پایان نامه با واژگان کلیدی انقلاب مشروطه، امام خمینی(ره)، توتون و تنباکو، شورای نگهبان

دانلود پایان نامه ارشد

مسئله دیگر کاربرد اجماع است، در این دوران بالاخص به دلیل دوره تقلید پس از شیخ طوسی و دوره رواج اخباریون، علاقه به نقلگرایی گسترش یافته است. نقل گرایی یا کاربرد اجماع منقول در مقابل اجماع عملی قرار می گیرد، هر قدر استفاده از اجماعهای گذشتگان برای مسائل مستحدثه روز افزایش یابد، اجماع علما در آن دوره به صورت عملی کاهش می یابد و اجتهاد به عنوان بخشی از مفهوم اجماع به تصلب کشیده می شود و در سایه رکود فقه و اجتهاد، اجماع برداشت نخبهگرایانه را انعکاس میدهد و تبعیت از نخبههای امر اجماع همچون شیخ طوسی به این امر دامن می زند، هر چند که مفهوم اجماع با تقسیم جامعه به دو بخش عالم و عامی در کل نخبهگرایانه است، رواج اجماع منقول نخبهها و عالمان هر دوره را نادیده گرفته و از نظر عالمان گذشته برای مسائل امروز سود میجوید که به گذشتهنگری در موضوع اجماع میرسد که این امر به خودی خود جنبه مبتکرانه و نوآورانه اجماع را نادیده میگیرد.
در فصل چهارم نیز به همان ترتیب از اجماع به عنوان روشی برای استنباط احکام زندگی جمعی یاد کردیم. در این فصل ابتدا تبار قدرت را شناسایی کردیم، در این دوران که با انقلاب مشروطه به وقوع میپیوندد، بعد اسلامی و ایرانی سلطنت و حکومت با تجدد غربی مواجه شد و تأثیر این تجدد در اندیشه شیعی به صورت واقعگرا شدن شیعه به امور خود منعکس میشود. شیعه در این دوران دید صرفاً آخرتگرای خود را با دنیاگرایی مدرن تلفیق میکند، خروج علما و روحانیون از انزوا و انفعال، شاهد این مدعاست، هرچند که در دو گرایش مقابله و مدافعه از تجدد قابل بررسی است، اما ورود آنها به عرصه سیاست و اجتماع رویکرد جدیدی را به دین و مفاهیم دینی به دنبال داشت، این گرایش هر چند در دوره انقلاب مشروطه بوجود آمد و با استبداد رضاخان به سکوت منجر شد اما ریشه های انقلاب اسلامی ایران نیز در ادامه جریان مشروطه و از تعامل و تلاقی دین و مذهب شیعه با تجدد و مدرنیته نشأت میگرفت. با ورود دین به عرصه سیاست رویکرد تشکیل حکومت خوب شکل گرفت و استفاده از مفاهیم اسلامی برای پاسخگویی یا همسویی با مفاهیم دمکراتیک غربی آغاز شد، در این دوره اجماع از حالت نخبهگرایانه صرف خارج میشود و باقوت گرفتن نقش مردم در جامعه و عملی شدن نقش دین در سیاست، اجماع نیز از حالت تکیه بر اجماع منقول گذشتگان در امور فردی پا را فراتر نهاد و به اجماع عملی مجتهدان هر دوره در توازن بین بعد نخبه گرایی ـ دمکراتیک رسید، در واقع تلفیق مفاهیم دمکراسی اندیشههای مدرنیته با مفهوم سنتی اجماع کاربرد جدیدی از مفهوم اجماع را رقم زد که جنبه ابتکار جویانه اجماع را نمود بخشید. در دوره جدید گفتمان اجماع دمکراتیک جمع محور شکل گرفت و در سایه همین گفتمان برداشت جدیدی از مفهوم اجماع به وقوع پیوست. در این فصل نیز با شاخصهای یاد شده در فصل قبل اجماع و تحول آنرا سنجیدیم.
