پایان نامه با واژگان کلیدی اعجاز قرآن، محکم و متشابه، جهان خارج

دانلود پایان نامه ارشد

مورد نزول، نمى‏تواند مخصص عموم آيه باشد.
اما در پيوند “اعتقاد به ساختار چندمعنايي قرآن” و “استنباط کلامي از قصص قرآن” گفتني است که عدم اعتقاد به ساختار چندمعنايي براي قرآن، راه جريان و تطبيق آيه بر مصاديق گوناگون را در برابر مفسران و قرآن پژوهان خواهد بست و در اين صورت تنها بايد به مورد نزول آيه تمسک نمود و بى‏گمان گرد و غبار کهنگي بر سيماي قرآن خواهد نشست و به جاودانگي آن خدشه وارد مى‏سازد. با تند دادن به مطلب مذکور، اين نابساماني در استنباط از همه آيات قرآن نمايان خواهد بود به ويژه در عرصه استنباط کلامي از قصص که در اين صورت براي مطرح کردن جري و تطبيق و بيان سنت‏ها‌‏ي الهي در قصص قرآن ‏مجالي باقي نخواهد ماند.
1-1-5- انسجام و پيوستگي آيات قرآن كريم
قرآن گرچه در طول 23 سال بر پيامبر اسلام(ص) نازل شده و نزول آيات آن در مراحل و شرايط مختلف بوده است، ولي همه آنها در ارتباط با هم و از نظر معنا داراي انسجام واحدي هستند و خداوند، آيات قرآن را به گونه‌اي بيان كرده كه همساز و هم جهت با هم و داراي ارتباط معنايي هستند. اعتقاد به پيوند آيات با يكديگر از نظر مفسران، اهميت فراوان دارد و مفسر را به هنگام تفسير، به همسويي همه آيات و انسجام دروني آنها سوق مى‏دهد و هيچ آيه و يا آياتي را مستقل از ديگر آيات تفسير نمى‏كند. در پرتو اين ديدگاه، مفسر، كل قرآن را نظام‌مند و مرتبط با هم مى‏داند و بين هر بخش و بخش‌هاي ديگر آيات، ارتباط وثيقي در نظر مى‏گيرد.63
اما در ارتباط با پيوند اين مبنا با “استنباط کلامي از قصص قرآن” گفتني است که قوانين و آموزه‌هاي قرآني که درباره امامت در آيات غير قصص به صورت مستقيم آمده، در بيشتر موارد همين آموزه‌ها و مقررات در آيات قصص در بياني غير مستقيم به صورت تحقق نمونه‌هاي عيني آن در تاريخ و سيره انبياء آمده است. اين مطلب از يک سو بيانگر تناسب آيات قصص و آيات غير قصص در موضوع امامت است.64 و از سوي ديگر تجلي هماهنگي و انسجام قرآن کريم در بخش قصص آن مى‏باشد. افزون بر اينکه عدم پذيرش اين پيوند، آيات قصص را بى‏ارتباط با آيات ديگر نشان خواهد داد و اين مطلب با عدم اختلاف در قرآن که از آيه شريفه “وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً”65 برداشت مى‏شود، منافات دارد. اينک به برخي از ادله قرآني و روايي هماهنگي آيات قرآن مى‏پردازيم:
1-1-5-1- ادله قرآني
در ارتباط با انسجام و پيوستگي ميان آيات قرآن به دو آيه زير مى‏توان استناد نمود:
1-1-5-1-1- آيه نفي اختلاف در قرآن
