پایان نامه با واژگان کلیدی توسعه پاید، توسعه پایدار، شبکه شهری، زیست محیطی

دانلود پایان نامه ارشد

شهر در حیات مدنی از سه رکن اصلی شهروند، کالبد شهر و مدیریت شهری تشکیل می‌شود. انسان بنا به مدنی الطبع بودن، میل به شهروندی دارد و نیازمند حیات مدنی است و مدیریت شهری نیازمند به ساماندهی و مدیریت کالبد شهر است. در این مفهوم از شهر، همه اقدامات کمی برای آن است که شادابی و نشاط در چهره شهروندان ظاهر شود و حیات فرهنگی و اجتماعی مطبوع در شهر جریان یابد (همان).
همچنین، شهر را می‌توان از بعد کارکردی (فعالیت و نقش) و از بعد اندازه (کوچک و بزرگ بودن) بررسی نمود. از نظر کارکردی، با توجه به نوع فعالیت غالب شهرها – فعالیتی که سایر فعالیتهای شهر را تحت شعاع خود قرار داده و شهر براساس آن نوع فعالیت خاص شناخته می‌شود- به دسته بندی کلی شهرها پرداخته می‌شود و از نظر اندازه، تقسیم بندی معمولاً با توجه به جمعیت شهر انجام می‌شود. البته جمعیت شهر خود تا حدودی بیانگر تنوع و تعداد فعالیت های حاکم بر شهر و همچنین حیطه نفوذ و وسعت شهر خواهد بود. هر شهر با توجه به فعالیت و کشش جمعیتی خود، اندازه و وسعت خاص خود را خواهد داشت (همان: 66).

کلان‌شهر27
کلان‌شهر که طی سالهای اخیر (از اواخر دهه شصت) متداول گردیده است، اشاره به شهرهایی دارد که در یک زمان کوتاه و بنا به دلایل متعدد، به سرعت رشد کرده و جمعیت و وسعت آنها بدون داشتن برنامه منظمی تا هزار درصد و بیشتر متورم شده اند. تعریف کلان شهر در ایران، توسط دولتهای پس از انقلاب، معانی متفاوت و گاهاً متضادی داشته است. برخی دولتها، کلان‌شهرها را شهری با جمعیت پانصد هزار نفر به بالا معرفی کرده اند و برخی دیگر، مرز کلان‌شهرها را از یک یک میلیون نفر به بالا به رسمیت می شناخته اند. متأسفانه، در حال حاضر نیز تعریف مشخصی از جمعیت یک کلان شهر، نه از سوی مجلس شورای اسلامی و نه از سوی دولت وجود ندارد و همین موضوع، باعث سردرگمی مدیران شهرهای بالای پانصد هزار نفر شده است. به نظر می آید با توجه به تجربه موجود در کشور از سال 1357، مناسب است تعریف واحد از جمعیت کلان شهر از عدد یک میلیون نفر به بالا اعلام شود. چنانچه فرض را بر این بگیریم، تعداد کلان‌شهرهای ایران، 8 شهر به ترتیب جمعیت شامل تهران، مشهد، اصفهان، کرج، تبریز، شیراز، اهواز و قم می باشد که حدود بیست و پنج میلیون نفر از جمعیت کشور در این شهرها زندگی می کنند (حدود یک سوم جمعیت ایران).
کلان‌شهرهاي جهان، در حال حاضر به فضاهایی جغرافیایی و اجتماعی تحول یافته اند که در آنها فرسایش اخلاقیات جمعی و استحاله ارزشهاي پایدار انسانی و اخلاقی پیوسته تداوم داشته است (موسوی، 1388: 57)؛ به گونه ای که می‌توان کلان‌شهرها را زمینه ساز انحرافات و نابهنجاری های اجتماعی به شمار آورد (رهنمایی؛ پورموسوی، 1385). همچنین، مشکلات زیست محیطی یکی از اساسی ترین مسائل این شهرها می‌باشد (زبردست، 1383: 153). از این نظر، کلان‌شهرها عوارض مزمن آلودگی هوا، نبود سرزندگی و آلودگی آب، خاک و محیط زیست عمومی را تحمل می کنند (امین زاده، 1390: 61). همچنین، در کلان‌شهرها، به دلیل پیچیدگی مسائل و شیوه اداره امور، وجود شهروندان آگاه، مشارکت جو و توانا و آماده همکاری های داوطلبانه و مسئولیت پذیری از ضروریات به شمار می‌آید (زبردست، 1383: 148). این در حالی است که به دلیل حضور افراد با سلیقه های متفاوت و حتی غیرعادی، امنیت اجتماعی در این شهرها در مقایسه با شهرهای کوچک کمتر است. در این زمینه، فیکر معتقد است مسائل عمده کلان‌شهرها مهاجرت فزاینده روستا- شهری و شهرهای کوچک به شهرهای بزرگ، حاشیه نشینی و جمعیت فقیر شهری است که به منجر ناپایداری امنیتی شود (Ficker, 1971: 344 به نقل از رهنمایی؛ پورموسوی، 1385: 180). از سوی دیگر، از پیامدهای رشد شهرها می‌توان به افزایش مصرف انرژی به تناسب افزایش جمعیت کلان‌شهرها اشاره نمود (زبردست، 1383: 148).
با توجه به پیامدهای این شهرهای بزرگ، بعضی از شهرسازان و جغرافیدانان بر این باورند که کلان‌شهر یک پدیده استثنائی است و چندان مورد آرزو و خواسته انسانها نمی‌باشد و به مانند شهری بزرگ محکوم به زوال است و دوره مرگ و تباهی آن نیز فرا خواهد رسید (فرید، 1368: 209).
به طور کلی، کلان‌شهرها که حاصل رشد جمعیتی و کالبدی شهرها می‌باشند، از نظر اجتماعی شرایط ناپایدار داشته و با مشکلات زیست محیطی روبرو می‌باشند. در این شهرها، مشارکت شهروندان در جهت پایداری شهر بسیار حائز اهمیت می‌باشد.

