پایان نامه با واژگان کلیدی امام خمینی، انقلاب مشروطه، توتون و تنباکو، نظام سیاسی

دانلود پایان نامه ارشد

اصل استنباط احکام زندگی در برداشت سنتی خود از نظر موضوع برای استنباط احکام شرعی مورد استفاده قرار میگرفت و به نوعی در تقابل با عقل مستقل بشری در دریافت امور سامان یافته بود،‌ چرا که حتی در امور شرعی که مسئله مورد نظر یک مسئله عقلی ـ‌ اعتقادی بود بجای اجتهاد و استنباط با استفاده از عقل بشری،‌ برای اثبات آن به دامان اجماعهای از پیش نقل شده میشتافتند و این مورد برخلاف جنبه نوگرایانه نهفته در مفهوم اجماع بود،‌ از سوی دیگر نقل بیش از حد اجماعهای پیشینیان منجر به تساهل در نقل اجماع میشد و اجماعهایی که به اندازه کافی موثق نبودند نسل به نسل نقل میشدند و تبدیل به احکامی متصلب و سخت میشدند که سرباز زدن از آنها امکان نداشت، این موضوع روح اجماع به منظور استنباط مسائلی که در قرآن و سنت وجود ندارند با توجه به مقتضیات مکان و زمان را خدشه دار میکرد. این مسئله تا جایی پیش رفته بود که عده ای به نوشتن کتابهای زیادی از اجماعهای پیشینیان روی آوردند که در برخورد با هر مسئله ابتدا اجماعهای موجود درباره آن را بیان میکردند و با وجود یک اجماع در هر موضوعی دست و پای اجتهاد بسته میشد و عمل به حکم اجماع موجود قطعیت مییافت
، حتی در مواقعی که افراد شناخته شده و علمای بزرگ با اجماع مورد نظر مخالف بودند به این دلیل که مخالف انسان شناخته شدهای است که به قطع امام نیست، اجماع پذیرفته اعلام میشد.
در این فصل مفهوم اجماع با توجه به تحول روابط و ساختار قدرت حاصل از انقلابها، در روند ورود دین به عرصه اجتماع و سیاست و روند رو به رشد عقلگرایی در جامعه در اندیشه عالمان دینی همچون نائینی و امام خمینی(ره) و باور به عقل خطاپذیر مجتهدین در اداره امور با مقتضیات زمانی و مکانی خاص، بعد جدیدی را آشکار میکند، که این برداشت جدید را در تعامل با تحول مفاهیم مهم همسو با اجماع در اندیشه دینی شیعه چون شورا، اجتهاد، تقیه موردی، انتظار فعال بررسی خواهد شد. برای این منظور تحول مفهوم اجماع را در شاخصهای یاد شده در فصل پیشین به بحث خواهیم نشست. این شاخصها عبارتند از: موضوع اجماع (فردی یا اجتماعی ـ‌ سیاسی)، روش اثبات اجماع( اجماع تضمنی یا حدسی)، گستره حجیت تمسک به اجماع( مسائل عقلی ـ اعتقادی یا صرفا مسائل شرعی اعتقادی) کاربرد اجماع (اجماع منقول یا اجماع محصل)
3ـ1. موضوع اجماع(امری اجتماعی)
در دوره سنتی توضیح داده شد که اجماع در امور عبادی و شرعی که در حیطه رابطه انسان با خدا و رسیدن او به سعادت و بهشت انعکاس یافته بود، مواردی که اجماع به عنوان سومین منبع استنباط احکام بکار میرفت کاملا فردی بود مواردی از قبیل وضو، غسل، نجاست، شرب خمر و … واین انحصار کاربرد اجماع در احکام اجتماعی با بستر و زمینه خود رابطه داشت چرا که اسلام راهی برای تشکیل حکومت خوب شناخته نمیشد و علما در نبود حکومت شیعی دیدی کاملا آخرتگرایانه به مسائل داشتند که امور دنیا و واقعیت جامعه و سیاست را کنار گذاشته بودند. اما در رواج گفتمان جدید و آرمان تشکیل حکومت خوب اسلامی اجماع در بستر جدید اجتماع و سیاست نیز بکار برده میشود، در این برداشت اجماع و توافقنظر علما برای حل مسائل مستحدثه سیاسی و اجتماعی کاربرد دارد. مفهوم تقیه و شکستن مفهوم تقیه زمانیه و جایگزین شدن آن توسط تقیه موردی در این مهم تاثیر شگرفی داشته است.
