پایان نامه با واژگان کلیدی امام خمینی، نظریه سیاسی، عقل گرایی، احکام شرعی

دانلود پایان نامه ارشد

(ابراهیم علی،213:1379) اکثر اندیشمندان شورا را به اعانت و کمک و مشورت تعبیر می کردند. اما مفهوم معاصر شورا از سطح زندگی فردی عبور کرده و در سطح اجتماعی قابل طرح است و علاوه بر این از سطح اجتماعی نیز بالاتر رفته و در سطح سیاسی مطرح شده است. سیاسی شدن مفهوم شورا محصول رویکرد خاص اندیشمندان نوگرای مسلمان به دین و آموزه های دینی است. بدین وجه آنها با برجسته کردن مفهوم سیاسی شورا در صدد سازگار ساختن دین با زندگی سیاسی نوین میباشد، و با تأکید بر دو اصل مشروعیت آوری و الزام آوری شورا در پی تمهید مقدمات برای طرح آن به عنوان یک نظام سیاسی بر آمدهاند.(میراحمدی، 293:1384) نائینی اولین کسی است که از این مفهوم تعبیر جدیدی برای کاربرد در امور سیاسی انجام دادهاست، وی نخست با استناد به ظاهر و سیاق آیه نظریه اولیه مسلمانان در باب شورا را به چالش کشیده علاوه بر اینکه کاربرد آنرا در امور فردی محدود نمیداند، از آن به عنوان پایه نظام مشروطه و برای تحدید دامنه قدرت پادشاه سود میجوید و میگوید:
دلالت آیه «وشاورهم فی الامر» بر این مطلب واضح است. مرجع ضمیر «هم» جمیع نوع مردم است نه خواص و تخصیص آن به عقلا و ارباب حل و عقد از روی مناسبت حکمیه و قرینهی مقامیه می باشد و مقصود از «الامر» تمام امور اجتماعی و سیاسی است و خروج احکام الهی از آن از باب تخصص است نه تخصیص. (نائینی، 53)
در جایی دیگر در تحلیل «وشاورهم فی الامر»(آل عمران، 159) مینویسد: «دلالت آیه مبارکه که عقل کل و نفس عصمت را بدان مخاطب و به مشورت با عقلای امت مکلف فرمودهاند بر این مطلب در کمال بداهت و ظهور است. متعلق مشورت، تمامی امور سیاسی است و خروج احکام الهی از آن ، از باب تخصص است نه تخصیص و آیه «وامرهم شوری بینهم»(شور،38) دلالت بر مشورت در وضع امور نوعیه در کمال ظهور است. ازینرو در تمامی امور سیاسی مشورت ضروری است.( نائینی، 82:1413) آیه «امرهم شوری بینهم » که یک جمله خبریه است، دلالت دارد بر اینکه وضع اداره امور در جامعه مومنان به این وضع بوده. زیرا وقتی پیامبر خود مکلف به مشورت در امر سیاسی می شود و خود پیامبر معصوم است، پس وجوب مشورت ملازمه ای با خطاپذیری ندارد. ثانیا اگر معصوم ملزم به مشورت است دیگر حاکمان و فرمانروایان که در معرض تجاوزات عمدیه به حقوق عموم هستند به طریق اولی واجب است.(فیرحی،299:1390) بنابراین تفاوت نظریه شورا و مشورت در الزام آوری و مشروعیت بخشی آن است. شورا بر پایه الزام آور بودن آن اساس نظریه سیاسی شورا است که نائینی برای محدود کردن قدرت سلطان، قانون و شورا را در نظام پیشنهادی خود تعبیه میکند. از دیدگاه نائینی بر اساس نص صریح قرآن و سیره نبوی، اساس حکومت اسلامی بر مشارکت همه مردم استوار است. والی و حاکم بدون رأی و مشورت عموم ملت که شریک در مسائل نوعیه اند نمی تواند تصرف و اقدامی نماید، چون اجتماع افراد ملت در هر امری ممکن نیست و عموم اهل تشخیص نیستند باید مردمان صالح و عاقل دور هم بنشینند و مشورت کنند.
