پایان نامه با واژگان کلیدی آذربایجان غربی، سلجوقیان ایران، موزه ملی ایران

دانلود پایان نامه ارشد

کند و کنده کاری شده است و این روش اخیر همچنین معمول بوده و از روی مجموعه بزرگی از ظروف و ابریقهایی که راجع به نیمه دوم قرن ششم و قرن هفتم ( نیمه دوم قرن 12 و قرن 13 میلادی ) است منطبق شده است. ثابت میشود که آن روش همیشه در تطور بوده و به سوی کمال میرفته است. چنان که همین مجموعه در عوض تطبیق بااشکال حیوانات و شاخههای نباتات و گلهای زیبا و خطوط کوفی به طرز بعضی از ظروف آبخوری یعنی با قلمزنی و یا اشکال برجسته تزئین شده است. (محمد حسن 1363 :261)

شکل 2-5. شمعدان مسی رایج به قرن 6 یا 7 هجری/12 یا 13 میلادی درمجموعه هراری(http://www.superstock.com)
اخیراً در شهر ری شمعدانهای برنزی زیبایی کشف شده که با قاعده ی سه پایه بر گردن استوانه شکل خود شبیه به شمعدانهای دوره فاطمی است ولی از حیث تزئینات و کنده کاری و یا مشبککاری و بلندی و سبکی وزن خیلی بهتر و ممتازتر از شمعدانهای منسوب به دوره ی فاطمی است. (همان: 262)

شکل 2-6. پایه شمعدان مفرغی، سه پایه، مشبک کاری قرن 6یا 8
(موزه آذربایجان غربی)

شکل 2-7. پایه شمعدان مفرغی، مشبک کاری شده راجعب قرن 6 یا 8
(موزه آذربایجان غربی)

