پایان نامه با واژگان کلیدی احکام شرعی، امام زمان، انقلاب مشروطه، امام زمان (عج)

دانلود پایان نامه ارشد

از حکم شرعی میشود. این اجماع با ملازمه و حساب و احتمالات کاشف از قول معصوم است. گاهی منظور از اجماع حدسی آن است که اجماع مانند اجماع لطفی از روی حس انجام نشدهاست. (جناتی، 19:1367) به نظر می رسد با گذشت زمان از غیبت امام و کنار آمدن شیعه با عدم وجود ظاهری امام در جامعه، اجماع حدسی باب میشود که با قاطعیت تمام از حضور امام در اجماع دفاع نمیکند، اما به حدس و گمان اینکه عالمان در اموری رأی یکسان دارند پس رأی امام نیز به احتمال قوی همین رأی عالمان میباشد.
در این بخش به دنبال ذکر ویژگیها و شاخصهای اجماع در دوران غیبت امام معصوم تا آغاز عصر مشروطه، از دید فقها و عالمان همین دوره هستیم. چنانچه در مباحث قبلی شرایط و بستر سیاسی اجتماعی این دوران و نحوه توزیع قدرت در آن در حد وسع توضیح دادهشد، اکنون به دنبال این هستیم که با توجه به همین عوامل تعبیرهای موجود از مفهوم اجماع را بررسی کنیم و نشان دهیم که غیبت امام معصوم (ع) در تفکر شیعی و دید ایدهآلگرایانه شیعه و وجود سلاطین قدرتمند و جدایی مسائل عرفی و دینی موجب بسط دیدگاهی بسته از مفهوم اجماع شدهاست به طوری که ذات ابتکارجویانه و توسعه بخش آن نادیده انگاشته شده و جنبه بسته و محدود کننده این مفهوم توسعه یافته است. به طور کلی در رابطه قدرت و دانش این پژوهش سلطنت مطلقه ایرانی ـ اسلامی که غالبا حکومتهای غیرشیعی بودند، قدرت را در انحصار خود داشتند و فقه شیعه به عنوان دانش شیعه در انزوای حاصل از اقتدار حکومتهای متغلب از مسائل اجتماعی ـ سیاسی دوری گزیده و صرفا در مسائل فردی شکوفا شد. البته این انزوا نه تنها در اثر وجود حکومتهای متغلب غیرشیعی بلکه،‌ در اثر غیبت امام زمان (عج)‌ اتفاق افتاد. بعد از غیبت امام(ع)‌ شیعیان در پی راه یافتن به حکومت معصوم و بازگشت امام از غیبت تا حدود زیادی دست از مبارزه با حکومتها برداشتند و مفهوم تقیه را در این راستا بکار بردند. مفهوم اجماع نیز به تبع فقه در این دوره به دلیل عدم وجود پیوند میان فقهای عصر با حکومت، در مسائل اجتماعی و سیاسی کاربردی پیدا نکرد و صرفاً در امور فردی شرعی و عقلی از قبیل مسائل روزانه چون نجاست شراب و حکم نجاست در آب چاه و وضو و … استفاده شد.
در این بخش با شاخصبندی مفهوم اجماع در چند گزینه سعی خواهیم کرد برداشت اولیه از مفهوم اجماع را بررسی کنیم. ضمن اینکه مفهوم اجماع در بستر قدرت سلطنتی غاصب و عدم همکاری علما با قدرت بررسی میشود، برای روشنتر شدن بحث، مفاهیم همسو با اجماع که در این دوره برداشتی متفاوت از دوره بعد از انقلاب مشروطه از خود بجا گذاشتهاند بکار گرفته میشوند تا شکلگیری برداشت اولیه از مفهوم اجماع در تعامل با این مفاهیم جلوهگر شود. برای دست یافتن به این مهم اجماع را از لحاظ موضوع(فردی یا اجتماعی ـ‌ سیاسی)، روش اثبات اجماع( اجماع تضمنی یا حدسی)، گستره حجیت تمسک به اجماع( مسائل عقلی ـ اعتقادی یا صرفا مسائل شرعی اعتقادی) کاربرد اجماع ( اجماع منقول یا اجماع محصل) بررسی خواهیم کرد.