شبکه شهری28
واژه نظام شهري29 را اولين بار، برايان بري30 در سال 1964 به كار گرفت. منظور وي از نظام شهري، گروهي از شهرهاي وابسته و مرتبط به هم یا همان مفهوم شبكه شهري می‌باشد (تقوایی؛ صابری، 1389؛ رهنمایی؛ منوچهری میاندوآب؛ ابراهیم پور، 1390؛ شکوئی، 1385؛ عظیمی، 1381؛ فرید، 1368). به اعتقاد جان شورت31، نظام شهري آرایشی از شهرهای مختلف است كه از لحاظ جريان نيروي كار، تبادل كالاها، خدمات و سرمايه در ارتباط با هم عمل مي كنند، ناميد (همان). پويايي شبکه های شهری به ميزان جابجايي كالاها، خدمات، افكار و تحركهاي جمعيتي ميان شهركها و حوزه هاي روستايي بستگي دارد. در حقيقت، وابستگي و ارتباط سكونتگاهها به يكديگر مهم‌ترین ويژگي نظام های شهری می‌باشد (تقوایی؛ صابری، 1389؛ رهنمایی و دیگران، 1390؛ شکوئی، 1385). همچنین، از منظر نگرش سیستمی، می‌توان نظام شهری را مجموعه ای از شهرها دانست که با هم در یک کنش متقابل بوده و در یک ترکیب ویژه با سلسله مراتبی از نقش ها و عملکردها، نقش کلیدی را در توسعه ملی و منطقه ای بر عهده دارند (رهنمایی و دیگران، 1390: 8). شکل‌گیری شبکه شهری از طریق روابط تجاری، فرهنگی، سیاسی، مذهبی و مبادله تجربیات و همکاری صورت می‌گیرد (رهنمایی و دیگران، 1390؛ شکوئی، 1385). در این زمینه، می‌توان گفت هیچ شهری بی نیاز از ارتباط و تعامل با شهرهای دیگر نیست و این پیوند متقابل هنگامی که جامعه رو به تکامل می‌گذارد و در آن تقسیم کار پیچیده و متکثری شکل می‌گیرد، ضرورت بیشتری می‌یابد (عظیمی، 1381).

