پایان نامه با واژگان کلیدی دوره اسلامی، دوره صفوی، دولت صفوی

دانلود پایان نامه ارشد

که از بخش شرقی ایران به بخش غربی کوچیده بودند به اندازه سلجوقیان و تیموریان گزارش های ترکی نداشتند، اما تفکر مذهبی آن ها پیوندهای نزدیکی با نهضت و حرکتهای مشابه در جهان ترکمانان در غرب آسیا و آناتولی داشتند. صفویان از سنت فرهنگی ایرانی– ترکی میانه و فئودالی بودند و دولت صفوی از نظر تشکیلات و سازمانبندی بسیار متمرکز بود. ایران صفوی در ارتباط نزدیک با سایر ممالک خاور نزدیک و نیز اروپا بود. رقابت سیاسی با عثمانیان از جاذبه فرهنگ ایران، در نظر ترکان نکاست. بلکه این پدیده در قلمرو ادبیات بیشتر از حوزه هنرها انعکاس یافت. ((سبک ایرانی)) در شرق عنصر اساسی فرهنگ، هنری مغولان هند گردید و مغولان هند حتی در چارچوب این سبک گرم تر و مشتاق تر از ایرانیان به تجربه پرداختند. (اسکارچیا1384: 4،5)
حکومت صفویان حکومت مذهبی بود ودارای منشاء ترکی بود و موسس آن شاه اسماعیل صفوی و جانشینان او به علی بن ابیطالب (ع) داماد و جانشین حضرت محمد (ص) می رسید و آنها مدعی ولایت امامان شیعه بودند و مذهب تشیع که از مذاهب مهم و برجسته اسلامی در سرزمین ایران بود مذهب رسمی دولت صفوی اعلام شد و ایران ازاین زمان به بعد با جدایی از همسایگان سنی مذهب خود، نوعی هویت ملی پیدا کرد که تا روزگار ما ادامه یافت.
برخی جهانگردان اروپایی از جمله پیترودلاواله در شرح مشهورات خود مینویسد که شاه عباس و درباریانش در بشقابهای طلا و نقره با سرپوشهای قبهای غذا میخوردند و ساغرها و پیالههای زرین ، سطلهای خنک دارنده شراب از طلا، شمعدانها از طلا و نقرهی ناب را در مصرف دایمی خود داشتهاند. همچنین زیارتگاه بزرگ صفویان در اردبیل (شمال غرب ایران) دارای مزیح و طارمها و شمعدانهای چهل شاخه از طلا و نقره بودند و ضبط تاریخ است که شاه عباس فرمان به ساختن در تازهای از طلا برای ورود به حرم آن قرار داده و دیواری از نقره به گردش صادر کرد . با این همه بیشتر آگاهی ما بر تحول و پیشرفت هنرهای فلزکاری در عهد صفوی از مشاهده و بررسی اشیایی کمتر نفیس و مجلل، برساخته شده با مس آبدیده به قلع یا برنج کنده کاری حاصل گردیده است. (فریه1374 : 182)

شکل 2-19. پایه شمعدان، برنج. ارتفاع 6/34
سانتیمتر، نیمه دوم قرن16 در مجموعه ادوار سی. مور 1891
(www.metmuseum.org)

