پایان نامه با واژگان کلیدی دوره اسلامی، دوره سلجوقی، دوران اسلامی

دانلود پایان نامه ارشد

و گلها و درختهایی که از مکتب هرات باقی مانده، دقتی نمائیم تا بر زیبایی و ظرافت عنصر نباتی در تزئینات ایران پیببریم. (محمد حسن 1363 :285)
گیاهان پیچ در پیچ که با ترنج باپئونتا (گیاهان چینی) به صورت طوماری تزئین شده است. مشترک نقش مایه و تصاویر حک شده در این قطعات با بسیاری از جعبهها و تنگهای فلزی نشانگر آنست که در کارگاه های اطراف کاخ سلطنتی ایلخانیان تولید میشد. (فردپور1390: 104)
در دوره اسلامی همچون دیگر کارهای هنری، تزئینات گیاهی بر فلزات، در سه گونه مختلف دیده میشوند.
الف) موتیفهای برگرفته از هلینیسم مدیترانهای و مدل های ایرانی غیر هلنی
این موتیفها کمتر به شکل طبیعی خود دیده میشوند و گاهی به صورت اغراق آمیز و یا ترکیبی از چند نوع گل و گیاه زمینه های خالی سطح ظروف را میپوشانند.

ب ) طومارهای طرح اربسکو
اربسکو مشتمل است برانواع نگاره های گیاهی، خطوط گردان و متوازی و متقارن، نیز شکلهای هندسی راست خط و تصاویر انسانی و حیوانی که به صورت در هم پیچیده و در هم رفته مشاهده میشود . این طرح ها تا قبل از قرن چهارم به ندرت بر ظروف فلزی دیده میشوند.
ج ) شکوفهها و گلهایی که برگرفته از الگوهای شرق دور است.
( توحیدی 1386 : 52 )
برخی از اصطلاحات در این تزئینات عبارتند از:
الف: آذین پیچکی: تزیین به شکل پیچکهای مو، ساقه ها وگلهای ظریف و در هم آمیخته
ب: سه برگی: (trefoil): سه پره (فردپور1390 : 109)
3-4-3 تزئینات نقوش انسانی
باآن که در قرآن مجید هیچ نص صریحی درباره منع نقاشی از موجودات و جانواران وجود ندارد اما باور به منع و تحریم آن گونه تصاویر همواره وجود داشته است . این منع خصوصاً در مورد تزئین با تصاویر آدمی نمود جدیتر به خود میگیرد. از این نظر محققان همچون روانشاد ارتور اپهام پوپ ((این تحریم برای جلوگیری از آلوده شدن دین اسلام با بت پرستی اعمال شده است)). ((ایرانیان بیشتر از سایر ملل اسلامی تصاویر انسانی رادر صنایع خود موضوعی تزئینی قرار دادهاند. ولی این تصاویر دارای صفاتی است که خاص ایرانیان میباشد. (افروغ 1388 : 77 )
نقش انسانی بر روی ظروف به طور کلی در صحنه ها و حالات مختلف دیده میشود که عبارتنداز:
الف – صحنههای شکار
ب – صحنههای تشریفات
ج – صحنههای ورزشی
د – صحنههای نوازندگی
ه – صحنههای جنگ
که همه این اشیاء به منظور هدیه به یک شاهزاده خاص ساخته شدهاند. (ابراهیمی1385: 59)
3-4-4 تزئینات نقوش حیوانی و موجودات افسانهای
انواع حیوانات و پرندگان به سبک سنتی ایران دوره ساسانی در حالات مختلف نشان داده شدهاند ولی اشکال آنها خیلی طبیعی تر نقش شده و تجسم حالات و حرکات و بدن حمله و جهش و خوابیدن و غیره. به خوبی در بیننده القا میشود. در میان حیوانات نقش شده شیر و آهو و خرگوش و روباه، پلنگ و سگ شکاری و از پرندگان غاز، اردک، عقاب وشاهین شاید بیش از دیگر حیوانات به کار رفته است. که به خاطر ارتباطشان با صور فلکی میباشد. نقش ماهی نشانه آب و دریا در روی فلزات آمده است. گاهی حیوانات یک ردیف تزئینی را تشکیل میدهند و زمانی جداگانه در صحنههای مختلف نقش گردیدهاند. نقش اسب در صحنههای تشریفاتی، و تفننی و شکار و جنگ به وفور دیده میشوند. (فرد،حیدرآبادیان1388: 31)