مفهوم شورا همسو با مفهوم اجماع بعد عملی و اجتماعی به خود گرفته است، چنانکه در نظریات نائینی پایه مجلس شورای ملی را بنیان گذاری کردهاست. مفهوم اجماع نیز همپایه با مفهوم شورا بنیان هیئت نظار مجلس شورای اسلامی را تشکیل دادهاست. اجماع فقها بر اینکه مصوبات مجلس شورای ملی مغایر شریعت اسلام نباشد، شورای هیئت نظارت مجلس شورای اسلامی نماد یک اجماع در مسائل اجتماعی است که اجماع عملی محسوب میشود.
3ـ2. روش اثبات اجماع(اجماع حدسی)
در برداشت سنتی از مفهوم اجماع برای اثبات حجیت اجماع بواسطه کاشف از قول معصوم بودن آن از روش تضمنی استفاده میشد. این نظریه که در پیوند با اوایل عصر غیبت امام زمان(عج) و عدم حضور یکباره ایشان در جامعه معنی دار میشود، حضور امام بین اجماع کنندگان را وظیفه امام میدید و برای اثبات این قضیه از قاعده لطف که برای اثبات امامت استفاده شده بود، سود میجست. نظریه اجماع تضمنی لطفی و اجماع تضمنی مجهول النسب در این دوران کاربرد زیادی داشت اما در برداشت جدید از مفهوم اجماع، اجماع حدسی جای اجماع تضمنی را پر کرده است. روش اجماع حدسی اجماعی است که بر اساس نظر و اجتهاد، سبب کشف قطعی یا نزدیک به قطع از حکم شرعی میشود(جناتی،19:1367)این روش غالبا برای استنباط حجت داشتن یک اجماع نقل شده از دوران گذشته، در دوران مورد استفاده قرار میگیرد. بر پایه اجماع حدسی که محقق نائینی و امام خمینی(ره ) آنرا میپذیرند، فتوای هر فقیهی موجب گمان به حکم واقعی میشود. زیرا فقها بر اساس دلیل و مستند فتوا میدهند و اگر فقیه دیگری نظر او را تأیید کند این گمان تقویت میشود و هر چه بر تعداد فقها افزوده شود ظن ما بیشتر میشود تا هنگامی که همه فقها بر یک فتوا اجماع کنند. در آن صورت احتمال نادرست بودن آن به قدری کم میشود که اطمینان و علم عرفی به موافقت فتوا با حکم واقعی حاصل میشود.(امامی،1388 :124) نایئنی در تعریف اجماع حدسی در کتاب «فوائد الاصول» میگوید: «و قیل ان المدرک فی حجیته هو الحدس برأیه (علیه‌السلام) و رضاه بما اجمع علیه، للملازمة العادیة بین اتفاق المرئوسین المنقادین علی شیء و بین رضا الرئیس بذلک الشیء و یحکی ذلک عن بعض المتقدمین»(نائینی، ج 3 ص149: 1412) نائینی در این تعریف از اجماع وقتی که همه علما در موضوعی با هم به توافق قطعی میرسند، به این دلیل که اختلاف نظری نیست می توان حدس زد که نظر امام معصوم هم همین باشد. در این نوع برداشت از اجماع تحول نسبت به نظریه های قبلی مشهود است. از طرفی با موکول کردن استناد به اجماع منقول در صورت یکسان بودن فتوای همه مجتهدین، یک نوع گذشتهگرایی را در اجماع از بین میبرد چرا که اجماع مدرکی منقول وقتی پذیرفته است که فتوای همه علمای معاصر آن را تأیید کند و از طرف دیگر در اجماع قطعیت حضور امام در اجماع را به حدس میرساند آنهم در صورتی که همه علما اتفاق نظر داشته باشند. به نظر میرسد با طولانی شدن عصر غیبت و کنار آمدن شیعه با شرایط عدم حضور امام در جامعه، اصرار بر وظیفه حتمی حضور امام در اجماع کمتر شده است و هر آنجا که علمای یک عصر بر موضوعی اتفاق نظر داشتند میتوان رضایت امام از این موضوع مورد اجماع را حدس زد.
