پایان نامه با واژگان کلیدی عصر جاهلی، نشاط و پویایی، اختلافات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی

دانلود پایان نامه ارشد

سرآمد شاعران این دوره بویژه در وصف قرار داده است.

4-3-3. وصف شتر
شاعران جاهلی در همه حال چه در صفر و چه در حضر از این حیوان جدا نمیشدند و آن یاری گر نیرومندی بود که ادامه زندگی را در صحرا برایشان میسر میساخت. هرکدام از شاعران به وصف حالات مختلف آن اشاره کردهاند ولی شاعری که به گونهی ماهری به تمام جزئیات آن اشاره نموده طرفه بن العبد است؛ وی را بهترین شاعر بعد از امرؤالقیس دانستهاند. (الرافعی؛ 1974: 3/225) وصف او چون دیگر شاعران جاهلی «تصویر دقیق موصوف و تکیه بر تشبیهات است».
از ویژگیهای مشترک وصف طرفه با سایر شاعران این دوره، «صدق و دوری از مبالغه و غلو است». (الزیات؛ 1416: 48) و طرفه در تصویرپردازیهای خود به طور واقعی، موصوف را وصف نموده و گاهی نیز معانی ذهنی و مجرد را در قالب صورتی حسی و دیدنی به تصویر کشیده که چنین وصفی را میتوان وصف مادی نامید.
طرفه در هنگام توصیف شتر، توجه ویژهای به موسیقی الفاظ دارد و تلاش میکند آهنگ واژهها و نغمههای آن را پژواک معانی و تصویر پردازیش قرار دهد:
1- صهابیُّـه العُثنونِ، مُؤجَّـدۀُ القـرا بعیدُ وخدیالرَّجل، مَـوّارۀُ الیَدِ
2- جنوحُ، دفَّـاق، عندلُ، ثم افرغت لمـا کَتفاهـا فـی معالِی مُصعَّد
(همان، 97)
ترجمه:
1- شترم، گلگون ریش، قوی پشت، دور سیر، سبک حرکت است.
2- شتر تند سیر من، با آن سر بزرگ و اندامی بلند، گاهگاه در حرکت چنان به وجد میآید که هربار از جاده خارج میشود.
در توصیف مذکور، خواننده شتری را احساس میکند که جلوی چشمانش حرکت میکند و حرکات دستان و پاهایش را درک میکند، گویا طرفه با این الفاظ میخواهد به قوت و تنومندی شتر اشاره کند به همین منظور صفاتی پی در پی و مشدد را میآورد. در ابیاتی دیگر طرفه شتر را آنچنان توصیف میکند که گویی تک تک اجزای حیوان را همچون طبیبی ماهر میشناسد. علاوه بر این میبینم که شاعر با سن کم خود، دارای اطلاعات فراوانی از اقوام و ملتهای دیگر است و در ابیاتی، شتر خود را به پل رومی که از آجر ساخته شده باشد تشبیه میکند:
1- لَهــا مـرفقـانِ أَفتـلان کـانَّمـا تَمُـرُّ بِسَلـمَـی دَالِـجٍ متشـدَّدٍ
2- کَقنطـرّۀِ الـرُّومـی أقسَـمَ ربُّهـا لَتَکتنفَـنَّ حتَّـیتُشـادَّ بِقَـرمـد
(همان، 96-95)
ترجمه:
1- این شتر دارای دو آرنج قوی و محکم است که از پهلوهایش فاصله گرفته در این حالت چون مردی قوی است که دو دلو آب را با دستان خود حمل میکند.
2- اندام سترگ این شتر به مانند پل رومی است که سازنده آن سوگند یاد کرده تا آن را با آجر و ساروج بنا کند.» [یعنی آن را در نهایت محکمی بسازد].