هماهنگى كامل و نظم و انسجام حاكم در ميان آيات قرآن يکي از جنبه‏هاي اعجاز قرآن کريم است به اين معني که كوچك‏ترين اختلاف و تناقضى در ميان آيات و مفاهيم آن وجود ندارد.66 در واقع اگر بدين نكته نيز توجه شود كه آيات قرآن در مدت بيست و سه سال به تدريج در مناسبت‏ها و حوادث گوناگون نازل شده است، اين حقيقت بيش‏تر روشن خواهد گرديد كه قرآن از ناحيه خداوند نازل شده، از قدرت بشر خارج مى‏باشد زيرا اقتضاى طول زمان و فاصله‏هاى طولانى در نزول آيات قرآن و در عين حال گستردگى آن، اين بود كه وقتى اين آيات در يك جا جمع گرديد، در ميان آن‏ها ناهماهنگى و اختلاف ديده شود. ولى قرآن در هر دو صورت اعجاز خود را حفظ نموده است: آن روز كه قطعه قطعه نازل مى‏شد، در همان متفرق بودنش معجزه بود و زمانى هم كه از حالت قطعه قطعه بودن خارج و در يك جا جمع آورى شد، جنبه ديگرى از اعجاز به خود گرفت خود قرآن نيز به اين ويژگي اشاره مى‏كند، آن جا كه مى‏فرمايد: “أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً”67 اين آيه شريفه انسان را به يك موضوع فطرى و وجدانى رهنمون مى‏سازد كه هر كس در ادعا و گفتار خويش بر كذب و دروغ متكى باشد، در نظرياتش اختلاف و در بيانش تناقض، آشكار خواهد شد ولى اين اختلاف و تناقض در كتاب آسمانى(قرآن) وجود ندارد، پس بنابراين، قرآن ساخته و پرداخته فكر بشر نبوده، بر پايه دروغ و افترا بنيان نشده است.68 در واقع آيات قرآن هم پيوند با يكديگر، از ساختار منسجمي برخور دارند و با نگاهي جامع نگر به آنها تفسيرشان به شكل كامل تر صورت مى‏گيرد.
1-1-5-1-2- آيه “اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَديثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ..”
يکي ديگر از آيات قرآن که حکايت از هماهنگي و انسجام سراسر قرآن دارد آيه “اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَديثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ..”69 است.
“مثانى” چنانكه زمخشرى در”كشاف” آورده ممكن است جمع “مثنى”(بر وزن مصلى) به معنى مكرر بوده باشد، و يا جمع “مثنى”(بر وزن مبنا) از تثنيه به معنى تكرار گرفته شده است.70 به گفته علامه طباطبايي “كِتاباً مُتَشابِهاً” يعنى كتابى كه هر بخش آن شبيه ساير قسمت‏ها است، و اين تشابه غير از تشابهى است كه در مقابل محكم استعمال شده، چون تشابه دومى صفت بعضى از آيات قرآن است و در آيه مورد بحث همه آيات را متشابه خوانده، پس اين تشابه غير آن تشابه است، آن تشابه به معناى واضح نبودن معناى آيه است، و اين تشابه به معناى آن است‏ كه سراسر قرآن آياتش از اين جهت كه اختلافى با هم ندارند، و هيچ آيه‏اى با آيه ديگر ضديت ندارد، مشابه يكديگر هستند. طبق تفسير علامه “مثانى”- جمع “مثنيه” است كه به معناى معطوف است، و قرآن را از آن رو “مثانى” خوانده که بعضى از آياتش انعطاف به بعضى ديگر دارد، و هر يك ديگرى را شرح و بيان مى‏كند، بدون اينكه اختلافى در آنها يافت شود و يكديگر را نفى و دفع كنند، همچنان كه فرمود: “أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً”.71