نقوش حیوانات عجیب الخلقه و افسانهای که به سبک ایرانی نقش میگردید که عبارتنداز:
– اسفنکس (Sphinx): ازریشه لاتینی اسفینکسو یونانی اسفنکس. هیکل عظیم اساطیری که هنرمندان مصر به تقلید آنان هنرمندان یونانی بکرات مجسم ساخته اند؛ که ترکیبی از حیوانات و سر انسان است.
– گریفون (Griffon): حیوان افسانهای است که ترکیبی ازجسم شیر و سر عقاب، گوش اسب و تاجی شبیه به آلت سباحهی ماهی است.
– هارپی (Harpy): نام سه موجود عجیب الخلقه بالدار است. چهره این موجود به چهره زن، بدن او به کرکس میماند، ناخونهای برگشته دارد و مرگ وکشمکش شدید را تجسم میدهد.
– اژدها: ماری با سر حیوان افسانهای که این مار همیشه رمز قدرت کیهانی است. (فرد پور1390 :109)

شکل 3-4. موجودات افسانه ای ((www.lizaphoenix.com

حال به معانی نمادین شیر، در هنر ایران که نماد فلزکاری دوران صفویه است میپردازیم:

3-4-4-1 شیر
واژه شیر در زبان لاتین Leo میباشد که به صورتهایLeon ، Laen، Lion نیز تغییر یافته است. در زبان عربی به آن اسد می گویند؛ به معنی(( نور جاویدان )) و فارسی (( شیر)) که احتمالاً از ((آشور )) گرفته شده است. (الدوزخودی 1385 : 97)
نکته جالب اینجاست که در دوره اشکانیان نماد شیر در میان سایر نمادها، صرفاً متعلق به پادشاهان وکسانی بوده که از حیث مرتبت ومقام بر دیگران پیشی داشتهاند. جایگاه والای این حیوان را در حماسه، ادبیات ملی و آیینی، نمیتوان از نظر دور داشت چنانکه در کیش مهر، شیر نماد خورشید وحمله او بر گاو نشانه پیروزی روشنایی بر تاریکی است و نیز شیر گاو را میکشد تا گیاهان را به وجود آورد. (صلواتی 1387 : 70)
نشانه فلزکاری سلجوقی شاهین است که بر روی طعمهاش که پرنده کوچکتر میباشد، نشسته و منقار خود را در بدن آن فرو کرده است و نشانه فلزکاری دور ه صفوی شیری است که بر گوزنی حمله برده و آن را میدرد. ( فرد ، حیدرآبادیان 1388: 77 )
همچنین شیر جایگاه ارزشمند چهارم به نام ((شیر مردان)) در پایه های هفتگانه این آیین میباشد.
(صلواتی 1387 : 70)
نماد شیر را میتوان به گونههای مختلف ارزیابی کرد:
1- مظهر مرگ و نیستی
2- شجاعت و دلاوری
3- نمادی از ابدیت و جاودانگی
4- نشانه محافظ و نگهبان
5- به عنوان علامت مهری بر فراز مهر پرستانی که به مرحله شیری رسیده بودند.
6- غایت غرور و خود پرستی نیز میباشد.
7- خشم، اقتدار و صلابت
(الدوزخودی 1385 :99)
در اجتماعات آریایی کهن شیر شاخص و نشانه آریاییها دانستهاند که بعدها نماد پادشاهان ایران شد. (همان :98 ،99)
ارتباط شیر با علائم نجومی که تصویر شیر با علائم خاص این علم تصویر شده وارتباط آن با برج اسد (ماه مرداد) بوده؛ که حدس زده میشود: شاید یک پادشاه طالعش برج اسد بوده است؛ بدین ترتیب در عرف منجمان برج اسد خانه خورشید است. و شیر وخورشید از نظر نجومی مرتبط با هم هستند. (همان: 103)
نقش شیر در کنار خورشید از دوره سلجوقی به بعد در اماکن مذهبی به خورشید در منابع ادبی به عنوان نماد حضرت محمد (ص) ذکر شده و شیر در فرهنگ شیعه نماد حضرت علی است. (شریعت1386: 90)
در ادبیات دوران اسلامی نیز نمود یافته است:
شیر خدا شاه ولایت علی
از علی آموز اخلاص عمل

