پایان نامه با واژگان کلیدی توسعه شهر، جهانی شدن، نخست شهری، تمرکززدایی

دانلود پایان نامه ارشد

شهرهای دیگر پیشی می‌گیرد و در این مرحله با تضاد جامعه شهری و برخوردهای طبقاتی روبروست؛
دوره کلان‌شهری47، دوره قبل از زوال شهر است که زیر تأثیرات تکامل اقتصادی و ثروت و قدرت، حکومت شهر رشد خارق العاده یی می‌یابد؛
در دوره تباه شهری48، رفتارهای فردی و اجتماعی در شهر به مرحله غیر قابل تحمل می‌رسد و شهر انگلی است در بطن ناحیه و کشور؛
در دوره مرده شهری49، شهر بر اثر جنگ و بیماری و قحطی از پا می افتد و در این حالت شهر مدفن تمدن ها است.

فرایند تمرکز گرایی و تمرکز زدایی در روند توسعه شهرها
در سده های اخیر، تمرکز گرایی موجب توسعه بیش از حد شهرهای بزرگ شده است (رهنمایی و دیگران، 1390)، تا حدی که در برخی کلان‌شهرهای جهان سوم، پدیده ماکروسفالی (بزرگ سری) رخ می دهد. مرحله تمرکز، همزمان با مراحل آغازین رشد شهری رخ می دهد. در این مرحله، رشد مراکز بزرگ شهری، جمعیت، منابع و سرمایه ها را از فضای ملی و یا منطقه ای به سوی خود زهکشی می کند. فرایند تمرکز گرایی به پیوستگی و همگرایی جمعیت و فعالیت در درون محدوده های شهری می انجامد، که بازتاب فضایی آن شکل گیری کلان شهر و الگوی نخست شهری در نظام شهری کشورهای مختلف است (سیف الدینی؛ منصوریان؛ پوراحمد؛ درویش زاده، 1393: 65). در این راستا، همه نظریاتی که در ارتباط با توسعه و گسترش شهری ارائه شده است، مانند نظریه باغشهر ابنزر هاوارد و نظریه توسعه عمودی لوکوربوزیه، چالشی بنام تراکم و تمرکز جمعیت در شهرها و به زیر ساخت رفتن بی برنامه اراضی اطراف شهرها را رودررو داشتند؛ که عده ای رشد و گسترش درونی و عده ای گسترش به بیرون را راه حل می‌دانستند (امانپور؛ علیزاده؛ قراری، 1392).
فرایند تمرکزگرایی تحت تأثیر مجموعه ای از عوامل درونی و بیرونی در برهه ای از زمان دچار ضعف شده و جای خود را به فرایند تمرکززدایی می دهد. عدم صرفه های ناشی از مقیاس در کلان‌شهرها از قبیل ازدحام ترافیک، شلوغی، هزینه های زمین، آلودگی و …و نیز وجود فرصتهای سرمایه گذاری جدید در دیگر نواحی موجب آغاز فرایند تمرکز زادیی می شود. این مرحله، به واگرایی جمعیت و عملکردها می انجامد و از نظر فضایی موجب دگرگونی کلان‌شهرها می شود (سیف الدینی و دیگران، 1393).
دو گرایش تمرکز گرایی و تمرکز زدایی به پویش در سازماندهی فضایی کلان‌شهرها و مناطق کلانشهری منجر گردیده است که می‌توان آن را پویش همزمان پیوستگی و گسیختگی نام نهاد. در فرایند تمرکزگرایی، اساسا عملکردها و خدمات سطح برتر و جهانی در شهر مرکزی و مراکز اقتصادی شهری50 متمرکز خواهند شد. در مقابل طی یک فرایند تمرکز زدا، بخشی از فعالیتهای و خدمات به مراکز دیگر شهری در منطقه منتقل خواهند شد (زبردست؛ حاجی پور، 1388: 11). به اعتقاد ریچاردسون، در فرایند تمرکززدایی، شهرهای ثانویه در یک منطقه به نسبت شهر اصلی از رشدی سریعتر برخوردار خواهند بود. به عبارت دیگر، اکثریت رشد به تعدادی از شهرها و شهرکها در داخل یک منطقه کلانشهری وسیعتر اما در فاصله های متفاوت از مرکز شهر اصلی انتقال یافته است (همان).
در ایران تا اوایل دهه 1360، فرایند شهرنشینی در مسیر تمرکز گرایی گام برداشته و الگوی ناشی از آن، نخست شهری بوده است. با تضعیف نیروهای مرکزگرا از اوایل دهه 1360 تحت تأثیر هزینه های ناشی از ازدحام در شهرهای برتر کشور، فرایند شهرنشینی در ایران وارد فاز تمرکززدایی می شود (سیف الدینی و دیگران، 1393).
در نهایت، نکته قابل ذکر در این بخش، تعریف واژه «پراکنده رویی» به عنوان یکی از عمده ترین مسائل کلانشهرهای امروزی می‌باشد. پراکنده رویی به معنی گسترش فضایی بی‌رویه و نامنظم می‌باشد که در نتیجه جابجایی و تغییر مکان فعالیتها و جمعیت از شهر مرکزی به طرف خارج شهر و پراکنش در نواحی حومه ای – تمرکززدایی- صورت می گیرد (حاجی پور، 1387: 29).