اصولاٌ ایرانیان هنرهای مختلف را در آثار بدیع خود به یکدیگر پیوند میدادند. بدین گونه هر هنر مکمل و متممی برای هنر دیگری بود. در حقیقت موضوع نگارگری و شاعر و مرصع کاری بر روی آثار هنری صفوی، امر واحدی به شمار میرفت. به کلامی دیگر، شاعر، نقاش، قلمزن و فلزکار هر کدام نکاتی از الهامات خود را در خلق هنر به یکدیگر القاء میکردند. هر کتیبه نویسی نیز بیشتر بر شعر تاکید داشت. (فرد ، حیدرآبادیان1388 : 119 )
دردوره صفوی کشف و به کارگیری مواد جدید نظیر فولاد تحولی رادر این صنعت به وجود آورد. فولاد به عنوان ماده جدید زمینه خلق آثار بسیار زیبا در این دوره فراهم میسازد. رنگ تیره، استحکام کافی، و قابلیت پرداخت و صیقل خوردن که همچون موم در دست هنرمندان این دوره زمینه نقش آفرینی را مهیا کرد از ویژگی های هنر فلزکاری این دوره است. مشخصه دیگر هنرفلزکاری این دوره جایگزین شدن خط فارسی نستعلیق و ثلث به جای کتیبههای کوفی عربی، محصور نمودن نوشتهها در ترنج ها و قابهای تزئینی و باندهایی که در فواصل معینی با دوایر تزئین و پیچ های نقره کوب و طلا کوب زینت یافته اند، میباشد. (توحیدی1386 : 71 )
فن طلاکوبی و نقره کوبی روی مفرغ در قرن های 8 و 9 به کمال رسید و ترقی مینیاتور سازی که به موازات آن انجام گرفت، طرحهای بسیار ظریف و زیبا را در اختیار این هنر گذاشت. در این زمان همه گونه سفارش را میپذیرفتند، ولی بهترین آثارشان قدح، سینی، تنگ، هاون، قلمدان، منقل،آینه ،جعبه ی جواهر و شمعدانهای نفیسی است که نظیر آن ها را در هیچ هنر دیگر نمیتوان یافت. رنگ برنج از قهوه ای سیر تا طلایی زرد روشن متفاوت بود و چون شرعاً استعمال ظرفهای طلا ممنوع بود، این فلز هم مشتریان را از ارتکاب گناه باز میداشت و هم حس تجمل دوستی ایشان را راضی میکرد. دو روش مخالف یا مکمل یکدیگر همیشه در ایران رواج داشته است. یکی آن که سطح فلز را با طرح ها و نقش های متعدد کاملاً بپوشانند و با این وسیله ظرف را زیبایی و تجمل و جلوه ببخشند. دیگر آن که زمینه را باز و ساده بگذارند تا نقش را برجسته تر نشان بدهد.
سبک فلزکوبی که با طرح های مینیاتور سازان زبردست توام شده بعضی نتایج عالی به بار آورد. نقش حیوانات و طرحهای هندی که ایرانیان، استادان واقعی آن بودند نیز رواج بسیاری داشت. طرحهای ظریف تر را اغلب آب طلا میدادند. این گونه ظرف ها خصوصاً آن ها که نقش انسان داشتند مخصوص امیران بود. (پوپ ، خانلری 1380 : 86)
در فلزکاری عصر صفوی که برپایه سنتهای قدیم و مهارت فلزکاران موصلی و خراسان و بیشتر تاثیرگرفته ازفلزکاری دوران تیموری استقرار یافته است؛ که چیره دستی و نبوغ هنرمندان این عصر به چشم میخورد و با الهام از دو اصل تشیع و ملی گرایی که در آن زمان در کلیه شئون اجتماعی راه یافته و در حال گسترش و توسعه بود، کار میکردند و هنرمندان هم این اصول را در کارهای خود مرئی و منظور میداشتند. (فرد ، حیدرآبادیان 1388 : 17 )
شکی نیست که نهی اسلام از تصویر و تمثیل جانوران نتیجه نفرت و بیم از اعادهی بت پرستی بود. اما این نهی در مقابل عشقی که ایرانیان به زیبایی داشتند و اعتقاد ایشان به آن که هر گونه خلق و ابداع از جمله وظایف هنرمندان است، دیری نپائید از جانب دیگر، نقش پیکر انسانی روی شمعدان مسجد راستی کفر آمیز بوده و باعث به وجود آمدن طرحهای اسلیمی در این روش در این زمان شد که به اوج خود رسید و نمونه ی آن پایهی شمعدان بزرگ است که نام سازنده و تاریخ ساختن در(سال 708 ه . ق) بر آن نقش شده است.