شاخص اول موضوع اجماع است که بر خلاف دوره سنتی موضوع اجماع منحصر در امور فردی نیست و امور اجتماعی را نیز شامل میشود. در شکل گرفتن این کاربرد مفهوم تقیه و تحول آن نقش بسزایی داشته است. تقیه از جمله مفاهیمی است که حتی در دوران حکومت جائران بعد از دوره غیبت نیز باعث انفعال شیعیان و پنهان کردن روح مبارزه جوی آنان شد، تقیه زمانیه به عنوان امری پذیرفته شده مانع ورود مسائل اجتماعی ـ سیاسی در وادی موضوعات مورد اجماع میشد، شکستن عملی تقیه در دوران قاجاریه توسط آیت الله میرزای شیرازی به وقوع پیوست، وی در جریان انحصار امتیاز توتون و تنباکو توسط انگلیسی ها، تقیه را شکست و مبارزه با این موضوع را آغاز کرد، در پی شکستن تقیه برای اولین بار ابهت حکومت را در هم شکست و پس از اینکه بهایی به نامه وی جهت شکستن این امتیاز داده نشد، فتوایی مبنی بر تحریم توتون و تنباکو به آیت الله میرزا حسن آشتیانی فرستاده شد و پس از تایید وی از همه شهرها ائم از مشهد، تبریز، شیراز، اصفهان و تهران به رهبری مراجع بزرگ هر شهر به راهپیمایی و شکستن قلیانها و … پرداختند، این اولین نمود اجماع در امور اجتماعی بود که در اجماع بر فتوای میرزای شیرازی به صورت عملی بروز یافت. در بعد رویکرد اجتماعی به دین تحول مفهوم شورا نیز همسو با مفهوم اجتهاد است، شورا در اندیشه سنتی در تفسیر نص قرآن به مشورت دهی تعبیر شده است که امری اختیاری در امور فردی تلقی می شد. اما در رویکرد جدید اجتماعی به دین که اولین بار در تفسیر نائینی از آیه شورا دیده می شود، شورا به عنوان امری سیاسی ـ اجتماعی تلقی می شود که بر پایه همین تفسیر جدید امری الزام آور است حتی پیامبر اکرم مورد خطاب این آیه قرارگرفته با اینکه خود پیامبر(ص) معصوم هستند، بر این مبنا شورا به عنوان پایه های مجلس شورای اسلامی تعبیر و تفسیر می شود و نشان از رویکرد جدید اجتماعی به دین دارد.
در شاخص بعدی روش اثبات اجماع مورد بررسی قرار گرفت. در دید سنتی تاکید بر اجماع تضمنی برای اثبات حضور امام در بین اجماع کنندگان صورت میگرفت که منجر به کشف قطعی حکم توسط علمای متفق میشد. در رویکرد جدید با گذشت زمان از غیبت امام (عج) شیعیان به زندگی در شرایط غیبت امام انس میگیرند و اصرار به وجود قطعی امام در بین اجماعکنندگان به درجه حدس میرسد که موجب کشف نزدیک به قطع حکم، توسط علمای متفق میگردد. اجماع حدسی در این دوران رواج مییابد که طی آن وقتی علما بر یک نظر اتفاق نظر دارند حدس بر این است که امام (عج) از تصمیم آنها رضایت داشته باشد. این روش از زمان نائینی برای کاشفیت اجماع از قول امام بکار گرفته شده است. این روش نه تنها به واقعیت نزدیکتر است امکان خطاپذیری اجماع را نیز به دنبال دارد که به نوبت خود موجب انفتاح اجتهاد و دقت در پذیرش اجماعهای پیشین میشود.
در شاخص سوم اجماع از نظر گستره حجیت آن بررسی می شود، در برداشت سنتی از مفهوم اجماع گستره تمسک به اجماعهای پیشینیان به مسائل عقلی ـ اعتقادی نیز رسیده بود. اما در زمان شیخ انصاری این مسئله مطرح میشود که گستره حجیت اجماع منقول تا کجاست؟ با توجه به مثالهایی که در این بخش آورده شد،‌ نشان دادیم که علمای بزرگی چون امام خمینی(ره) تمسک به اجماع پیشینیان را در امور عقلی نمی پذیرند و امور عقلی را به نوعی به علمای هر دوره واگذار می کنند. امام خمینی(ره) با فراخ کردن دامنه اجتهاد در دین و تحولی که در آن با بسط ید فقیهان بوجود آورد مسائل عقلی ـ اعتقادی را به دامان اجتهاد علما و اجماع مجتهدین هر دوره واگذار کردند. امام(ره) ویژگی زمانمند و مکانمند بودن را به اجتهاد بخشید که و در سایه اجتهاد خطاپذیر باب اجتهاد را باز گذاشتند. اجماع به عنوان مفهومی که از اتفاق نظر عالمان به بار مینشیند در سایه اجتهاد زمانمند و مکانمند و خطاپذیر مقولهای کاربردی در جامعه میشود که متعلق به هر عصر و با در نظر گرفتن مصلحت و احکام حکومتی و اصل اباحه قابل بررسی است. بنابراین تحول مفهوم اجتهاد به عنوان بخشی از مفهوم اجماع ساز و کار استفاده از عقل بشری برای مسائل مستحدثه را امکان پذیر میسازد.