3ـ1ـ1. تحول مفهوم تقیه: در بستر گفتمان سنتی تقیه زمانیه رواج یافته بود و اجماع علما صرفاً در مسائل شرعی و فردی مطرح میشد، چرا که مسائل مستحدثه برای عالمان که نیاز به اجماع داشته باشد به دلیل دوری از سیاست صرفا در امور فردی پیش میآمد، وقتی زمینه لازم برای دخالت علما و مجتهدین در امور اجتماعی و سیاسی حاصل شد، دیگر به مبارزه با حکومت جائر برای بوجود آوردن یک حکومت خوب در ورای تقیه و انتظار منفعل برای ظهور حجت نگاه اکراه آمیزی وجود نداشت و بعد دنیاگرایی و واقعگرایی به اندیشه شیعه جنبه کاربردی تری داده بود که ورود تجدد به ایران در این امر بی تأثیر نبودهاست.
مفهوم تقیه را در دوره پیش از انقلاب مشروطه توضیح دادیم. تقیه عبارت است از پوشیده نگه داشتن اعتقادات خود از مخالفان که در آن اضطراری وجود داشته باشد و با هدف حفظ جان و مال انجام پذیرد. حمید عنایت این چنین تقیه را تعریف میکند: «اصل معقول احتیاط از سوی یک اقلیت تحت تعقیب بوده است»(عنایت،299:1372) شیعیان از آنجا که در بخش اعظم تاریخشان اقلیتی در درون جامعه اسلامی بودهاند و غالبا زیر سلطه حکومتهای مخالف با مذهب و اعتقاداتشان به سر میبردند، تنها راه خردمندانهای که میتوانستند در پیش بگیرند این بودهاست که از خطر انقراض خود بر اثر تبلیغ و اشاعه آزادانه عقایدشان حتیالمقدور پرهیز کنند(همان، 300)اما آنچه پذیرفتنی است این است که تقیه جزء احکام اصلی و اولیه دین قرار نمیگیرد چرا که جهاد و امر به معروف و نهی از منکر و تبلیغ معارف اسلام از اصول اولیه اسلام هستند که با تقیه ساز گاری ندارند و تقیه در واقع در حکم ضمانت برای تعلیق وظایف دینی در یک دوره خاص است که عنایت معتقد است گاهی انحطاط یافته و به صورت طفره یا ریاکاری درآمد(همان،‌302) در اثبات اصل تقیه اشاراتی به روایات امامان نیز صورت گرفته، امام صادق(ع) میفرمایند: «لا دین لمن لا تقیه له» یعنی کسی که تقیه ندارد دین ندارد. (مجلسی، ج72، 394) در کنار این روایات اجماع نیز تقیه را امری پذیرفته شده تلقی میکند.(الداوری، 65:1418 ه. ق) فیرحی در کتاب نظام سیاسی و دولت در اسلام اساس نظریات در مورد حکومت را با اعتقاد به تقیه بنیان نهاده؛ به عبارت دیگر وی دو دیدگاه در مورد تقیه مطرح کرده است:
1. دیدگاه اول نظر به این دارد که اصولا زمان غیبت زمان تقیه است. بنابراین حتی در جایی که «تقیه موردی» وجود ندارد‌،‌ به لحاظ «تقیه زمانیه» لازم است در تاسیس نظام سیاسی و اجرای احکام اجتماعی پرهیز و به زندگی تقیه آمیز در حکومت جائر کفایت کرد.