شکل 2-20. پایه شمعدان برنجی، قلم زده با نقره کاری،
مورخ به سال 807 هجری قمری. ارتفاع 33 سانتیمتر موزه هنرهای زیبای، بستن
(پوپ1380:120)

فلزکاران ایران از فلزات قیمتی مانند طلا و نقره نیز ظروف و اشیاء دیگر از قبیل زمینه آلات و غیره میساختند ولی چون این آثار غالباً برای تغییر شکل و طرح دوباره آب میشده است نمونههای خیلی کمی از آنها به ما رسیده است. غیر از این در مجموعه مسترر الف هراری نیز مقداری از آثار نفیس نقرهای که اخیراً به دست آمده. (محمد حسن 1363 : 266 )
امتیازی که در دوره صفوی از حیث آثار فلزی دارد ظروف نقرهای و طلایی زیادی است که موجب پسند و شگفتی جهانگردان شد ولی نباید فراموش کرده که ارزش مادی این ظروف بیش از ارزش فنی آنهاست.
دراواسط دوره ی صفویه تکامل بسیاری از نقوش تزئینی مانند ترنج های تزئینی و گلهای معروف به گل شاه عباسی، اسلیمیهای دهن اژدری، ختائی، لچکیها و قندیلهای مرصع با طرحهای آشنا توسط هنرمندان شهرهای مختلف بر قلمدان ها، فرش ها، پارچه ها، جلدها و سر لوح کتابها نقش بست. شاعر نقاش، معمار فلز کار، کاشیکار، قلمزن و خوشنویس هر کدام از سرچشمه واحدی به نام هنر اسلامی سیراب شدند. نمونه های آثار فلزی موجود در موزه ویکوتوریا آلبرت لندن همه این زیباییها را بازگو میکنند. (توحیدی 1386 : 74 )