یکی از مهمترین وجود فلزکاری سلجوقیان ایران تنوع تزئین حتی در اشیاء و ظروف منفرد است. فضای تزئین کلاً وسیع و با شکل زمینه سازگار و منطبق است. نقشمایه ها بر طبق ریتمهای ساده و یا در زنجیرهایی با اندازه ها و اهمیت مساوی تنظیم شده اند. ( فرد ،حیدرآبادیان 1388 : 80 )
تقریباً بر روی همه اشیاء فلزی کتیبه نگاری شده مرکب از مفاهیم مهجور آرمانی است و کمتر اتفاق میافتد که جای تولید و کارگاه آنها ذکر شده باشد. این کتیبه ها به خط کوفی است و شامل انواع بسیار پیچیده و برنجی است که اغلب رمزگشایی آنها به دشواری صورت میگیرد. اما برخی نیز با خط ساده نسخ و یا از نوع خطوط شکل انسان گونه و یا حیوان وحش است. شکل بندی هندسی، نظیر ستارههای بافته و گرهها و غیره آن معمولاً مدور است و بنابراین نسبت به طرحهایی که با خطکش و پرگار کار شده زمختی و خشونت کمتری دارد. (همان:81)
تنها ابزاری که با قاطعیت میتوان به دوره سلجوقی نسبت داد، لوله های برنجی حفاظهای مشبک پنجرهها (با قطر 13 سانتیمتر) و مرصع کاری شده با طلا، نقره و مواد قیرگون است که روی آنها طرحهای ترنجیها و طوماریهای اسلیمی و طرح های T شکل تزئین یافته است. (همان: 100)
2-3 فلزکاری در دوران موصل
شهر موصل در سال 489 هجری/ 1096 میلادی به تصرف سلجوقیان درآمد و هنرها و پیشههای مختلف به دست آنان شکوفا شد. درخشانترین دورهی حکومت سلجوقیان ایام فرمان روایی اتابک زنگی سلجوقی بود ویژگی اتابکان توجه به هنرها و فنون و صنایع بود و توجه خاصی به صنعت فلزکاری داشتند. ( العبیدی 1390: 30) شهر موصل در نزدیکی شهرهایی قراردارد که اهمیت تاریخی دارند مانند آشور، نینوا، و الحضر که همگی به هنر فلزکاری مشهور بودهاند. شهر موصل زیر قلمرو ساسانیان بوده. تاریخ نگاران وجهانگردان عرب شهرت موصل را در هنر فلزکاری تائید کردهاند.
طبقه متوسطه جامعه که در این زمان وضع اقتصادی بهتری داشتند، ظروف و اشیاء فلزی را در زندگی روزانه مورد مصرف قرار میدادند ولی بزرگان به ویژه شاهان و درباریان از اشیاء فلزی نفیس استفاده میکردند. اینگونه ظروف که غالباً نام هنرمندان و سازنده آن را در برندارد؛ تقلید از هنرهای ساسانی و هخامنشی به علت نهی اسلام به ندرت از طلا و نقره ساخته میشد، و یا بیشترین آنها با ترسیمات و نقوش طلاکوبی و نقره کاری به شیفتگان این هنر والا و ارزنده عرضه میگردیده. (فرد ،حیدرآبادیان 1388 :68 )
همچنین این شهر به ساخت آثار گران بهای طلایی از جمله چلچراغها مشهور و زبان زد بود. شهر موصل این آمادگی و زمینه را پیدا میکند که به یک مرکز صنعتی مهم در زمینه ی تولید و ساخت اشیای نفیس فلزی تبدیل شود. درواقع عوامل مهمی وجود دارد، تا زمینه برای رشد و شکوفا شدن این صنعت فراهم آید. طبیعی است مس مادهی خام مهمی برای صنعت فلزکاری بوده و به نظر میرسد شهر موصل که مس در آن مناطق به وفور یافت میشده است. همچنین از کوه جوشش که مشرب شهر حلب است مواد خام مس را به موصل می آورده اند. (العبیدی1390: 31،32)
مهارت و چیره دستی فلزکار موصلی و خلاقیت هنری او یکی دیگر از عوامل پیشرفت هنر فلزکاری در شهر موصل بود که دارای ویژگی های شاخص و ممتاز بود. مجموعه ای از آثار فلزی به دست ما رسیده است. سی و پنج قطعهی فلزکاری شده است که جعبهها ( صندوق ها )، آبریزها و تنگهای فلزی، شمعدانها، سینیها، لگن و تشت ها و ابزارآلات فلکی نجومی، گلدانها از آن دسته است. (همان: 32)
شهر موصل همچنان طی قرن هفتم هجری/ سیزدهم میلادی پیشاهنگ شهرهای ساخت اشیای فلزی مرصع کاری بوده است. این صنعت را فلزکاران مهاجر موصلی پس از حمله ی مغول در سال 660 هجری/ 1262 میلادی که از این شهر آواره شدند و پس از سقوط این شهر، به شهرهای دمشق و قاهره انتقال یافتند و دوباره کارشان را در شهرهایی که در آن استقرار یافتند از سر گرفتند. (همان:33)
2-3-1 شمعدان ابن فتوح موصلی
شمعدانی است برنجی و نقره کوب. این شمعدان برخلاف بسیاری از آثار فلزی دیگر هنوز بیشتر نقره کاری آن سالم باقی مانده است. شکل آن هم به طور کلی از سه قسمت اصلی و عمده تشکیل شده است.

شکل 2-8. شمعدان ابن فتوح موصلی
محل نگهداری: موزه هنرهای اسلامی قاهره
ارتفاع :4/35 سانتیمتر
قطر پایین: 8/ 31 سانتیمتر
ارتفاع گردن: 3/9 سانتیمتر
(وارد1384،23)

این شمعدان بدنهای استوانه ای شکل دارد. شمعدان مذکور با چندین نوار تزئین یافته که سه تا از این نوارها اصلی هستند. نوار بالایی و پایینی دارای تصاویر انسانی با حالت ها و حرکات متفاوتی است که بیانگر مجلس بزم و رقص است. بر زمینه ی این تصاویر ، طرح های گیاهی حلزونی شکل نقش بسته است، دو نوار که با شاخههای گیاهی شبیه به تاج درخت نمای رومی تزئین شده است. (همان: 119)