4ـ2ـ1. موضوع اجماع (امری فردی)
مفهوم اجماع را نیز مانند همه مفاهیم نمیتوان جدا از زمینه قدرت و گفتمان حاصل از قدرت بررسی کرد. در پس زمینه برداشت سنتی از مفهوم اجماع غالب حکومتها غیرشیعی بودند و حکومتها چنان که یاد شد در ازدواج بعد ایرانی سلطنت با خلافت اسلامی جنبه ای مقتدرانه و سلطنت متغلبانه بر خود گرفتند که عالمان شیعی در برخورد و همکاری با حکومتها تقیه کردند. مفهوم تقیه به عنوان یک مفهوم غالب در گفتمان احکام فردی در این دوره وجود داشتهاست،‌ این مفهوم در کاربرد فردی و شرعی از مفهوم اجماع تأثیر داشتهاست، بجاست که مختصری از این مفهوم توضیح دهیم تا چگونگی تأثیر این مفهوم بر مفهوم اجماع و به عبارت دیگر تعامل این مفاهیم با یکدیگر را بررسی کنیم.
مفهوم تقیه: تقيه «حفظ خویش از ضرر غیر است از طریق همراهی او با سخن و یا فعلی که مخالف حق است»(عمیدی، 19:1372) ، تقيه واژه‌اي عربي به معناي خودداري از اظهارنظر، عقيده و مذهب خويش در مواردي است كه ضرر مالي يا جاني يا عرضي متوجه شخص باشد.( آقابخشی، 578:1379) بحث «تقيه» نيز از مباحث مهم انديشه سياسي است كه در حقيقت، تعيين‌كننده نحوه سلوك و زندگي سياسي شيعيان در حاكميت حاكمان جور، و عدم مشروعيت و پذيرش آن است. پس از نهضت امام حسين عليه‌السلام، ائمّه اطهار عليهم‌السلام بر اساس اصل «تقيه» رفتارهاي سياسي خود را تحقق مي‌بخشيدند. در دوران غيبت نيز «تقيه» به يك اصل ثابت براي مديريت سياسي شيعيان تبديل شد. به همين دليل، يكي از تلاش‌هاي اساسي در دوران بحران، به ويژه عصر شيخ مفيد، انجام وظيفه در پوشش تقيه بود. شيخ مفيد، در عصر خود بر اساس نياز، در تبيين مباني انديشه سياسي شيعه و ارائه راه‌كار، بحث «تقيه» را مطرح كردهاست و در اين‌باره مي‌گويد: من مي‌گويم كه گاهي تقيّه عنوان تكليف و وظيفه پيدا مي‌كند و به صورت واجب شرعي درمي‌آید. (مفید، 1413: 98و99) شیخ مفید حکومتهای پس از غیبت را ظالمانه و غاصبانه دانسته است و میگوید: «سلطان اسلام، ائمه هدی از آل محمد (ص) و کسانی که ائمه هدی در مقامی نصب کردهاند میباشد»(کدیور، 50:1378) وی تفکیکی عینی و آشکار از سلطان عادل ظالم ارائه ندادهاست. شیخ مفید در این میان تفکیک زیرکانه بین«همکاری» و «پیروی» قایل شده است. چون در امر همکاری دو عنصر اختیار و بهرهمندی از مزایا و امتیازات حکومتی نهفته است در حالیکه در این پیروی این دو غایب است و مسئله اجبار مطرح میشود. شیخ مفید به طور کلی همکاری را رد نمیکند اما شرایطی بیان میکند که نشان میدهد منظور وی معطوف به دوران حضور است نه غیبت. وی بهرهمندی از مزایا و امتیازات ناشی از همکاری با حکومت را مشروط به اذن امام دانسته است در حالیکه پیروی کردن را مشروط به ضرر نرساندن به مؤمنان و عدم ارتکاب معصیت کرده و اذن امام را لازم نمیداند.(مفید،‌ 67:1413) شيخ مفيد همچنين در اوائل المقالات در خصوص همكاري، پيروي، كسب و كار و انتفاع از ستمگران معتقد است:
1.من مي‌گويم كه ياري كردن به ستمگران در راه حق و اجراي حدود الهي و انجام رسانيدن آنچه برايشان واجب است، جايز است و گاهي واجب.