فصل سوم
بررسی فن تزئینات فلزات و کتیبه شناسی

3-1 انواع فلزات استفاده شده در دوران باستان
مهمترین فلزاتی که در دوران قدیم شناخته شده و مورد استفاده قرار گرفت، عبارتند از:
1- مس
2- قلع
3- روی
4- طلا
5- نقره
6- سرب
7- آهن
)توحیدی1386: 3)
3-2 تکنیکهای ساخت و شکل دهی اشیاء فلزی ایران در دوران اسلامی
در دوره اسلامی فلزکاران ایرانی با انواع و اقسام روشهای ساخت و شکل دهی ابزار و اشیاء فلزی آشنایی داشتند و این امر باعث گردیده که فلزکاران ایرانی را جزء بهترین فلزکاران قلمرو اسلامی بدانیم و در زمینه ساخت و شکل دهی اشیاء فلزی نیز بسیاری از فنون و تکنیکها مستقیماً از فلزکاران ایران عهد ساسانی به فلزکاران دوره اسلامی رسید. در ایران دوره اسلامی نیز همانند دوره ساسانی بعد از ذوب سنگهای معدنی فلزات در کوره های ذوب فلز و بدست آوردن فلز خالص، مرحله ساخت فرا میرسید. (همان : 39 )
به طور کلی شیوههای ساخت اشیاء فلزی عبارتند از: قالب گیری، کنده کاری، قلم زنی و حکاکی، ترصیع کاری یا فلزکوبی، میناکاری، ملیله کاری، سیاه قلم و مشبک کاری است. ( ابراهیمی 1385 : 55)
3-2-1 قالب گیری یا ریختهگری
پس از خالص کردن فلز نوبت به مرحله ساخت فلزات، یعنی شکل دادن فرآوردههای فلز و آلیاژ میرسد که خود به سه روش مختلف انجام می گیرد:
1- ریختن فلز مذاب در قالب، یعنی ریختهگری یا قالبگیری
2- شکل دادن (گرد جامد) در اثر فشار با گرما که اصطلاحاً درهم جوش کردن است.
3- عملیات مکانیکی در حالت جامد و چکش کاری، آهنگری بر روی شمش فلزات
این نوع قالب گیری برای وسایل کوچک مانند اتصالات و قطعات کمربند یا گردن بندها، تامین میکردند. بعضی اوقات، قالب ریخته گری به خاطر دوام و ماندگاری درون سنگ به صورت معکوس، کنده کاری میشد. (وارد 1384 : 30 )
روش قالبگیری اشیاء فلزی با ریختن فلز مذاب در قالبی از گل پخته یا سنگ و یا قالبگیری با موم ساخته میشدند.
قالب ها خود به دو نوعاند:
1- قالب رو باز
2- قالب بسته یا دو کفه
3-2-1-1 قالب روباز
آسانترین انواع ریختهگری است. روش کار این گونه است که مدل یا نمونه اولیه را در گل خام میفشردند و نقش آن را در گل بر جای باقی میماند. بعد فلز مذاب رادر داخل قالب میریختند تا نقش قالب را به خود بگیرد و این روش مخصوص اشیایی بود که سطوح صاف داشتند و از اشیاء به دست آمده از فعالیتهای باستان شناسی نشان میدهد که نخستین مرحله قالبگیری در قالبهای باز انجام پذیرفته است. (فرد، حیدرآبادیان1388 :21)
3-2-1-2 قالب بسته یا دو کفه
ریختهگری در قالبهای بسته پیچیده تر از تولید اشیاء فلزی در قالبهای باز، و به دانش و مهارت بیشتری را در مورد تکنیک فلزگری نیاز دارد. این نوع قالب گیری از دو کفه ی متصل به هم تقریباً به شکل صدف که مجزا و یا مجراهایی در میان آن تعبیه شده تا فلز مذاب بتواند از آن مجرا به داخل قالب راه یابد و نیز سوراخ هایی برای رد کردن میخ تا دو کفه را بدان وسیله به یکدیگر متصل سازد. این نوع قالبگیری برای ساخت انواع آلات و ادوات اسلحه سازی، وسایل خانه و غیره بکار میرفته است که سطوح پشت و روی آن هر دو دارای برجستگی و تزئینات بوده است. (توحیدی 1386 : 40)
3-2- 2 کنده کاری
کندهکاری یعنی نقوش و طرحهای تزئینی و خطوط مورد نیاز توسط قلمهای فلزی که نوکی به شکل عدد هفت (7) دارند که با وارد آوردن ضربات چکش برآن ها پوستهای از سطح فلز کنده و جدا شده و در نتیجه خطوط طرحها و نقوش به صورت کمی گودتر از سطح جدار فلز بر جا میماند. این فن یکی از رایجترین فنون تزئینی برای اشیاء مفرغی است و از متداول ترین فنون تزئینی درایران باستان میباشد که اوج خود را در مسیر زمان طی کرد. (فرد ، حیدرآبادیان 1388 : 23)
فلزکاری حکاکی و کندهکاری از لحاظ فنی و تقریباً از نظر جزئیات بسیار شبیه نقاشی است و چون در مضمون خود به داستانی پیوند نخورده، انتخاب تزئینات در این نوع فلزکاری گویای اطلاعات مهمی میباشد. (وارد 1384 : 37)

3-2-3 قلم زنی و حکاکی
قلم زنی و حکاکی برعکس تکنیک کندهکاری است، بدین ترتیب که نقوش و تزئینات دلخواه به صورت نیم برجسته بر سطح اشیاء فلزی ظاهر میشود. طریقه انجام این روش به این صورت است که در حاشیه دور اشکال نقوش مورد لزوم را با قلمهای فلزی و به کمک ضربات چکش کمی گود میسازند تا طرحهای تزئینی در سطح صاف شی ء فلزی به صورت نیم برجسته ظاهر گردد. این روش بیشتر روی فلزاتی که جنس نرم تر از مفرغ دارند مانند برنج، به کار میرفته است. (توحیدی1386: 44)
3-2-4 فلزکوبی یا ترصیع کاری
سابقه

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژگان کلیدی غرب ایران، دوره صفوی، عصر تیموری Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی نقوش هندسی، هنر ایران، دوره اسلامی