در ابیات بالا، شاعر فاصله بین آرنج شتر با پهلوهای آن را به سقائی تشبیه کرده که دو دلو را با دست راست و چپ خود حمل میکند، شاعر فاصله دو آرنج شتر را پهلوهای آن به فاصله دو دست حامل آب تشبیه نموده که چنین توصیفی، محکمی آرنج شتر را میرساند و ویژگی نیرومندی برای شتر محسوب میشود.
شاعران در همه احوال زندگی، شتر را بازوی قوی حمایتی خود میدانند، بنابراین طرفه در وصف اصالت و قوت آن بسیار حساس است و سعی میکند تک تک اعضای این حیوان با ارزش را به پدیدههای طبیعت تشبیه کند:
1- إنَّـی لأمضِی الهَمَّ عند احتضـارۀِ بعـوجاءَ مرقالٍ تـروح و تغتدی
2- أمـونٍکألـواح الإران نصـأتُهــا علـی لاحـبٍ کانّـه ظهـرُ برجُد
(همان؛ 107)
ترجمه:
1- برای زدودن غبار غم و اندوه بر شترم سوار میشوم که دارای سرعتی زیاد و خستگی ناپذیر است بطوری که شبانه روز حرکت میکند اما هرگز زانو نمیزند.
2- شترم، شتری مطمئن است که هنگام راه رفتن احتمال لغزش و خطا در آن بسیار کم است و دارای استخوانهای پهن بسان تابوت بزرگ است و آن را با عصایم در راهی که مانند پارچهای راه راه است به جلو میرانم.
با نگاهی به توصیفات طرفه که در همه ابیات شعریش جزئیات شترش را به تصویر کشیده میتوان دریافت که علی رغم این که یکی از ویژگیهای شعر دوره جاهلی پراکنده گویی است اما طرفه در تمام آن ابیات از موضوع اصلی خود که وصف شتر است خارج نشده است و همین مهارت و توانایی باعث شده تا ناقدان ادب عربی وی را چیره دستترین شاعر، در وصف شتر به حساب آورند. (بروکلمان؛ 1993: 1/150)
در پایان با نگاهی اجمالی به وصف این دوره، که نمونههایی از آن بیان گردید میتوان دریافت که وصف دوره جاهلی از صور خیال و تصویرگریهای زیبا بهره مند میباشد که در آن، راه و رسم و آداب جاهلیات تجلی مییابد و شاعر چنان آینهای میماند که تصویر جامعه پیرامونش را با تمام ویژگیهای تاریخی، فرهنگی، علمی و هنریاش منعکس میکند و «چه بسا چند بیت شعری روحیه قومی را بیشتر نمایان کند تا چند صفحه طولانی از یک کتاب تاریخی». (النوش؛ 1990: 16)
از آنجا که شعر جاهلی، نخستین شعری است که به دست ما رسیده، بنابراین میتوان گفت که صور شعری و تصویرگری در وصف، در این دوره پایهریزی و تشکیل گردیده است و با گذشت ایام و پیشرفت تمدن، وصف نیز وارد مراحل دیگری شده و در شکلهای گوناگونی جلوهگر گشته است، از این رو دوره جاهلی نقش بسزایی در تکوین پایههای این تصویرگری داشته، و اسلوب شاعران این دوره به عنوان الگویی برای شاعران دورههای بعد قرار گرفته است.

4-4. وصف در دوره صدر اسلام
این دوره با پایان یافتن دوره جاهلی و ظهور اسلام در سال (622 م) آغاز شد، عصری که در آغاز آن پیامبر گرامی (ص) دعوت خود را در مکه شروع کرد.