صیقلی شرک خفی وجلی (جامی)
شیر حق را دان منزه از دغل (مولوی)

در هر حال، نقشهای باقی مانده از سر شیر که در دوره ی صفوی بسیار فزونی یافته اند را نمیتوان دقیقاً و به طور مشخصاً به نماد خاص مربوط دانست، بلکه به نظر میآید در جاهای مختلف معانی متفاوتی را ارائه داده باشد. معانی نمادین موجود از باورها و آیینهای گذشتگان اگر چه ممکن است به صورت اولیه خود باقی نماند، باشد ولی حضور دوباره آنها در سالهای بعد به جهت ریشهی عمیق این اعتقاد بوده است. (الدوز خودی 1385 :103)
3-4-5 تزئینات نقوش کتیبهای
کاربرد خطوط مختلف مثل خط کوفی، ثلث، نسخ و نستعلیق توسط این خطوط آیاتی در قرآن مجید، احادیث، اشعار شاعران مختلف، نام سفارش دهنده، القاب، ثنا و دعا برای وی و نام سازنده بر روی شی ء نقره میشد. (ابراهیمی1385: 63)
هنرمند فلزکارایرانی خیلی زود به خاصیت تزئینی خط عربی پیبرد و از آن جمله به عنوان یک عامل تزئینی کامل استفاده کردهاست. گذشته از جنبهی هنری خطوط که بر روی اشیاء و ظروف فلزی ادوار مختلف اسلامی دیده میشود، از جهت مذهبی و تاریخی نیز حائز اهمیت بسیارند . امضای استادکاران فلزکار، تزئینی کاران، رقم نویسان و خوشنویسان روی فلز اسلامی داری ارزش بسیار زیادی است. نام سفارش دهنده اشیاء اسامی امکان و مراکز محل ساخت ظروف و همچنین تاریخ و سنه ساخت شی ء و همگی میتوانند کمک موثری در بررسیهای باستان شناسی بوده باشند. ادعیه و آیههای قرآنی که متضمن خیر و برکت و یمن برای صاحبان شی ء بوده؛ و به نحو شایسته و در خور تحسین زیب و زینت این اشیاء میباشند. مفاد نوشتهها حتی چگونگی مورد مصرف شی ء را روشن میسازد. (فرد پور1390: 105)
مثلاً مورد استفاده شخصی داشته و با شخص سفارش دهنده آن را به عنوان وقفه برای مکان مقدس ساخته بوده است. گاهی در خلال مضامین شعری کاربرد شیء توضیح داده شده است. گذشته از نام استاد سازنده و تزئین کننده اشیاء فلزی که به صورت امضاء آنان در روی اشیاء فلزی بسیار نوشته کلماتی چون ضَرَبَ ((صنعت))، عَمِلَ، ((عمل نقش)) و غیره که پیش از نام سازندگان و با تزئین کاران آمده، حرفه آنان و یا سهمی را که در ساختن و پرداختن شیء داشتهاند به خوبی روشن میسازد و نسبتها و القاب که گاهی همراه نام اشخاص آورده شده شغل و حرفه آنان و شهری را که منسوب به آنان هستند، تعیین میکند. (فرد، حیدرآبادیان1388: 33)
3-4-5-1 خط کوفی
آسانترین و شکیلترین شیوه خوشنویسی بر روی اشیاء فلزی دوره اسلامی استفاده از خط کوفی میباشد. (فردپور1390: 106)
این نوع خط نگاری چون متشکل از خطوط مستقیم و زاویهدار میباشد و استفاده از آن روی فلزات به آسانی صورت میگیرد، در طول ادوار مختلف اسلامی به کرات و بر نمونههای بی شماری از اشیاء و فلزی به کار رفته است. (فرد، حیدرآبادیان 1388: 33)