جایگاه کلان‌شهرها در شبکه شهری
یک شبکه شهری را می‌توان از نظر کمی (تعداد جمعیت) و یا از نظر کیفی (اهمیت و نقش آنها) طبقه بندی نمود (نظریان، 1392). در یک شبکه شهری، در راستای تقسیم کار اجتماعی، شهرهای بزرگتر (کلان‌شهرها) با تمرکز طبقات اقتصادی و اجتماعی فوقانی جامعه و جذب و تمرکز مازاد بیشتر، درآمد سرانه بالاتری را به خود اختصاص می‌دهند و از این رو قدرت فرماندهی خود را بر شهرهای پایین تر اعمال می کنند. این تسلط از طریق تمرکز خدمات و کارکردهای تخصصی بالاتر تکمیل می‌شود. در حقیقت، تمرکز خدمات، سرمایه و اطلاعات، شهرهای مسلط را به کانون جریانهای همگرایی تبدیل می‌کند که همچنان بر قدرت و اهمیت آنها افزوده می‌شود (عظیمی، 1381: 53).
از سوی دیگر، در دهه های اخیر، در نگرش به کلان‌شهرها تحولاتی پدید آمده است؛ به طوری که برخلاف طرز تلقی های شهرستیزانه رایج از رشد کلان‌شهرها در دهه های 1960 و 70؛ امروزه این نگرشها جای خود را به در نظر گرفتن نقش مثبت کلان‌شهرها در بستر گشایی توسعه ملی و دیدگاه واقع گرایانه تر مدیریت و برنامه ریزی توسعه کلان‌شهری به جای فکر مهار و کنترل رشد شهر داده است (رهنمایی؛ پور موسوی، 1385: 179).
اما، در کشورهای در حال توسعه با الگوی اولیه رشد شهرنشینی، بیشترین رشد مربوط به بزرگترین شهر است که این پدیده علاوه بر همراه داشتن مشکلات اقتصادی و اجتماعی، موجب بر هم خوردن نظم نظام سلسله مراتب شهری نیز می‌شود (رهنمایی و دیگران، 1390؛ سیف الدینی، 1378).
در ارتباط با جایگاه کلان‌شهرها در شبکه شهری و ارتباط آنها با شهرهای پیرامون نظرات گوناگونی ارائه شده است. در این پژوهش، به دو نظریه مرکز- پیرامون و نظریه وابستگی اشاره می‌شود.

توسعه
توسعه، واژه معادل کلمه «Development» است. توسعه در فرهنگ فارسی معین و عمید، به معنای فراخی، ترقی و پیشرفت است. توسعه ابعادی فراتر از گسترش یا رشد را در برمی‌گیرد. توسعه مفهوم گسترش، بسط و رشد مکانی می‌دهد (بمانیان؛ محمودی نژاد، 1387: 22؛ مختاری ملک آبادی؛ اجزاء شکوهی؛ قاسمی؛ 1391: 98). در واقع، توسعه را می‌توان تکامل سطح زندگی و رسیدن به ضوابط آرمانی در حوزه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دانست که تحقق مفاهیم آزادی، عدالت، پویایی اجتماعی، توسعه انسانی و رشد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را به همراه می‌آورد. توسعه، کشف روشهای دستیابی به حرکت تکاملی به شمار می‌رود (بمانیان؛ محمودی نژاد، 1387: 24). توسعه را می‌توان ابزاری دوگانه دانست که بر سلامتی تأثیرات قابل توجهی دارد. در عین حال که نتایج اقتصادی و فنی توسعه باعث ارتقای استانداردهای زندگی و سلامتی می‌شود، عوارض جانبی خطرناک و کنترل نشده آن نیز اثرات ناگواری به وجود می‌آورد و تغییرات زیست محیطی گسترده ای در سطح جهان به دنبال دارد. از سوی دیگر، فقدان توجه به توسعه موجب می‌گردد جامعه نمی‌تواند جهت ارتقای سطح زندگی، اقتصاد و رفاه و سلامت عمومی، خدمات اساسی ارائه دهد (امین زاده، 1390).
به طور کلی، می‌توان توسعه را که ابعاد کمی و کیفی رشد یک مکان را دربردارد، تکامل سطح زندگی و رسیدن به شرایط آرمانی اقتصادی، تحقق عدالت اجتماعی و فرهنگی را در پی دارد.

