پایان نامه با واژگان کلیدی امام خمینی، اجتماعی و سیاسی، فقه سیاسی، مشروطه خواهی

دانلود پایان نامه ارشد

پی اسلامی شدن حکومت، علما از مفاهیم دینی برای یاری رساندن به امور اجتماعی ـ سیاسی بهره بیشتری بردند
2. گفتمان نخبهگرایی ـ دمکراتیک مبتنی بر احکام جمعی
از نظر تاریخی از روزگار نهضت مشروطه خواهی ایران فقهای شیعی نظراً و عملاً درگیر مسائل جدید شده و کوشیدند با بهره گیری از قواعد و اصول فقه و بالاخص اجتهاد،‌ به حل مسائل نوین در حوزه های مختلف مسائل اجتماعی و سیاسی بپردازند. در واقع اندیشه مشروطه یکی از مسائل مستحدثه بود که جهان تشیع و بخصوص ایران را درگیر خود کرد و علماً سعی در بازکاوی دین برای یافتن پاسخهای جدید داشتند.(فرزانه پور، 42:1379) پیروزی اصولیون بر اخباریون از جمله حوادث مهمی بود که تفکر واقعگرایی شیعه کمک کرد، تعلیم عمده مکتب اصولی ، حجیت عقل است(پس از ارشاد قرآن و سنت و اجماع) در تمیز دادن قواعد و احکام شریعت. این ایمان به عقل تعالیم دیگری را پیش میگیرد. ضرورت اجتهاد و امتناع از قبول غیر نقادانه محتویات کتب اربعه حدیث شیعه اتخاذ معیارهای دقیقتر در قبول صحت اقوالی که به پیامبر و ائمه منسوب شده و منع تقلید از میت برای حفظ پویایی اجتهاد از ویژگیهای مهم اصولیون است.(عنایت، 287:1372) از دید اصولیون پشتوانه فکری خاتمیت دین اسلام آن است که انسان میتواند با لحاظ مقتضیات زمانی به فهم روز آمد و اصیل از آموزه های دینی دست یابد، لذا اصولیون بر این باورند که خداوند در دوره خاتمیت مهر تأیید بر برداشتهای روز آمد و معقول زده است.(سید باقری، 137:1389) این گونه است که با پیروزی اصولیون گستره عقل از نقش قبلی خود در دوران شیخ مفید و سید مرتضی و اخباریون فراتر میرود و فقط محدود به کشف شرع نیست بلکه به عنوان دلیلی مستقل است. چنانچه نائینی در تنبیه الامه ظهور استبداد را در گرو دور شدن از اصل اسلام میداند و ارائه قرائتی غیر عقلی از دین را عامل اسارت میداند و مینویسد: «حتی مبادی تاریخچه سابقه هم تدریجا فراموش و تمکین نفوس ابیه مسلمین را از چنین اسارت و رقیت وحشیانه از لوازم اسلامیت پنداشتند و ازینرو احکامش را با تمکن و عدالت که سرچشمه ترقیات است منافی و با ضرورت عقل مستقل مخالف و مسلمانی را اساس خرابیها شمردند.( نائینی، 25:1413)
اساساً رمز اجتهاد در تطبیق دستورات کلی با مسائل جدید و حوادث متغیر است و مجتهد واقعی آن است که این رمز را بدست آورده باشد، توجه داشته باشد که موضوعات چگونه تغییر میکند و بالتبع حکم آنها عوض میشود.(مطهری 120:1377) که با پیروزی اصولیون به کمک وحید بهبهانی این گرایش خردگرایی دوباره رواج یافت و نقش عقل همچون دوران شیخ مفید و سید مرتضی فقط در محدوده کاشف از شرع نیست بلکه گاهی سخن از عقلمستقل و عقلعملی نیز به زبان میآید که گستره حجیت تمسک به اجماعهای منقول در مسائل عقلی و اعتقادی کاهش یافته و گستره حجیت عقل در بناگذاری اجماعهای عملی مناسب با مقتضیات مکان و زمان افزایش مییابد. عقل میتواند با به دست آوردن مصالح و مفاسد قوانین، نسبت