1-1-5-1-3- طبقه بندي آيات محکم و آيات متشابه
طبقه بندي آيات قرآن به محکم و متشابه که در آيه 7 سوره آل عمران بيان شده به خوبي بيانگر هماهنگي ميان آيات قرآن کريم است. در واقع بدفهمي اين دو دسته از آيات موجب حکم به وجود ناهماهنگي ساختاري و محتوايي در قرآن کريم مى‏شود و حال آنکه خداوند با مرجع قرار دادن آيات محکم براي آيات متشابه از بروز اين بدفهمي جلوگيري کرده است.72 لذا امام رضا(ع) در بيان لزوم ارجاع آيات متشابه به آيات محکم مى‏فرمايد: “هركس آيات متشابه قرآن را به آيات محکم آن برگرداند به راه راست هدايت شده است. همانا در اخبار ما مانند متشابه قرآن، متشابه و نيز مانند محکم قرآن، محکم وجود دارد پس متشابه آن را به محکم آن برگردانيد و از متشابه آن پيروي نکنيد که گمراه مي‌شويد”.73
1-1-5-2- ادله روايي
اما در خصوص ادله روايي اين بعد از اعجاز قرآن، در روايتي نقل شده است كه مردي نزد اميرالمؤمنين(ع) آمد و عرض كرد: “من در كتاب نازل شده الهي ترديد كرده‏ا‏م. حضرت فرمود: چگونه در كتاب نازل شده خداوند شك كرده‏اى؟ گفت: بدان سبب که كتاب خدا را چنان يافتم كه بعضى از آن بعضى را تكذيب مى‏كند پس چگونه در آن شك نكنم! حضرت فرمود: “إِنَّ كِتَابَ اللَّهِ لَيُصَدِّقُ بَعْضُهُ بَعْضاً وَ لَا يُكَذِّبُ بَعْضُهُ بَعْضاً..” كتاب خدا بعضى از آن بعضى را تصديق مى‏كند و بعضى از آن بعضى را تكذيب نمى‏كند و تو را چنان گمان مى‏كنم كه عقلى به تو روزى نشده كه به آن منتفع شوى” و در ادامه آيات متعددي را كه به زعم خويش آن را با آيات ديگر دچار اختلاف انگاشته ذكر كرده و حضرت در مقام رفع اختلاف به وي پاسخ داده‏ا‏ند.74
اميرالمؤمنين(ع) در روايت ديگري درباره قرآن فرمود: “وَ يَنْطِقُ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ وَ يَشْهَدُ بَعْضُهُ عَلَي بَعْض”75 جمله اول به اين معني است که برخى از آيات قرآن، مفسّر آيات ديگر است مانند آياتى كه آيه‏هاى مجمل را و مبيّن، و مطلق را مقيّد مى‏كند، و عامّ را تخصيص مى‏دهد. جمله دوم نيز حکايت از آن دارد که برخى از آيات قرآن گواه برخى ديگر است، و اين معنا به مضمون پيش نزديك است هر چند مراد بخش ديگرى از آيات است.76 در واقع از اين روايت مى‏توان هماهنگي و انسجام در سراسر آيات قرآن را استنباط نمود. افزون بر اينکه همانگونه که ابن‌‏ميثم بحراني بدان اشارت نمود برخي از مطالب در برخي از آيات به صورت مبهم و مجمل بيان شده در حاليکه همان مطالب در آيات ديگري به صورت مفصل و مبين بيان شده، قرآن نيز خود را “تِبْياناً لِكُلِّ شَيْ‏ءٍ”77 معرفي كرده است.