شکل 2-9. آنالیز شمعدان ابن فتوح موصلی (العبیدی1390: 119)

نوار سوم، یعنی نوار وسط که از جمله نوارهای اصلی است از بالا به پایین با یک ردیف از تزئینات متشکل از مرواریدهای ساسانی احاطه شده است. این نوار دارای شش انگاره ی چند نگینی است که یک نوار نوشتهی نسخ – کوفی آنها را به هم ربط داده است. اما لبهی بدنه از نواری تشکیل شده است که اساس آن شاخههای گیاهی در هم رفته و موجدار است. در حالی که بخش پائینی لبهی بدنه در این شمعدان از نوار بافتهای تشکیل شده است. هر جا به طرف بالا میرویم نواری را میبینیم که اساس آن شاخهی گیاهی تو در تو و موجدار است. گردن این شمعدان به شکل استوانهای است.

شکل 2-10. آنالیز شمعدان ابن فتوح موصلی (العبیدی 1390: 120،121،122)
در پایین آن نوار نامشخصی قرار دارد که کتیبهای به خط نسخ بر زمینهای صاف و بی نقش این چنین نوشته شده است (( عمل الحاع ( الحاج ) اسماعیل نقش محمد ابن فتوح الموصلی المطعم اجیرالشجاع الموصلی النقاش )).

شکل 2-11. آنالیز شمعدان ابن فتوح موصلی (العبیدی 1390: 123)
بر روی این شمعدان نام سه تن از فلزکاران موصل اطلاعاتی را در اختیارمان میگذارد. این سه نفر عبارتند از:
1- الحاج اسماعیل
2- محمدبن فتوح
3- الشجاع
شخص اول که مادهی اولیه ی مسی و شکل آن را ساخته است. ماموریت نفر دوم منحصر به نقش و نگار و خاتم کاری تزئینات و نگاشته های موجود بر این شمعدان بوده است و اما نفر سوم شاید به همان فلزکاری که آبریز نگهداری شده در موزه بریتانیا را ساخته است. (العبیدی 1390: 123)
2-4 فلزکاری دوران مغول و ایلخانی  
بعد از سلجوقیان در طول قرون7 و 8 قمری غازان خان، حاکم ایلخانی دین اسلام را پذیرفت و دربارش را در تبریز حکومت ایلخانان (628 – 756 هجری قمری مطابق 1249 – 1377 میلادی) که تمام فعالیتهای هنری از جمله فلزکاری برای مدت محدودی رونق داد و در ایران، خراسان که مهد صنعت فلزکاری بود، بیش از نقاط دیگر بر اثر حمله مغول آسیب دیده هنرمندان این خطه در سطح سرزمینهای دیگر اسلامی پراکنده شدند. به تدریج همین امر باعث شد تزئینات مکتب خراسان با شیوه کار و تزئین دیگر فلزکاران شهر موصل ، اصفهان، کاشان، بروجرد، همدان و سوریه به نحو قابل توجهی تلفیق شود. از آن جائیکه حکمرانان مغول نیز در تشویق هنرمندان به ساخت آثار تزئینی و هنر فلزکاری نقش عمده ای داشتند آثار ساخته شده در این دوره، ویژگی هایی به خود می گیرد. (توحیدی1386: 68)
تجارب با چین سبب شد تا نقاشی، طراحی، ساخته های لاکی، پارچه، ظروف چینی، نقره کاری و حتی استادان به ایران آورده شدند که تاثیر آنها در فلز کاری این دوره به وضوح قابل مشاهده است.
استادان ایرانی کاربرد شکل و شیوه های تولید سنتی را در ظروف برنجی خودشان ادامه دادند. تاثیر چین به تزئیناتی که از رده بندی مواد مختلف گرفته میشد، محدود بود. (وارد 1384 :97)