در قرون اولیه اسلامی خط کوفی به تنهایی و به صورت کتیبه های ساده زینت بخش اشیاء بوده اما مدتی بعد با تحول و تکامل خط عربی همراه با خطوط دیگر از جمله خط نسخ و به گونهی تزئینی دیگری مثل کوفی، معقد (گرهدار)، کوفی مشبک، کوفی مزین، کوفی موشح و غیره بکار رفت. تزئینیترین شیوه خط کوفی اسلامی که از جمله مهمترین و کاملترین و زیباترین نوع خط تزئینی است و فقط روی نمونههای فلزی میتوان آن را دید کتیبههای خط تزئینات انسانی و حیوانی است. به این صورت که انتهای حروف به جای اشکال نباتی به شکل انسان و یا حیوان یا پرنده درآمده است. (توحیدی1386: 57)
ازقرن پنجم هجری خط نسخ نیز که بر خلاف کوفی دارای انحنا بوده وهمراه خط کوفی در روی اشیاء فلزی ظاهری میشود. این شیوه خوشنویسی مخصوص فلزات دوره سلجوقی در قرن پنجم و ششم هجری میباشد. از قرن 7 به بعد به کلی جای خط کوفی را میگیرد.
4-3-5-2 خط ثلث
خط ثلث از خط جلیل و طومار پیدا شد و در دوره های مختلف به دست استادانی چون ابن مقله و ابن بّواب و یاقوت تحول و تکامل یافت. خط ثلث از گروه خطوط نرم و مستدیر است. انتهای حروف در این خط به دنباله ها و رشتههای باریک و نازک ختم میشود. حروف و کلمات درست و در عین حال جمع و جورتر از محقق است. حلقه ها و گروه ها باز و در بعضی موارد بسته میگردد. این خط از داشتن اشکال متعدد برای حرف سرشار است. (سحاب، 1381: 38)
ثلث گونه ای خط است که به وسیله ابن مقله از خط کوفی و نسخ قدیم به وجود آمده است. امروزه در تمامی کشورهای اسلامی متداول است و در نوشتن کتیبهها، سردرها، حاشیه محراب مساجد و غیره به کار میرود. عده ای معتقدند که چون یک سوم این خط دور میباشد و باقی سطح، از اینرو آن را ثلث نامیدهاند و خوشنویس با اضافه کردن حرکات و تزیینات در میان، سبب جبران کمبود دور آن شده و آن را زیباتر میکند. (کریمی92 :116)
خط ثلث خطی ایستا و تاحدودی تشریفاتی است، به طور عمده به منظورهای تزیینی در کتب دست نویس و کتیبه ها به کار میرفت، گونهای زینتی از خط ثلث به وسیله ابن بواب و یاقوت ابداع شد، و این شیوه چنان پیوند نزدیکی با قرآن و سایر متون دینی پیدا کرد که به حق مقام خط یادبودی را به خود گرفت. (ذابج، 1364: 61)
در قرن 8 خط ثلث متداول میشود. (توحیدی1386: 57) خط ثلث با گازانبری در بالای آن ویژگی شاخص فلزینه هاست. تعدادی از نفیسترین آنها را با طلا ونقره مرصع ساختهاند. در اغلب شمعدانهای باقی مانده

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژگان کلیدی نقوش هندسی، هنر ایران، دوره اسلامی Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی صائب تبریزی، دوره صفوی، دوره اسلامی