2. دیدگاه دوم تقیه زمانیه را نمیپذیرد و به دلیل استمرار زندگی عمومی در جستجوی نظامهای هرچند ناقص اما مشروع هستند. این گروه نظامهای سلطنت مشروعه، ولایت فقیه و ولایت امت را تاسیس کردهاند.(فیرحی،210:1387) تقیه زمانیه رایج در برداشت سنتی، انسان را به بی عملی سیاسی و سستی و تنبلی در مورد شرایط موجود جامعه تبدیل کرد که کم کم از پیامدهای آن برای شیعه احساس خطر میشد. تقیه به صورت عملی کم کم در لابلای انقلاب مشروطه نادیده انگاشته شد و فضا را برای بازبینی و تجدید این مفهوم گشوده شد. امام خمینی اولین بار اهمیت این موضوع را در مییابد به صورت نظری به این موضوع اشاره میکند: «تقیه حرام است و اظهار حقایق واجب »و بارها در سخنان خود علیه حکومت پهلوی تأکید کرد که هریک از عالمان تقیه کند فعل حرام انجام داده است.(حکیمی،152:1357) امام در چند جا به این موضوع می پردازند که برای مشخص شدن موضع ایشان راجع به انفعال سیاسی به نقل قول از ایشان می پردازیم: «بله آن آدمهای بی عرضه ای که در حوزه ها نشستهاند، از عهده تشکیل حکومت بر نمیآیند، چون آنها بی عرضه اند که قلم هم نمی توانند بکار گیرند،‌ قدمی در هیچ کاری بر نمی دارند.»(همان،127) در جایی دیگر میفرمایند:
تکالیفی که برای فقهای اسلام است برای دیگران نیست، فقهای اسلام برای مقام فقاهتی که دارند باید بسیاری از مباحات را ترک کنند. فقهای اسلام باید در موردی که برای دیگران تقیه است ، تقیه نکنند. تقیه برای حفظ اسلام و مذهب بود که اگر تقیه نمیکردند، چیزی از مذهب باقی نمیگذاشتند. تقیه مربوط به فروع است مثلا وضو را اینطور یا آنطور بگیر، اما وقتی اصول اسلام و حیثیت اسلام در خطر است. جای تقیه و سکوت نیست. اگر فقیهی را وادار کنند برود بالای منبر و خلاف حکم خدا را بگویدآیا می تواند به عنوان تقیه اطاعت کند؟ اینجا دیگر جای تقیه نیست اگر بنا باشد بواسطه ورود یک فقیه در دستگاه ظلم بساط ظلم رواج پیدا کند و اسلام لکه دار گردد نباید وارد شود، هرچند او را بکشند هیچ عذری از او پذیرفته نیست(همان،135)
اندیشه های امام در بحث تقیه از مبارزه جویی ایشان علیه رژیم پهلوی نشأت میگیرد ایشان با درک این که عده ای با اتکا به مفهوم تقیه انفعال سیاسی را تجویز میکنند خطر این مفهوم را برای اسلام درک کردند و به بازبینی با توجه به تأثیر شرایط در بکار گیری این مفهوم پرداختند و موضع انتقادی خود را اعلام کرده و تقیه را حرام دانستند.
این مفهوم به نوبه خود تحول بزرگی در اندیشه شیعه و بالاخص در اندیشه سیاسی شیعه ایجاد کرده است که پیامدهای برداشت جدید از این مفهوم،‌ عملگرایی شیعه و به دنبال آن، انقلاب اسلامی را به دنبال داشته است،‌ از سوی دیگر در برداشت جدید و فعال و عملگرایانه از مفاهیم قدیمی موجود در اندیشه شیعه مثل مفهوم اجماع تأثیر بسزایی داشتهاست. چنانکه با شکستن مفهوم تقیه مبارزه با حکومتهای ناکارآمد و حضور علما در صحنه سیاست آغاز شد و موضوع اجماع علما از حوزه صرفا فردی به حوزه اجتماعی گسترش یافت.