پدیده نخست شهری
ایده «نخست شهری»51 اولين بار توسط مارك جفرسون52 در سال 1939 در مقاله اي با عنوان «قانون نخست شهر» مطرح گرديد. از نظر وي، نخست شهرها، سكونتگاههاي بسيار بزرگي می‌باشند كه بخش عمده اي از جمعيت و فعاليتهاي اقتصادي كشورها در آنها متمركز شده است. اغلب پايتخت هاي كشورها شامل نخست شهرها مي شوند (تقوایی؛ صابری، 1389؛ تولایی؛ خزایی، 1385؛ زبردست، 1386). فریدمن و کلینگسون53، نخست شهری را پدیده ای جدای از شهرنشینی بیش از حد -که بر اثر تمرکز فزاینده فعالیت های شهری است- نمی‌دانند (به نقل از رهنمایی و دیگران، 1390). براي اندازه گيري شاخص نخست شهري عمدتاً از معيار جمعيتي استفاده مي كنند (تقوایی؛ صابری، 1389؛ تولایی؛ خزایی، 1385؛ شاطریان؛ اشنویی؛ زارعی فرشاد، 1390). نخست شهری با هزینه های بسیار بالای حمل و نقل و مسکن در این شهرها همراه است (رهنمایی و دیگران، 1390). این شهرها، با جذب منابعی که برای بهبود کیفیت زندگی سایر شهرها نیاز است، کل نظام شهری کشور را تحت تأثیر خود قرار می‌دهند (رهنمایی و دیگران، 1390؛ زبردست، 1386). برخی محققان، نخست شهری را «ماکروسفالی» تعبیر کرده اند (زبردست، 1386).

بررسی عوامل مؤثر بر ظهور، رشد و توسعه شهرها
به اعتقاد مکنزی، رشد شهرها متاثر از شش پدیده می‌باشد (امانپور و دیگران، 1392؛ پاپلی یزدی؛ رجبی سناجردی، 1391).
تراکم: تمایل ذاتی انسان به زندگی در کنار یکدیگر و گرایش به مرکز؛
عدم تراکم: انتقال بعضی از تأسیسات و منازل مسکونی به حاشیه شهرها به علت گسترش ارتباطات و شبکه حمل و نقل؛
تمرکز: ایجاد نواحی متمرکز و فشرده به دلیل مکان یابی کاربری های گوناگون در مرکز شهر؛
عدم تمرکز: حذف برخی از فعالیت های عمومی شهر و انتقال به محلی نزدیک شهر و ایجاد شهرهای اقماری؛
تفکیک نواحی مسکونی: شکل‌گیری بخشهای مسکونی در مرکز و پیرامون شهر برای سکونت اقشار مختلف اقتصادی و اجتماعی؛
هجوم و توالی: مهاجرت و جابجایی.
در ارتباط با تراکم، پیر ژرژ عقیده دارد موقع و مکان جغرافیایی شهرها را خواسته و کار انسانی روی محیط طبیعی تعیین می‌کند که سبب میل به زندگی اجتماعی و استقرار گروهی جمعیت ها در نقطه معینی و انجام بعضی از فعالیت ها می‌شود (فرید، 1368: 53).
از سوی دیگر، حاجی پور (1387) معتقد است، عوامل و نیروهای بیرونی مانند جهانی شدن، بازساخت اقتصادی (محو صنعت و ظهور اقتصاد خدماتی)، انقلاب فناوری اطلاعات و ارتباطات، تمرکز سرمایه های خارجی در کلان‌شهرها و تغییر نقش شهرها در نظام بین الملل و عوامل درونی مانند رشد جمعیت، مهاجرت، پراکنده رویی، اسکان غیر رسمی و سکونتگاههای خودروی پیرامون کلان‌شهرها، حومه شهرنشینی، جنبه های نهادی (تفرق سیاسی، سیاستهای ادغام و الحاق)، سیاستهای دولتی (صنعتی شدن، تمرکززدایی)، سرمایه گذاری زیرساختی و ساختار شبکه (حمل و نقل کلانشهری) از جمله مهم‌ترین نیروها و عوامل اثر گذار در شکل‌گیری و سازمان یابی فضایی مناطق کلانشهری به شمار می‌آیند (حاجی پور، 1387).
در ادامه، به بررسی تفضیلی عواملی که در ظهور شهرها نقش داشته و موجب توسعه شهرها می‌شوند، پرداخته می‌شود.