وصف در این دوره به خاطر موقعیت جامعه، رنگ سیاسی به خود گرفت و شاعران به توصیف سنگرها، دژها، آلات رزم و غیره که پیش از این در شعر عرب ناشناخته بود، روی آوردند، چنانچه دکتر عبدالعزیز عتیق هم در این باره چنین میگوید: «شاعران صدر اسلام به وصف میدانهای نبرد و ابزارهای جنگی و توصیف فتوحاتشان پرداختند». (العتیق؛ بی تا: 286)
اما با نگاهی به اشعار این دوره، میتوان دریافت که ادبیات در این عصر، شاهد آن نشاط و پویایی شعر در دوره جاهلی نبود بلکه غباری از فترت بر آن غالب آمد و یکی از علتهای این امر همچنانکه بیان کردیم «اشتغال مردم به جهاد و جنگ با دشمنان بود که سبب شد از ادب و سرودن شعر روی بگردانند». (الفاخوری؛ 2005: 1/385)
و شاید یکی دیگر از علتهای رکود شعر، گفته جرجی زیدان تاریخ نگار مشهور باشد که میگوید: «با ورود اسلام، عربها تحت لوای واحدی قرار گرفتند و عصبیت دوران جاهلی تا حدود زیادی رخت بربست و نیاز به شعر و شاعری که در دوره جاهلی بسیار رونق داشت، باقی نماند». (زیدان؛ 1957: 1/219)
اما باید دانست منظور از رکود ادب در این دوره بمعنی سقوط و انحطاط کامل آن نیست، بلکه منظور آن است که شعر در این دوره نتوانسته آن شادابی و نشاط دوره جاهلی خود را حفظ کند. (الفاخوری؛ 2005: 1/386) و میبینیم در این دوره شاعران بزرگی چون کعب بن زهیر و حسان بن ثابت شهرت یافتند.
از لحاظ اغراض شعری، تغییرات چندانی در این دوره را شاهد نیستیم و اغلب آن اغراض مانند، مدح، وصف، هجا و فخر به شیوه دوره جاهلی بود. (همان) بجز شعر دینی و سیاسی به دلیل شیوع منازعات قبیلگی رونق یافت. به عنوان مثال، ابودجانه از یاران شاعر پیامبر (ص) در غزوهی بدر آنگاه که آهنگ میدان نبرد میکند، این چنین اشعاری حماسی را بر زبان جاری میسازد:
1- أنـا الـذی عـاهَـدَنـی خلیـلی و نحـنُ بالسفـح لَـدَی النخیـل
2- ألَّا أقـومَ الـدَّهـرَ فـی الکُّیـول أضـرب بِسیـفِ اللهِ والـرسـولِ
(همان؛107)
ترجمه:
1- من آنم که با رفیقم پیمان بسته ام، آنگاه که در دامنه کوه ودر کنار نخلستان ایستاده بودیم.
2- که تا پایان روزگار، هرگز در سیاهی لشکر باقی نمانم من آنم که با شمشیر خدا و رسول، شمشیر
میزنم.
بنابراین، روی هم رفته، وصف در دوره صدر اسلام بجز مواردی که مربوط به میدان نبرد وتوصیف ابزار جنگ و… به صورت تقلیدی بوده است. و شاعر اگر حیواناتی چون اسب ، شترو… یا پدیده های آسمانی چون باران، رعد و برق، ابرو… را توصیف نموده ودر حقیقت از شاعران بعد از خود تقلید کرده است.

4-5. وصف در دوره اموی
دوره اموی که از سال (41) شروع شد وتا پایان سال(132) ادامه داشت. با رویکردی متناقض بر فن وصف تاثیر گذاشت، یکی ثروت ونعمت های زیاد، آرامش وتامل را برای شاعر فراهم ساخته بود تا فن وصف را به عالی ترین درجه پیشرفت آن برساند وبا چنین شرایطی انتظار می رفت تا وصف در این دوره به اوج شکوفایی خود برسد. اما کشمکش های سیاسی و درگیریهای قبیلگی اهتمام شاعر رابه توصیف واقعیت زندگی نوین ضعیف گرداند و او را به تجارت با شعر سیاسی (که اموال زیادی هم از طرف جناحها و گروههای مختلف بدان اختصاص داده شده بود) مشغول گرداند.