3ـ1ـ2. نخستین تجلی اجتماعی اجماع: فتوای تحریم تنباکو
اولین کسی که مفهوم تقیه را در عمل شکست، در حکومت قاجار، آیت الله میرزای شیرازی بود، در زمان ناصرالدین شاه امتیاز واگذاری خرید و فروش توتون و تنباکو در داخل و خارج از کشور به کمپانی ساختگی رژی انگلیس به شخصی به نام تالبوت واگذار شد، قیام مردم برای مخالفت با این موضوع به دستور میرزای شیرازی برای اولین بار به شکسته شدن تقیه شیعیان و مخالفت با حکومت انجامید. این مخالفت برای اولین بار بود که اقتدار حکومت را زیر سؤال برد. آیت الله میرزای شیرازی مرجع شیعیان در سامرا با هدایت خود مردم را به قیام دعوت کرد.(آبادیان، 251:1374)
آیت الله میرزای شیرازی طی تلگرافی به شاه که کپی آن در در مقاله یک تلگراف مهم(صفایی،106:1345) خواستار لغو این قراداد می شود و در مرحله بعدی فتوای خود را مبنی بر این جمله معروف«الیوم استعمال توتون و تنباکو بای نحو کان در حکم محاربه با امام زمان صلوات الله علیه است» فتوای معروف میرزای شیرازی خطاب به میرزا حسن آشتیانی نوشته شده و برای او به عنوان برجسته ترین روحانی پایتخت ارسال شد. (طلوعی، 25:1370)خبر میرزای آشتیانی از فتوای میرزای شیرازی بزرگترین راهپیمایی تاریخ ایران را با حضور علما ایجاد کرد.(تیموری، 154:1361) اولین قیام در شیراز به رهبری فال اسیری اتفاق افتاد. مردم تبریز به رهبری آیت الله مجتهد تبریزی، مردم خراسان به رهبری شیخ محمد تقی بجنوردی و آیت الله سید حبیب مجتهد شهیدی، مردم اصفهان به پیروی از آیت الله آقا نجفی و آیت الله محمد باقر فشارکی و آقامنیرالدین و مردم تهران به رهبری آیت الله میرزا حسن آشتیانی و آیت الله شیخ فضل الله نوری به قیام علیه این قرارداد برخاستند.(تبریزی، 16:1384)
این اتفاق در جایگاه یک اجماع عملی در امور اجتماعی قابل تحلیل است. اجماع در فتوا یکی از انواع اجماع است که مبلغی نیز بدان اشاره میکند. وی اجماع در فتوا را شاخه اصلی اجماع بشمار میآورد(مبلغی،295:1381) و معتقد است در زمان شیخ طوسی همین که فتوا در مسئلهای موجب همرأیی و هماهنگی عالمان میشد، مبنای یک اجماع بنا نهاده میشد که آیندگان به آن تمسک کنند، فتوایی که عالمان در حدود اجماع به آن عمل میکردند به مهمترین نقطه های اتفاق پیشینیان بدل گردید هرچند غیر عامدانه به آن اجماع میشد.(همان، 298)مبلغی در توضیح روند رو به رشد اجماع منقول این گونه میگوید: «پس از شیخ طوسی جریان آزاد فتوا دهی رو به کاستی نهاد و گرایش به تقلید در ذهنیت عمومی فقیهان خیمه زد»(همان، 290)با توجه به این مطالب همین که فتوای آیت الله میرزای شیرزای توسط آشتیانی تأیید و منتشر شد و توسط عالمان دیگر در رهبری مردم در راهپیمایی عمل شد، در واقع اجماع بر آن فتوا صورت گرفته است. این نمونه اجماع به فتوا را میتوان اولین نمونه کاربرد برداشت جدید از مفهوم اجماع در استنباط حکم در زندگی جمعی دانست.
3ـ1ـ3. تحول مفهوم شورا
واژه شورا از نظر لغوی «شارع العسل» به معنای بیرون آوردن عسل از کندو قرار گرفته شده

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژگان کلیدی امام خمینی، اجتماعی و سیاسی، فقه سیاسی، مشروطه خواهی Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی امام خمینی، نظریه سیاسی، عقل گرایی، احکام شرعی