به ثبات و تغییر احکام نظر دهد،‌ مثلا اگر در جایی مقتضیات زمان عوض شد بطوری که برای علم و عقل ثابت شد که مصلحت و ملاک حکمی تغییر کرده حکم هم دچار دگرگونی میشود در این موارد عقل به ملاک احکام پی میبرد و علل احکام را کشف میکند، تبعاً حکم نیز تغییر مییابد، لذا عقل در فقه اسلامی می تواند کشف کننده قانون باشد قانونی را متناسب با شرایط و مقتضیات تحدید کند یا آنرا تعمیم دهد، بعلاوه می تواند مددکار و ابزار استنباط از سایر منابع و مدارک فقهی مثل قرآن و سنت و اجماع باشد.(مطهری، 76:بی تا) بنابراین عقلگرایی حاصل از پیروزی اصولیون در روند اجماع عملی و تحدید اجماع نقلی موثر بوده است، چرا که اجماع منقول در دوره اخباریون رواج داشته است. ابوالقاسم گرجی از این دوران با عنوان عصر جدید استنباط و عصرحاضر یاد میکند.(گرجی،1379: 243تا262) در دوره عصر جدید استنباط از مقاومت اصولیون در برابر اخباریون و در دوره عصر جدید از شکل گرفتن مسائل مستحدثه در رسائل جداگانه به عنوان امتیازات این عصر نام میبرد(همان،265) با توجه به موارد یاد شده میتوان گفت که فقه و به تبع آن مفهوم اجماع در بعد زندگی سیاسی‌ ـ اجتماعی کاربرد یافته که ورود هنجارها و دغدغه های تجدد به ایران و رویایی اندیشههای رقیب درتلاش فقها برای ارائه نظریات عقلپسند و روز آمد بی تاثیر نبوده تحت تاثیر همین تحولات در ساختار جامعه و قدرت دانش فقه نیز از ظرفیتهای نهفته در خود استفاده میکند در واقع جنبش مشروطه خواهی در ایران فصل مهمی برای فقه سیاسی رقم زد.
علامه میرزای نائینی مهمترین و منظمترین کتاب را پیرامون نظریه های سیاسی و اجتماعی دوران مشروطه نوشته است، نائینی اندیشه خود را کاملا در قالب اندیشه اسلامی و دفاع از آن اعلام میکند،‌ بنا به حدیث که«هنگامی که بدعت ظاهر شد وظیفه عالم این است که علم خود را ظاهر کند، وگرنه لعنت خدا به او خواهد بود» سکوت در این شرایط خلاف تکلیف و مساعدت در ظلم است.(حائری،126:1364) این چرخش فکری بزرگ برای مبازره و شکستن تقیه در برابر حکومت به نوبت خود در برداشت از متون و نص اسلام و شریعت و در تحلیل مفهوم اجماع به عنوان یک مفهوم فقهی موثر خواهد بود. چنانکه اولین نمود اجماع عملی در فتوای میرزای شیرازی بر تحریم تنباکو صورت گرفته بود و ادامه آن در دیدگاه نائینی به بار مینشیند. سخن نائینی اهمیت زیادی در این پژوهش دارد زیرا بی آنکه فقه و علم سیاست معاصر را در تقابل قرار دهد،‌ ضمن حفظ شرع در پی وجه مدرن سیاست نیز بوده است. نائینی که پای در سنت شیعه و گام در سیاست مدرن دارد عصمت را به عنوان عالیترین ضمانت ولایتیه بودن قدرت سیاسی معرفی میکند،‌ وی ساز و کار نظارت بیرونی بر نظام را در عصر غیبت مورد تاکید قرار میدهدو حتی چنین کنترلهایی را قدر مقدور از جایگزینی عصمت در این دوران میداند و موازنه سنتی را به نفع نظارت و مشارکت شهروندان تغییر میدهد(فیرحی،‌289:1391) برداشت وی از آیه شورا و تفسیر در بعد سیاسی و اجتماعی سیمای عمومی فقه جدید را در نظریات و ی به تصویر میکشد. وی مینویسد: «این آیه