2. مدد كردن به ستمگران در ستمگري و تعدي ممنوع است و با اختيار، پرداختن به آن روا نيست.
3. همكاري كردن با ايشان، تنها براي كسي جايز است كه از امام زمان عليه‌السلام اجازه داشته باشد و بنابر شرايطي كه او معين كرده است، عمل كند و اين مخصوص اماميه است.
4. پي‌روي ايشان عيبي ندارد، به شرط آنكه ظاهر آن مايه زيان اهل ايمان نباشد و سبب معصيت نشود.
اكتساب و سود بردن از ايشان با شرايطي كه ذكر كرديم، جايز است.(مفید، 35:1413)
اعلام وجوب «تقيه» از سوي شيخ مفيد در شرايط خاصي براي شيعه، از اين حقيقت خبر مي‌دهد كه
درآن عصر، با وجود روي كار آمدن حكومت شيعي آل‌بويه، باز هم اضطراب و نگراني براي شيعيان وجود داشته است. در روایات امامان شیعه از تقیه به عنوان «سپر مومن» و «سپری بین خدا و مخلوق»یاد شدهاست.(کلینی رازی، 313و 314 : 1364) تقیه به پنج قسم تقسیم می شود: 1.واجب: موقعی که با ترک آن علم یا ظن ضرر بر خود یا مسلمانان دیگر داشته باشد. 2.مستحب: موقعی که ضرر عاجلی در پیش نباشد یا ضرر ناچیزی متوجه او بشود. 3.مکروه : تقیه وقتی مکروه است که فقط بیم آن برود که از ترک یک عمل با عامه(اهل سنت)‌مشتبه شود. 4.حرام: در جایی که به هیچ وجه احتمال ضرر عاجل یا آجل نرود یا پای قتل مسلمانی در پیش باشد. 5.مباح : تقیه در بعضی مباحات است که عامه بدان رجوع می کنند و اگر آنرا ترک کند ضرری ندارد. انجام این نوع تقیه به مصلحت نزدیکتر است(کدیور،‌83 :1378)
بحث تقیه نیز در درون گفتمان نگاه فردی به دین جزء مفاهیم مهمی شد که خود نتیجه ساخت قدرت در آن عصر بود و اقتدار حکومتهای موجود، مولد آن بود که خود این مفهوم نیز به نوبه خود با برخورد منفعلانه شیعیان در قبال سیاست بوده و عدم مخالفت با حاکمان، در جهت تحکیم اقتدار نقش قابل توجهی داشتهاست. تقیه مهمترین مفهومی است که به دلیل دادن خاصیت منفعل به سیاست شیعه و دوری و انزوای شیعه از جامعه و سیاست از برداشت سیاسی ـ اجتماعی از مفاهیم شریعت ممانعت میکند و باعث میشود فقه در امور فردی و خصوصی قوت بگیرد و به تبع آن مفهوم اجماع نیزصرفاً برای حوزه شرعی احکام دینی در بعد فردی بکار گرفتهشد. اکنون برای مثال به چند مورد از موضوعات اجماعات موجود اشاره میکنیم:
به طور مثال موضوعاتی مانند تفصیل بین نماز و روزه در سفر برای سید به قصد تجارت و کسب مال از موضوعاتی است که فقهای پیشین بر حسب اجماع نمازش را غیرتمام و روزه اش را صحیح میپندارند و این موضوع که بین قصر نماز و روزه تلازم وجود دارد باعث شدهاست که این مسئله شرعی و فردی بارها مورد بحث در بین فقها واقع شود و حجیت اجماع پیشین مورد تردید قرار گیرد.(نجفی، 31:1375) مسئله نجس بودن یا نبودن کافران از جمله مسائلی است که بحثهای زیادی را حول محور اجماع شکل دادهاست، به طور مثال احمد عابدینی در مقالهای با ذکر اجماعهای پیشین کافران را نجس شمرده(عابدینی، 11:1375) حرام بودن ذبایح اهل کتاب نیز از موضوعات مورد بحث اجماع است. نقل قول بر این اجماع از شیخ طوسی، سید مرتضی، محقق حلی، شهید ثانی و … وجود دارد.(بی نام، 224:1374)