شاخص آخر بررسی اجماع کاربرد آن است در رویکرد سنتی استفاده از اجماع منقول رواج یافته بود در رویکرد جدید اجماع عملی و کاربردی در جامعه گسترش یافته است.تحول مفهوم انتظار در اندیشه و اعمال علما تاثیر قطعی در تحول مفهوم اجماع از نقلی به عملی داشته است. مفهوم انتظار و رجعت در اندیشه سنتی موجب پدید آمدن دیدی آرمانگرا در شیعه شده بود که حتی مبارزه با حکومت غاصب را نیز به عهده معصوم نهاده بود این دید سلبی از مفهوم انتظار موجب بازنشستن از ساختن حکومت خوب و به دنبال آن کمرنگ تر جلوه دادن بعد اجتماعی ـ‌ سیاسی و کاربردی مفاهیم اسلامی بود و به همین منوال اجماع عملی در مسائل توسط علما کمتر صورت میگرفت و توسل به اجماعهای علمای پیشین افزایش مییافت. انتظار فعال از جمله مفاهیمی است که به جنب و جوش علما برای ساختن جامعهای اسلامی و خوب کمک کرد، در همین راستا مفاهیمی مانند اجماع که صرفا در بعد نظری دین سکون داشتند و با از دست دادن ریشه عملگرایی خود به مفهومی برای اطاعت فقهای هر دوره از فقهای دوره پیشین بدل شده بود، ذات ابتکار جویانه خود را بروز دادند و کمک شایانی برای ساختن نهادهایی بر همین اصل برای اداره بهتر جامعه با مفهوم اجماع در بعد دمکراتیک آن کردند.
ابن ادریس اولین منتقد نقل اجماع بوده است که در انتقاد به اجماعهای منقول فراوان توسط شیخ طوسی به پاخاسته و در تعدیل این امر نقش داشته است. علاوه بر آن ، کم شدن اعتبار اجماع مدرکی به عنوان نمونه ای از اجماع منقول نشان دهنده جایگزینی اجماع منقول با اجماع عملی است. در این قسمت نشان دادیم که اجماع مدرکی به خودی خود در رویکرد جدید اجماع شناخته نمیشود بلکه بررسی مدرک آن اجماع و اجماع بر سندیت آن موجب پذیرش میشود، در واقع پذیرش اجماع گذشتگان در گرو پذیرش علمای امروز قرار میگیرد. در مقابل اجماع عملی در مسائل اجتماعی ـ سیاسی افزایش مییابد و از مفهوم اجماع گرتهبرداری برای کاربرد در امور اجتماعی ‌ـ سیاسی انجام میگیرد. در این پژوهش به سه مورد از نمونههای عملی اجماع در نهادهای اجتماعی اشاره کردیم که در واقع از تلفیق نظریههای اسلامی ـ سنتی با نظریه های دمکراتیک مدرن بوجود آمده است، چرا که دو بعد شرعی و عرفی را همزمان در خود دارند. هیئت نظار در مجلس مشروطه و شورای نگهبان و مجلس خبرگان در جمهوری اسلامی ایران نماد کاربرد عملی اجماع است. در این سه نهاد، اجماع دمکراتیک در توازن با اجماع نخبه محور قرار میگیرد و ساز و کارهایی در آنها قرار داده میشود که جمع بین سنت اسلامی و تجدد صورت پذیرد. انتخاب اعضای اجماع توسط رای مستقیم مردم در مجلس خبرگان و برگزاری دوره ای انتخابات آنها و انتخاب غیر مستقیم اعضای هیئت نظار در مجلس مشروطه توسط نمایندگان مردم نمایانگر بعد دمکراتیک اجماع در کاربرد جدید است. از سوی دیگر حیطه وظایف اعضای مجمع شورای نگهبان در قانونگذاری نیست بلکه در تایید تطابقت قوانین اتخاذ شده توسط نمایندگان مردم با شریعت اسلام است. هر چند اجماع جامعه را به دو بخش عالم و عامی در این زمینه تقسیم میکند و این نشان از بعد نخبه گرایانه آن دارد، از سوی دیگر اخذ این اجتهاد برای همه انسانها در جامعه امکان پذیر است.