اگرچه فی نفسه بر زیاده از رجحان مشورت دلیل نباشد،‌ لکن دلالتش بر آنکه وضع امور نوعیه بر آن است، که به مشورت نوع برگزار شود، در کمال ظهور است»(نائینی،‌83:1413) این برداشت از آیه سیمای فقاهتی نائینی را به تصویر میکشد. نائینی به عنوان اولین فقیهی که برداشت هدفمند از شریعت را در بکارگیری آن در زندگی اجتماعی ـ سیاسی سامان داد در شکل دادن برداشت جدید از مفهوم اجماع نیز تاثیرگذار بوده است. در متن تحولات انقلاب نیز شاهد وجود اجماعهایی هستیم که در عملی شدن اتفاق نظر علما موثر افتادهاند، برای مثال، در جلسه روز شنبه 29 ذیقعده 1325 انجمن تبریز که مطالب آن در روزنامه انجمن چاپ شده است متن تلگرافی منتشر میشود که از علمای تراز اول شیعه نجف به تهران رسیده است. مضمون آن چنین ذکر شده است: جنابان حجت الاسلام بهبهانی و طباطبایی: نوری چون مخل آسایش و مفسد است تصرفش در امور حرام است.( محمد حسین نحل میرزا خلیل ـ محمد کاظم خراسانی ـ‌عبدالله مازندرانی).
عالمان و اندیشمندان زیادی در راستای گفتمان اجماع دمکراتیک در امور اجتماعی و به بار نشستن آن نظریهپردازی و فعالیت کردهاند، از این میان امام خمینی(ره) به عنوان رهبر نظری و عملی این گفتمان جایگاه ویژهای دارد. بنابراین در این قسمت پژوهش مروری بر آرا و نظریات امام خمینی (ره) میکنیم، بر روی نظریات ایشان در مورد رابطه فقه و سیاست و تاثیر آن بر«عملی شدن مفهوم اجماع در دوران جدید» اشاره میکنیم. تعبیرهای امام خمینی از علم فقه به «علم معاش و معاد»(خمینی، 98:1375)و «تئوری واقعی و کامل اداره انسان و اجتماع از گهواره تا گور»(همان،52) نشان دهنده بعد عملی و اجتماعی فقه است. فقه سیاسی که زیر شاخه ای از فقه است، به تدبیر منزل و سیاست مدن و تعمیر بلاد و تنظیم عباد مربوط میشود. بنابراین این علم حوزه ای است که فقیه و روحانی باید در آن دخالت و مدیریت کند.امام خمینی(ره) در رابطه با دخالت در سیاست میفرماید:
اینها همچون تبلیغات کرده بودند که اگر ملایی وارد میشد در یک امر سیاسی،‌ راجع به حکومت می خواست صحبت کند، راجع به مجلس صحبت کند، راجع به گرفتاریهای سیاسی صحبت کند،‌ در خود جامعه روحانیت میگفتند که این آدم «سیاسی» است ، دیگر به درد نمیخورد! همان خاصیتی که در علی بن ابی طالب بود که یک رجل سیاسی بود، از خطبه هایش معلوم است که مرد سیاست بوده،‌ کاغذی که به مالک اشتر نوشته و داده کاملا معلوم است که همه دستورهایش سیاسی است. ما غفلت کردیم از مبادی امر و از صدر اسلام و از کیفیت سیاست رسول اکرم(ص) و سیاست امیرالمؤمنین(ع) و سیاست ریز ائمه که به صورت تقیه سیاسات خود را اجرا میکردند. به ما اینها تزریق کردند و به خود ما تحمیل کردند که شما حق دخالت در سیاست را ندارید. اصلاً در شأن شما نیست که با این اسم، که ما یک قدری خوشحال بشویم که شما بالاتر از این هستید که در سیاست دخالت بکنید، شما یک روحانی هستید و باید تهذیب اخلاق برای مردم کنید، هم منبرها را از محتوایی که باید داشته باشد و هم مساجد را و هم حوزه های علمیه را از آن محتوایی که اسلام از اول خواسته اینها باشند و این کارها را بکنند. «حوادث واقعه» باید به روحانیان رجوع بشود و اما حوادث واقعه چیست؟ حادثهها همین حوادث سیاسی هست. حالا احکام جزء حوادث نیست و اما الحوادث الواقعه رجوع کنید به فقها. حوادث همین سیاستهاست. این حادثه ها عبارت از اینهایی است که برای ملت پیش میآید. این است که باید مراجعه کنند به کسان دیگر که در راس مثلاً هستند والا مسئله گفتن و احکام شرعی جز حوادث نیست، یک چیزهایی است که بوده.(خمینی، ج8، 186 :1361)
این مطلب علی رغم طولانی بودنش از آن جهت آورده شد که به خوبی فقه و سیاست و یا فقه سیاسی را در حوزه علوم عملی قرار می دهد. از این متن تحول گفتمان به خوبی مشخص می شود چرا که قبلا تحمیل شده بود که سیاست در حوزه فقه نیست اما آگاهی امروز مینمایاند که سیاست به عنوان جزئی از فقه در حوزه علوم عملی قرار دارد و فقیه با توجه به حوادث مستحدثه که همان سیاست است در جامعه حضور پیدا کند. امام خمینی (ره ) در جایی دیگری علاوه بر تقسیم بندی علوم در بحث جامعیت قرآن و حدیث می نویسند که نسبت اجتماعیات قرآن به مسائل عبادی آن از نسبت صد به یک هم بیشتر است. از یک دوره کتاب حدیث که حدود پنجاه کتاب است و همه احکام اسلام را در بر دارد سه چهار کتاب مربوط به عبادات و مقدرای مربوط به اخلاقیات و بقیه مربوط به اجتماعیات،‌ اقتصادیات،‌ حقوق، سیاست و تدبیر جامعه است.(خمینی، 11:1378)برای اینکه بتوان جامه عمل به احکام و حدود اجتماعی و سیاسی پوشاند، ایده حکومت اسلامی را باید بر پا سازیم امام خمینی میفرماید: «حکومت در نظر مجتهد واقعی فلسفه عملی تمامی فقه در تمامی زوایای زندگی بشریت است. حکومت نشان دهنده جنبه عملی فقه در برخورد با تمامی معضلات اجتماعی و سیاسی و نظامی و فرهنگی است، فقه تئوری واقعی و کامل اداره انسان از گهواره تا گور است.»(خمینی، ج21، 298:1361) به نظر میرسد در پیوند فقه با زندگی اجتماعی ـ سیاسی بشر اجماع از جمله مفاهیمی است که در یاری رساندن به تشکیل حکومتی با معیار اسلامی در قالب مدرن پیشتاز است. اجماع و اجتهاد در تعامل با هم در تحولات جدید مؤثر بوده اند، اجماع، اجتماع عقول مجتهدین است که برتری بر عقل یک نفر دارد و هر آنجا که حاصل شود چه در ساماندهی نظام جدید و چه در سامان دهی مسلمانان اطاعت از آن الزام آور است.
3. برداشت جدید از مفهوم اجماع
با تحول روابط قدرت و دانش در دروان جدید و ورود دین و علمای دینی به عرصه سیاست و تصمیمگیری سیاسی گفتمان دمکراتیک اجماع مبتنی بر احکام جمعی به بار نشست که این گفتمان به تعبیر فوکو مفاهیم همسو با خود را پررنگتر و مفاهیم مخالف با خود را کمرنگتر جلوه داد. در دل این گفتمان برداشت از وجه سیاسی و اجتماعی از نصوص دینی و مفاهیم اسلامی مانند اجماع گسترش یافت. اجماع به عنوان سومین

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژگان کلیدی انقلاب مشروطه، انقلاب اسلامی، اسلام سیاسی، ساختار قدرت Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی امام خمینی، انقلاب مشروطه، توتون و تنباکو، نظام سیاسی