توسعه پایدار
پایداری در لغت نامه دهخدا، معین و عمید به معنای ایستادگی، مقاومت و پافشاری است. اعتماد ملی32 در سال 2003، چهار بخش عمده پایداری را بدین شرح تعریف نمود: 1. سلامت و رفاه محیطی 2. رفاه فرهنگی 3. رفاه اقتصادی 4. رفاه اجتماعی (کوان، 1389: 637). به عبارتی، پایداری، سلامت بلندمدت اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی جامعه است (عبدی؛ مهدیزادگان، 1389: 12).

شکل شماره 2- 1: سامانه مفهومی پایداری (مأخذ: کریزک؛ پاور، 1392: 12)
طی دهه‌ی 1970، مفهوم پایداری و مسائل پیرامون آن در قالب برنامه های سیاسی در سطوح ملی و بین المللی به ویژه با برپایی مجموعه ای از همایش های بین المللی مورد توجه قرار گرفت. کنفرانس استکهلم (1972)، اولین کنفرانس بین المللی بود که موضوعات زیست محیطی را در برمی‌گرفت. نخستین تلاش آشکار در توسعه برنامه ای برای پایداری را می‌توان «استراتژی حفاظت جهانی» سازمان ملل برای دستیابی به توسعه پایدار از طریق حفظ منابع زنده و حیاتی دانست که در سال 1980 پیشنهاد شد. اما، برخورد فعال و توجه به موضوع توسعه پایدار به طور گسترده با انتشار گزارش «آینده مشترک ما» در کمیسیون برانتلند آغاز گردید (آقاعلیخانی، 1391؛ امین زاده، 1390).
مفهوم توسعه پایدار به معنی ارائه راه حل هایی در مقابل الگوهای سنتی کالبدی، اجتماعی و اقتصادی توسعه می‌باشد که بتوانند از بروز مسائلی همچون نابودی منابع طبیعی، تخریب اکوسیستم ها، آلودگی، افزایش بی‌رویه جمعیت، رواج بی عدالتی و پایین آمدن کیفیت زندگی انسان ها جلوگیری می‌کند (امین زاده، 1390: 7؛ بحرینی، 1387: 7 به نقل از آقاعلیخانی، 1391: 12؛ کریزک؛ پاور، 1392؛ کوان، 1389؛ نسترن؛ ابوالحسنی؛ ایزدی، 1389). در واقع، چهار مفهوم آینده گرایی، محیط گرایی، عدالت گرایی و مشارکت گرایی را در خود نهفته دارد
(امین زاده، 1390).

تجارب جهانی توسعه شهری پایدار
آغاز توجه به شاخص های پایداری در دهه 1960 و اوایل 1970 و با نهضت شاخص های کیفیت شهری در آمریکا به وجود آمد (عبدی؛ مهدیزادگان، 1389: 18). البته این شاخص ها با توجه به شرایط هر شهر متفاوت می‌باشد. به عنوان مثال، در آمریکا، شورای ریاست جمهوری در زمینه توسعه پایدار، اهداف سلامت و محیط (لذت بردن هر فرد از مزایای هوای پاک، آب سالم و محیط سالم در محل کار، خانه و تفریح)، شکوفایی و رونق اقتصادی (افزایش کارایی مشاغل، کاهش فقر، کیفیت بالای زندگی برای همه)، عدالت (برخورداری از حقوق مساوی، دستیابی به رفاه اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی)، حفاظت طبیعت، نظارت و مباشرت، اجتماعات پایدار (تشویق افراد برای همکاری جهت ایجاد جوامع سالم)، مشارکت مدنی، تثبیت جمعیت، مسئولیت بین المللی (برای اجرای خط مشی های توسعه پایدار جهانی) و آموزش

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژگان کلیدی توسعه پاید، توسعه پایدار، توسعه شهر، مدیران شهری Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی حمل و نقل، زیست محیطی، کیفیت زندگی، نگرش سیستمی