مفهوم اجماع در برداشت سنتی
رابطه دانش(فقه) با قدرت(حکومت )
گفتمان
مفهوم اجماع
سلطنت غیر شیعی
+ غیبت امام زمان(عج)
+ عدم حضور علما در سیاست
(جدایی دین و سیاست)

گفتمان نخبه گرای اجماع در امور فردی
1.اجماع در امور فردی
2.بکارگیری روش اجماع تضمنی
3.تمسک به اجماع در مسائل عقلی – اعتقادی
4. رواج اجماع منقول

مفهوم اجماع در برداشت جدید
رابطه دانش(فقه) با قدرت(حکومت)
گفتمان
مفهوم اجماع
حکومت شیعی
+ حضور علما در سیاست
+ تجدد
(اتحاد دین و سیاست)

گفتمان نخبهگرایی ـ دمکراتیک اجماع در امور جمعی
1.اجماع در امور اجتماعی
2. روش اجماع حدسی
3.خروج مسائل عقلی از گستره تمسک به اجماع
4.رواج اجماع عملی

تحول مفاهیم همسو با اجماع

رویکرد سنتی
رویکرد جدید
شورا( مشورت دهی)
شورا(پایه نظام سیاسی)
اجتهاد در امور فردی
اجتهاد درامور اجتماعی
تقیه زمانیه
تقیه موردی
انتظار سلبی
انتظار ایجابی
اجماع نخبه گرای فرد محور
اجماع دمکراتیک جمع محور

منابع
کتابها:
ابن خلدون عبدالرحمن، العبر؛ تاریخ ابن خلدون، ترجمه عبدالمحمد آیتی(تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1375)
احمدوند شجاع، قدرت و دانش در ایران ( تهران: فرهنگ و اندیشه، 1384)
احمدی بابک، مدرنیته و اندیشه انتقادی ( تهران: نشر مرکز، 1373)
اشتهاردی علی پناه، تقریرات فی الاصول الفقه(تقریر بحث آیت الله بروجردی)، (قم:موسسه النشر الاسلامی،1417ه.ق)
آبادیان حسین، مبانی نظری حکومت مشروعه و مشروطه (تهران: نشر نی،1374)
آبادیان حسین، ‌مفاهیم قدیم و اندیشه جدید (درآمدی نظری برمشروطه ایران) (تهران: کویر،1388)
آدمیت‌ فریدون،‌ فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطه ایران (تهران: انتشارات

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژگان کلیدی روابط قدرت، تبارشناسی، انقلاب مشروطه، جامعه آرمانی Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی روابط بین الملل، پست مدرنیسم، نهضت مشروطه، میشل فوکو