3ـ3. گستره تمسک به اجماع پیشینیان:
از دوران شیخ انصاری به بعد سؤالی پیش میآید که تمسک به اجماع در چه موضوعاتی امکانپذیر و در چه موضوعاتی نشدنی است؟ چنانکه در بخش قبل از انقلاب مشروطه توضیح دادیم علمای آن اعصار تمسک به اجماع را در همه موضوعات ائم از موضوعات عقلی اعتقادی و نقلی اعتقادی جایز و لازم میشمردند در تعریف اجماع میگفتند: «اتفاق علمای امت یا علمای امامیه بر یک امر دینی که کاشف از رأی معصوم باشد» اما از دوران شیخ انصاری به بعد تعریف اجماع این گونه پذیرفته است: « اتفاق علمای امامیه در یک عصر یا به صورت مطلق بر یک فرع فقهی و حکم شرعی که کاشف از رأی معصوم باشد»
شیخ انصاری میگوید: «شهرت و نقل اجماع تنها در مسائل توقیفی ظن معتبر ایجاد میکنند نه مسائل عقلی»(نائینی، 584:1413) وی همچنین در حرمت تجری در جواب استدلال به اجماع میگوید: «اما در مورد دلیل اجماع، اجماع محصل که اینجا نداریم، علاوه بر اینکه این مسئله از مسائل عقلی است که تمسک به اجماع در آن حجیت ندارد»(همان، 39) شیخ عبدالکریم حائری در بحث تجری میگوید: «استدلال به اجماع بر حرمت فعل متجری مردود است، ‌زیرا اجماع در مسائل عقلی کاشف قول معصوم نیست»(حائری، بی تا، ج2 : 340) آیت الله بروجردی:« حجیت اجماع در مسائل عقلی و نظائر آن مانند مسائل اصولی معلوم نیست، بلکه عدم حجیت آن ثابت است.»(اشتهاردی، 277: 1417ه.ق) امام خمینی(ره) نیز به حجییت تمسک به اجماع پیشینیان در مسائل عقلی اعتقادی نداشتند، ایشان در مسئله تخصیص عام به مفهوم موافق میگویند: «آیا تخصیص عام با مفهوم موافق جایز است؟ برخی برای جواز تمسک به اجماع کرده اند، ولی اجماع در غیر از مسائل شرعی حجیتی ندارد.» (خمینی، بی تا، 323)
تحول عظیمی که در نقل قولهای بالا بدان پرداخته شد، خروج مباحث عقلی اعتقادی از تمسک به اجماعهای پیشین و واگذاری مسائل عقلی به خود بشر بود. به نظر میرسد با نفی تمسک در مسائل عقلی به اجماع، این مسائل در زمره مسائلی قرار میگیرد که بر حسب مقتضیات زمان و مکان بر عهده اجماعها و اجتهادهای عالمان هر دوره نهاده شده است. این موضع گیری در مورد اجماع منقول، دامنه استفاده و تمسک به اجماعهای پیشین را محدود میکند و در قبال آن در پی شکل دادن به اجماع عملی علما و مجتهدین هر دوره برای تحصیل اجماع است. رابطه بین تمسک به اجماع منقول از گذشتگان و تحصیل اجماع در هردوره رابطه عکس است. هرچقدر که تمسک به اجماعهای منقول زیاد شود اجماع عملی علما و پویایی در فقه کم می شود. تمسک دائم به اجماعهای پیشینیان، عقل اجتهای علما را به افول میکشاند و نوعی تصلب و غیر قابل انعطاف بودن احکام فقهی و اصولی را به دنبال خواهد داشت.