توسعه اقتصاد شهرها پس از انقلاب صنعتی و شکل‌گیری کلان‌شهرها
شهرنشینی معاصر و توسعه شهرها، در پی انقلاب صنعتی از کشورهای غربی آغاز گردید (رهنمایی و دیگران، 1390؛ عظیمی، 1381). تمرکز بیش از حد سرمایه های ملی، فرصتهای شغلی و فعالیت های صنعتی، خدماتی و اداری در شهرهای بزرگ، باعث افزایش جاذبه های شهری و مهاجرتهای گسترده از سکونتگاههای کوچک به کلان‌شهرها و در پی آن، افزایش جمعیت شهرهای بزرگ شده است (تقوایی؛ صابری، 1389؛ تولایی؛ خزایی، 1385؛ دانشپور، 1385؛ غلامی؛ رستگار، 1389؛ مرصوصی؛ فرهودی؛ علی اکبری؛ حشمتی، 1390؛ نظریان، 1392). کلان‌شهرها نه تنها صنعت، بلکه خدمات را نیز رونق بخشیدند. تاجایی که از دهه 1970 به بعد، به تدریج رشد اشتغال بخش صنعتی جای خود را به رشد خدمات داد (عظیمی، 1381). در واقع، تعدد فعالیت ها و خدمات موجب گردید شهر به سان بازار کار و اشتغال و در عین حال میدان ارتقای انسانها به طبقات اجتماعی بالاتر مورد توجه قرار گیرد (فرید، 1368). بنابراین، فعالیت های شهری به خاطر مزیت صرفه جوئی های مقیاس و تجمع، عامل موثری در شکل‌گیری و توسعه شهرها می‌باشند (عظیمی، 1381؛ عابدین درکوش، 1387). از سوی دیگر، تغییرات اقتصادی موجب ایجاد تحول در کالبد و شکل شهرها به شمار می‌رود؛ زیرا نیازمند گسترش و ایجاد فضاهاي مناسب با مقتضیات اینگونه فعالیتها بود (دانشپور، 1385؛ یوسفی فر، 1385). همچنین، عملکرد و نقش فعال شهر، عامل مؤثر دیگری بر توسعه شهرها می‌باشد (فرید، 1368).
در کشور ایران، اجرای سیاست صنعتی کردن کشور، انجام اصلاحات ارضی، افزایش درآمد حاصل از نفت، جذب سرمایه های داخلی و خارجی به منظور سرمایه گذاری در بخش صنعت، سیاست های توسعه شهر و ایجاد زمینه‌های تضاد شدید اقتصادی بین شهر و روستا، گرایشات شهرنشینی در ایران را تقویت کرده و موج مهاجرت های روستایی را سبب گردید. بدین ترتیب تمامی شرایط و تسهیلات لازم برای توسعه شهرنشینی شتابان فراهم آمد (نظریان،
1392).