1-1-6- جاودانگي قرآن کريم
قرآن كريم آخرين كتاب آسمانى است كه براى هدايت بشر از زمان نزول تا آستانه‏ى قيامت آمده است. از اين رو بايد بتواند تا روز قيامت نقش هدايت گر خويش را در ميان مردم ايفا كند. با توجه به اين مبنا آيات قرآن داراى باطنى عميق است، به طورى كه براى همه‏ انسان‏ها در همه‏ى زمان‏ها و مكان‏ها حيات بخش و رهگشا و راه نما بوده و خواهد بود.78
بي گمان جاودانگي قرآن کريم دربردارنده همه بخش‏ها‌‏ي و آيات قرآن است از جمله آيات احکام، اخلاق و عقايد و بخش‏ها‌‏ي ديگر. لذا از آنجا که آيات قصص کميت بسياري در قرآن دارد و عهده دار بيان برخي مسائل اخلاقي، اعتقادي و کلامي و جز اين‏ها‌‏ست، همچون آيات ديگر قرآن از جاودانگي برخوردار است. افزون بر اينکه “جدايي ناپذيري قصص قرآن از سنت‏ها‌‏ي الهي” تا روز قيامت و تحقق جري و تطبيق در آيات قصص علاوه بر آيات ديگر و نيز هدفمند بودن قصص قرآن به ويژه در تبيين مباحث امامت به خوبي ارتباط ميان “جاودانگي قرآن” و “استنباط کلامي از قصص قرآن” را نمايان مى‏سازد.79 اينک به برخي از ادله جاودانگي قرآن اشاره مى‏کنيم:
1-1-6-1- ادله قرآني
در ميان ادله قرآني بر جاودانگي قرآن کريم به آيات بيانگر جهان‏شمولي قرآن و انطباق بر فطرت مى‏توان اشاره کرد:
1-1-6-1-1- آيات جهان‏شمولي قرآن
قرآن كريم كتابي جهان‏شمول است و اختصاصي به زمان و مكان، نژاد، آداب و سنن خاصي ندارد به عنوان نمونه آياتي چون “تَبارَكَ الَّذي نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى‏ عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعالَمينَ نَذيراً”80 و “وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشيراً وَ نَذيراً..”81 و “نَذيراً لِلْبَشَرِ”82 صراحت در جهاني بودن دعوت رسول خدا(ص) دارد. و آياتي چون “إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمينَ”83‏ و “وَ لَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ..”84 و “شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ..”85 و نيز آياتي از اين دست، صراحت در جهاني بودن قرآن براي عموم مردم در همه زمانها و مکانها دارد.86
1-1-6-1-2- انطباق بر فطرت
از آنجا كه قرآن براي تبيين حقايق عالم آمده و حقايق حاكم بر آن، ثابت و غير متغيّر است و از سوي ديگر چون براي هدايت فطرت انسانها آمده و اين فطرت تبديل و دگرگوني نمي‏پذيرد “فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتي‏ فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْديلَ لِخَلْقِ اللَّهِ..”87 پس قرآن هيچ گاه كهنه نمي‏گردد. معناي ثبات جهان از آغاز تا انجام و معناي ثبات فطرت انسانها در هر عصري آن است كه قوانين جهان تغييرپذير نيست يعني طبيعت و مادّه به سوي كمال خويش درحركتند و فطرت انسان، همواره خواهان كمال و نيازمند رهبري است و قرآن كريم در اين ميان، رابط علمي و فرهنگي فطرت انسان با حقيقت جهان خارج و با خالق هستي‏بخش جهان است. خداوند محتوا و شكل و قالب معجزه ختميّه خود، قرآن را به گونه‏اي تنظيم كرده كه هميشه سفره و مأدبه‏اي باشد تا همگان در هر عصري بر سر آن بنشينند و از نعمتهاي معرفتي آن استفاده برند.88 افزون بر اينکه جريان هميشگى و حيات جاودانه قرآن در بعد الفاظ آن نيست تا هر زمانى واژگان آن تغيير يابد بلكه در درك معارف و فهم معانى و تطبيق‏اش بر كردارهاى مشابه و پاداشهاى همسان است و اين درك و فهم و تطبيق، نيازمند به تبيين و تفسير فرزانگان هر عصرى است كه از آن بهره برند و راه را از بيراهه بنمايانند تا قرآن حضور خود را متناسب با آن عصر، نشان دهد.89
1-1-6-2- ادله روايي
افزون بر آنچه گفته شد روايات متعددي نيز گوياي جاودانگى قرآن‏ است که ذيلاً به برخي از آنها اشاره مي‌شود:
أ- طبق حديثي که از

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژگان کلیدی نزول قرآن، امام صادق، علم اصول فقه، ظاهر و باطن Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی امام صادق