3ـ3ـ1.تحول مفهوم اجتهاد: اجتهاد به عنوان مفهومی در دوران جدید تحول عظیمی داشته است از دو روی در مفهوم اجماع تاثیر خود را بروز میدهد: از سویی اجتهاد به عنوان بخشی از مفهوم اجماع( اجماع از اتفاق نظر مجتهدین حاصل می شود) از سوی دیگر به عنوان محور مرکزی و دستگاهی که تطبیق تفکر جدید را با اسلام ممکن میسازد. نظریه اجتهاد، در ارتباط مستقیم با نظریه اجماع بسط و گسترش یافته است.دکتر فیرحی در این زمینه میگوید:
به نظر میرسد عناصر خردگرای گفتمان شیعه که بخشهایی از آن در عقلگرایی و نظریه اجماع شیخ مفید و سید مرتضی تکوین یافته بود، همدیگر را تکمیل نموده و اکنون به عنوان نظریه سیاسی ـ اجتماعی که انسجام منطقی و روش شناسی خاصی دارد، ‌ظاهر شده است. نظریه اجتهاد و جایگاه مجتهدین در زندگی سیاسی گفتمانی است که در دوره میانه ظاهر شده و به عنوان یک دانش ویژه حال و آینده حیات شیعه را تفسیر و تبیین نموده است.(فیرحی،‌291:1378)
پس از شیخ طوسی دوره ایستایی و رکود پیش میآید که عصر تقلید محض (گرجی، 217: 1375)و رکود اجتهاد نامیده میشود که ظهور ابن ادریس حلی تا حدودی به این عصر خاتمه داد. تا قرن هفت اجتهاد دارای اکراه در اندیشه شیعه بوده است اولین اثر دیده شده از چرخش مفهومی اجتهاد از طرف محقق حلی بوده است،‌ محقق تحت عنوان حقیقت اجتهاد مینویسد:
و آن در عرف فقها بذل جهد و تلاش در استخراج احکام شرعیه است.و به این معنی استخراج احکام از ادله شرع اجتهاد خوانده میشود زیرا اجتهاد مبتنی بر اعتبارات نظری ویژه ای است که اکثرا از ظواهر نصوص منبسط نشده است خواه این دلیل قیاس باشد یا غیر قیاس، با این دلیل می توان گفت که قیاس تنها یکی از اقسام اجتهاد است..پس هرگاه قیاس از مجموعه عملیات اجتهاد استثنا شود،‌ ما نیز در تحصیل احکام از راههای نظری از اهل اجتهاد هستیم.(فیرحی،‌290:1378)
قرن یازدهم که مکتب اخباریون به رهبری محمد امین استر آبادی توسعه یافت، موانع بزرگی در مقابل عقل گرایی و فهم اجتهادی شریعت بوجود آورده بود. اخباریون رسیدن به احکام شرعی از طریق اجتهاد را نفی می کنند. استرآبادی اجتهاد را عمل به ظن می دانست و معتقد بود که مسائل شرعی خواه اصلی و خواه فرعی باید به اخبار ائمه مستند شوند و عمل به ظن مجتهد به هیچ وجه جایز نیست.(میراحمدی، 143 :1384) قرن یازدهم که نزاع بین دو جبهه اخباری و اصولی ادامه داشت.در قرن دوازدهم بهبهانی با کتاب الاصول و الاجتهاد، عقل گرایی اصولیون را تقویت کرد.
آخوند خراسانی از جمله علمایی است که به تقویت عقلگرایی کمک شایانی کرد و در واقع در پاسخ به اخباریگری بود. وی می گوید: «به طور خلاصه قطعی که از نظر عقلی وضع شده تفاوتی وجود ندارد، نه از جهت شخصی که برای او قطع حاصل شده و نه از جهت مورد قطع و نه از جهت سبب و علت قطع، نه عقلاً تفاوت و جود دارد و نه شرعاً، زیرا نه نفیاً و نه اثباتاً جعل به آنها راه نمی یابد.»(میراحمدی،147:1384) از نظر آخوند خراسانی علاوه بر امکان فهم شریعت با عقل قطعی فهم اجتهادی شریعت بر پایه عقل خطاپذیر نیز

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژگان کلیدی امام خمینی، انقلاب مشروطه، توتون و تنباکو، نظام سیاسی Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی فقه سیاسی، امام زمان، امام خمینی، حکومت اسلامی