شکل 2-12. شمعدان مفرغی نقره کوب
محل ساخت: خراسان
تاریخ ساخت: قرون 6 و7 هجری
ارتفاع: 8/18 سانتیمتر
قطر پایه: 5/22 سانتیمتر
محل نگهداری: موزه ملی ایران
شماره موزه 3526

در کارهای نیمه 2 قرن 14 صفات و خصائص فلزکاری مغولی ایران بیشتر و بهتر ظاهر میشود. چنین قطعهی تاریخ دار که از روی آنها می توان قطعات دیگر را طبقه بندی کرده شمعدانی در مجموعه هراری وجود دارد که با اشکال نباتی طبیعی تزئین شده و نوشته روی آن نشان میدهد که این شمعدان کار محمدبن رفیع الدین شیرازی است. (فرد،حیدرآبادیان1388: 104)
چنین پیداست که پسند عمومی در جهت مصرف اشیاء مفرغی و برنجی و نقره نشان این است که پس از آن که یک بار به حصول پیوست، میبایست تا دو قرن بعد بر جا بماند چه بسیار آثار فلزی که از دوره ی ایلخانی به دست آمدهاند از این گونه اند؛ و به یک شیوه بین المللی رایج در عراق شمالی و سوریه و ایران بوده است. امیران ایلخانی مکتبی کوتاه عمر به وجود آوردهاند – شیوه بین المللی خود نشانی از وحدت فرهنگی عراق و ایران غربی در آن زمان بوده است. اما به دلیل تهاجمات پیاپی مغولان و سپس حکمروایی ایلخانیان باعث تمایزات فرهنگی جزئیتر محلی در آثار شد. (فریه1374:182)

شکل 2-13. پایه شمعدان دوره ایلخانی موزه حرم رضوی (www.aqm.ir)
در زمان تسلط مغولان صنعتگران هندی برنج و آلیاژهای دیگر را برای ظروف مورد احتیاج روزانه و ظروف مورد نیاز مذهبی به کار میبردند و روی این ظروف را با اشکال ساخته شده از نقره تزئین میکردند. زینت آلات جواهر نشان که در هندوستان مورد استعمال زیاد داشت از طلا و نقره ساخته میشد و با احجار کریمه و میناکاری تزئین میگردید. یک مجموعه از اینگونه جواهرات در موزه متروپولیتن وجود دارد. (فرد، حیدرآبادیان1388:115)
فلزکاری ایرانی دوره ی مغول دارای تزئیناتی است که شبیه کارهای مکتب موصل و کارهای ممالک سوریه و مصر است ولی در ضمن از نظر اسلوب کار دارای خصائصی است که آنها را میتوان مخصوص ایران دانست. بعضی از این اشیاء دارای نوشته است که القاب و گاهی نام سلاطین مغول در آن دیده میشود.
در بعضی از مناطق اشکال تزئینی نباتی طبیعی دیده می شود که طراحی آنها بیشتر ایرانی است. که مملوکی تصاویر متعدد عقاب و ابوالهول نشانه آنست که این ظرف ساخت ایران است. زیرا این نقوش در کارهای دوره ی ممالیک کمتر میشود. ( دیماند 1383 : 151 )
یک گروه مهم فلزکاری مغولی نیمه 2 قرن 14 شامل تصاویر اشخاص و منظره زندگی درباری و مهمانی در باغ و بازی چوگان تزئین شده اند – تصویر انسانی رسمی و خارجی از طبیعت است و اغلب دراز کشیده شده و نظایر آنها در مینیاتورهای اواخر دوره مغول دیده میشود. اغلب تصاویر کلاه قندی سبز دارند و این نوع کلاه در مینیاتور های دیوان خطی خواجو کرمانی (مورخ 1396 میلادی / 799 هجری) در موزه بریتانیا محفوظ است دیده میشود.
به نوشته پروفسور پوپ، سبکی که در تمام دوره استیلای سیاسی و

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژگان کلیدی دوره سلجوقی، دوره ساسانی، آذربایجان غربی Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی غرب ایران، دوره صفوی، عصر تیموری