرز انتخاب نقوش بر روی ظروف و اشیاء مختلف بستگی به ضخامت، وزن، بلندی و کوتاهی و از همه مهمتر شکل آن شی ء داشت. با توجه به این اصل چنانچه بر روی آثار مختلف این دوره نقشه و ترسیمات مختلف بکار برده شده؛ نباید آن را حمل بر تقلید و اقتباس هنرمندان از یکدیگر دانست. آرتور اپهام پوپ در تالیف خود ((شاهکار هنر ایران)) درباره ی هنرمندان سلجوقی می گوید: ((دو روش مختلف یا مکمل یکدیگر بیشتر در ایران رواج داشته است. یکی آن که سطح فلز را با طرحها و نقشهای متعدد کاملاً بپوشانند و به این وسیله به زیبایی و تجمل آن ظروف جلوه بخشند. دیگر آن که زمینه را باز و ساده بگذارند تا نقش را برجسته تر نشان بدهند. بعضی از این زمینه های ساده را چنان صیقلی و براق میکردهاند که نظیر کارهای مفرغی دوره رنسانس است)). ( همان: 74،73)

شکل 2-4. پایه شمعدان مفرغی، کنده کاری شده به سبک ریختگری؛ دوره سلجوقی
(موزه آذربایجان غربی)

فلزکاری دوره سلجوقی همان ابهت و جلالی را داشت که از ممیزات آثار صنعتی و فلزکاری دوره ساسانی بوده و با ذوق و طبیعت خود سلاجقه نیز وفق میداد اما باز خالی از آن دقت و ظرافت و زیبایی که تناسب با جنبه اسلامی آنها و میل به تجدید در آداب فنون ایرانی است نیز نبود، چنانکه از این دوره مقداری از ظروف برنزی که دارای مظاهری قوی است برای ما باقی مانده است. (محمد حسن1363 : 257 )
صنعتگران فلزساز در ساختن این آثار نفیس بعضی از قلمزنی و برخی را برجسته تزئین کردهاند و برخی دیگر رابطه ی زیادی با روش نیلو دارد. به این معنی که اشکال را به روی لوحهای از نقره و یا نقره ممزوج یا طلا کنده و بعد آن را در گودیها ممزوجی از مس، سرب، بورق، گوگرد و نشادر که با آن حرارت و مرتفعی داده شده است میریختند و پس از سرد شدن این ماده و صیقلی نمودن آن، آن را با ماده سیاه یا رنگ دیگر منبت میکردند و به این ترتیب اشکال و تزئینات خیلی واضحتر و روشنتر مینمود. خصوصاً اگر این عمل روی زمینه دارای رنگ باز میشد، گذشته از این در بعضی از این آثار تزئینات برجسته و در بعضی دیگر تزئینات زرنگار و یا مینایی به کار میرفته است اما در روش تزئین آثار نفیس فلزی یک سبک جدی در موصل، دیار بکر و ایران به وجود آمده و در نیمه قرن ششم هجری منتهی درجه دقت و کمال خود رسید. (همان :259 )
فلزکاری ایرانی قرن 11 و 12 و اوایل قرن 13 میلادی مانند دوره قبل از سلجوقی از برنز یا مفرغ ساخته میشدند از برنج که در موصل معمول بود و بعداً نیز درایران شیوع یافت. بعضی از ظروف برنزی برسم ایران با مس ترصیع یا خاتم کاری میشد. بعضی با مس و نقره یا تنها با نقره ترصیع میشد. ( دیماند 1383 : 141 )
مجموعه دیگر از شمعدان و ابریق به ایران نسبت داده میشود که بدنه آنها به دوازده، قسمت تقسیم شده و گردنه صاف دارند. یکی از مشخصات این ظروف برنزی اشکال حیوانات و بخصوص شیر است که روی آن ها به طور برجسته نقش شده است. دو شمعدان یکی در مجموعه هراری در قاهره و دیگری در موزه آرمیتاژ ساخته شده اسلوب این اشکال سلجوقی است ولی آثار اسلوب دوره بعد از ساسانی نیز در آنها دیده میشود. برنزی های مرصع ساخته هرات و سایر نقاط خراسان دارای طرح و خصائصی هستند که مخصوص ایالات خراسان است. ( همان: 142 )
در بین خصائص و مشخصات عمده شکل گل هفت برگی است که روی اغلب ظروف دیده میشود و در حکم علامت تجاری فلزکاری خراسان به شمار میآید. که دارای تزیین حک و ترصیع شده است و لولهی آن ها به شکل چراغ روغنی است. یکی از اینها که در موزه ی لوور است در ( تاریخ 586 هجری ( 119 میلادی ) برای عثمان بن سلیمان نخجوانی در شمال ایران ساخته شده است. یکی دیگر از خصائص ایرانی تزئینات سلجوقی گل زنبق و اشکال تزئینی طوماری است. ظروف برنزی ایرانی نیمه اول قرن 13 که با اشیاء برنجی مکتب موصل هم عصر است. اغلب با نقره ترصیع شده است . یک ابریق و یک شمعدان در موزه گلستان تهران است. ( همان : 144 )
رونق گرفتن صنعت و آثار فلزی موجب از بین رفتن روش تزئینی با اشکال ساده

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژگان کلیدی دوره صفوی، دوره صفویه، دوره ساسانی Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی آذربایجان غربی، سلجوقیان ایران، موزه ملی ایران