مجمع الفایده و البرهان از محقق اردبیلی به نقل اجماعهای فراوانی میپردازد. احمد عابدینی با بررسی این کتاب به برخی از اجماعهای آن اشاره میکند که تمامی آنها در حوزه فردی و شرعی است: به طور مثال اجماع بر واجب بودن وضو برای طواف واجب، دلیل واجب بودن غسل برای آنچه که وضو برآن واجب است، ‌مثل طواف، واجب بودن غسل برای سورههایی که سجده واجب دارند، غسل برای مس کننده میت برای هر کاری که وضو بر آن واجب است، نجاست خمر، (عابدینی، 1375: 211تا224)
عالمانی چون اسکافی و ابن زهره، گفته میشود در بالغ بر 650 مسئله شرعی و فقهی به اجماع استدلال کردهاند.(ساعدی، 158:1384)حتی شیخ مفید که منابع تشریع احکام شرعی را در کتاب تذکره اش به قرآن و سنت منحصر دانسته به اجماع استدلال و در دیگر کتب فقهیاش به آن استناد کرده است.(ساعدی، 159:1384)
مطمئناً اجماعهای بیشتری در مسائل شرعی فردی و احکام فردی وجود دارد، اما همین که اجماعی مبتنی بر احکام زندگی جمعی در این دوران دیده نمی شود نشان دهنده حضور نداشتن علما در عرصه اجتماعی ـ سیاسی و استفاده از اجماع به عنوان سومین دلیل برای استنباط احکام شرعی فردی بودهاست.
شورا: درون گفتمان احکام فردی در این دوران علاوه بر اینکه مفهوم اجماع صرفاً در بعد احکام و مسائل شرعی و فردی تجلی مییابد از نصوص اسلامی نیز برداشتی فردگرایانه انجام میشود. یکی از این مفاهیم مفهوم شورا در قرآن است. تحول این مفهوم در فصل بعدی بررسی خواهد شد. تفاسیری که از آیه 159 سوره آل عمران در این دوران انجام میشدهاست مشورت با دیگران در امور فردی بوده که حالتی اختیاری داشتهاست در فصل آینده خواهیم دید که نائینی اولین کسی است که از این آیه در امور اجتماعی ـ سیاسی بهره میگیرد و کم کم حتی مفهوم شورا در نظریه اندیشمندان و متفکران جدیدی چون توفیقالشاوی اسلامی پایه نظامهای سیاسی و اسلامی قلمداد میشود.
مفهوم اجتهاد: اجتهاد از جمله مفاهیمی است که همسو با مفهوم اجماع و شورا در این دوران برداشتی بسته از آن بوجود آمد، این مفهوم در این دوران وجود داشتهاست اما در مذهب شیعه مورد قبول نبودهاست چرا که اجتهاد در مفهوم تفسیر به رأی و در تعامل با قیاس در مذهب سنی بودهاست و شیعیان از پذیرش چنین مفهومی که آرای شخصی را در تفسیر متون وارد کنند، سرباز میزدند. لفظ اجتهاد ابتدا به این لحاظ در اندیشه شیعه به اکراه نگریسته میشد که قبل از شیعه توسط فقیهان اهل سنت بکار رفته و چونان قاعده فقهی پذیرفته شدهای بود که فقیه سنی هرگاه در کتاب و سنت حکمی برای موضوع نمی یافت به رأی خود بسنده میکرد. اجتهاد در این تعبیر همان تفکر شخصی است که هنگام فقدان نص، منبع صدور احکام شرعی

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژگان کلیدی نهی از منکر، احادیث نبوی، امر به معروف، اندیشه سیاسی Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی نظریه پردازی، امپراطوری عثمانی، شاه عباس اول، حکومت شیعی