جهانی شدن و توسعه کلان‌شهرها
فرایند جهانی شدن که از دهه 1980 در جهان فراگیر شده است، ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و کالبدی کلان‌شهرها را تحت تأثیر قرار داده (سراقی؛ ابوالفتحی؛ ملکی، 1388؛ زالی؛ اشرفی، 1392) و ضمن رونق شهرنشینی، به ساماندهی نظام شهری نیز کمک کرده است (زالی؛ اشرفی، 1392). می توان شهرنشینی را هم زمینه ساز و هم نتیجه جهانی شدن دانست. جهانی شدن در کلان‌شهرها، بر طبقه بندی اجتماعی، توزیع درآمد، جمعیت، روشهای زندگی و نیز ریخت فضای شهری تأثیر قابل توجهی گذاشته است. همچنین، موجب توسعه کالبدی کلان‌شهرها است. این در حالی است که در کشورهای درحال توسعه، این توسعه ناموزون و بیشتر به شکل اسکان غیررسمی می باشد و موجب فرسودگی، زوال و تخریب بافت قدیمی و تمرکززدایی می شود (سراقی و دیگران، 1388). از سوی دیگر، از جمله شاخص هایی که شهر را در مسیر جهانی شدن قرار می دهد، مهاجرت نیروی کار و توسعه شبکه های حمل و نقل و ارتباطات می باشد (زالی؛ اشرفی، 1392). به طور کلی، علاوه بر مزایا و منافعی که جهانی شدن در کلان‌شهرها دارد، این شهرها با مسائلی مانند ترافیک، آلودگی ها، مهاجرت، فقر، کمبود زمین، بالا رفتن قیمت زمین، تخریب محیط زیست مواجه می شوند (سراقی و دیگران، 1388؛ زالی؛ اشرفی، 1392). به گونه ای که بعد از گذشت دهه ها از این فرایند، محققین با مطرح ساختن تئوری وابستگی اولین تلاش برای تحلیل جنبه های منفی جهانی شدن را انجام داده اند (سراقی و دیگران، 1388).

شرایط جغرافیایی محدوده و تأثیر آن بر مکان و موضع شهر
شرایط طبیعی محدوده، یکی از عوامل مهم و اساسی در شکل‌گیری و توسعه شهرها می‌باشد (امانپور و دیگران، 1392؛ رهنمایی و دیگران، 1390). به گونه ای که، ژان باستیه باور دارد نقش آینده شهرها با انتخاب مکانهای ویژه طبیعی در رابطه است (فرید، 1368: 52). از این عوامل می‌توان به توپوگرافی، شکل و شیب زمین اشاره نمود (امانپور و دیگران، 1392؛ فرید، 1368). در واقع، موقع جغرافیایی شهر، بیانگر وضعی است که شهر نسبت به راههای ارتباطی، مسیرهای طبیعی و حتی نسبت به مواد اولیه، منابع انرژی و نیروی انسانی موجود در ناحیه می‌تواند داشته باشد (فرید، 1368: 50). در واقع، هر فعالیتی که شهر در خود می پذیرد و هر طرحی که در جهت گسترش شبکه رفت و آمد و جابجایی روزانه جمعیت شهری پیاده می‌شود، با داده های موقع و مکان جغرافیایی شهر پیوند و رابطه دارد (همان).
جمعیت و تأثیر آن بر رشد شهرها
پس از انقلاب صنعتی، رشد طبیعی جمعیت براثر بهبود شرایط زیست افراد از سویی و مهاجرت های گسترده از روستاها و شهرهای کوچک به سوی شهرهای بزرگ و کلان‌شهرها به امید یافتن کار و شرایط زندگی بهتر از سوی دیگر، موجب افزایش جمعیت شهرها و در پی آن توسعه فیزیکی شهرها گردیده است (احمد آخوندی؛ برک پور؛ اسدی؛ طاهر خانی؛ بصیرت؛ زندی، 1386؛ امانپور و دیگران، 1392؛ حاجی پور، 1387؛ رهنمایی؛ پور موسوی،

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژگان کلیدی توسعه منطقه، توسعه شهر، توسعه منطقه ای، کشورهای توسعه یافته Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی توسعه پاید، توسعه شهر، توسعه پایدار، حمل و نقل