در این زمینه ایلیا حاوی می گوید: «اختلافات سیاسی هرگز با وصف تناسب ندارد زیرا با سرشت پرسر وصدای سیاست مانوس نمی شود بلکه سیاست براهین وادله قاطع را خواستاراست». (الحاوی؛ بی تا: 95-94) در ادامه میگوید: «درگیری های سیاسی مهمترین عاملی بود که شاعر را از توصیف پدیدههای تمدن جدید منصرف گرداند». (همان)
درباره موضوعات وصف در شعر عصر اموی هم میتوان گفت که شعرای اموی چارچوب شعری دوره جاهلی را حفظ کردند و اگرچه این دوره ومحیط زندگی شاعر اموی با دوره جاهلی بسیار متفاوت بود «اما در حقیقت آنان چشمان خود را برروی تمدن جدید بستند و به محیط بدوی جاهلیان روی آوردند واز آن الهام گرفتند بطوری که در اشعارشان از سراهای بازمانده، بیابانهای بی آب وعلف وحیوانات صحرایی سخن راندند». (الشعار؛ بی تا: 121)
تقلید از شاعران جاهلی چنان برادب اموی سایه افکنده بود که دکتر فواز الشاعر معتقد است:
«هرکسی شعر این دوره را بررسی کند تطور زمانی در آن را با عصر جاهلی احساس نمی کند». (همان)
دکتر شوقی ضیف نیز در این باره میگوید: «علی رغم اینکه بسیاری از شاعران این عصر در محیطهای متمدن زندگی میکردند اما چشمههای صحرا در دلشان خشک نشد و همچنان طبیعت، اولین الهام بخش اشعارشان بود». (ضیف؛ 1119: 386)
پس بنابراین موضوعات وصفی آنان آینه تمام نمای عصر جاهلی بود هرچند در عصر بنی امیه سروده شده بود. و وقتی که به قصیدههای آنان نظر کنیم خواهیم دید که آن رابا وصف اطلال و دمن شروع کرده و به وصف صحرا و مرکب خود پرداخته تا اینکه (همانند دوره جاهلی) به موضوع اصلی میرسند.
همانطور که گفتیم شاعران دوره اموی در ایماژها و چکامههای وصفی خود، تحت تاثیر عصر و محیط جاهلی قرار گرفتند ولی در میان شاعران این دوره، شاعرانی هم یافت میشود که این دوره را با دورهای قبل متمایز میسازد که از جملهی آنان ذوالرمه است. او توانسته در فن تشخیص هنرنمایی کند که اینک به بررسی آن میپردازیم.

4-6. وصف در دوره عباسی
از آنجایی که دوره عباسی (656-132)، عصر پیوند اقوام، اندیشهها و فرهنگهای مختلف است و به دنبال سقوط امویان که سیطره عربی گرایی بر جهان اسلام ضعیف گشته، جنبش شعوبیگری با شعار برابری اجتماعی بین عرب و عجم ظهور یافت و بعد از اینکه اشراف ایران در دستگاه خلافت عباسی نفوذ یافتند. طرفداران حزب شعوبیه با پیش کشیدن مباحصات اجتماعی و فرهنگی مدعی برتری عجمها و فروتنی اعراب شدند. دامنه این درگیریها ادب را نیز فرا گرفت و گروهی از شاعران، به تمدن پیشرفته خود فخر و با اعراب مجادله میکردند و تقالید و اسالیب کهن را به باد مسخره میگرفتند که در رأس این حرکت بشاربن برد و ابونواس قرار داشتند بطوری که نیکلسون خاورشناس معروف، ابونواس را بیشترین سنت شکن و منتقد قصیده کلاسیک معرفی میکند (نیکلسون؛ 1380: 300).
بنابراین ابونواس در پی بشار، زندگی دوران جاهلی را کاملاً متفاوت با دوره عباسی میدید و معتقد بود که شاعر باید از واقعیت عصر خود سخن بگوید زیرا در نگاه وی، وصف مجالس لهو و لعب، شراب، باغها و گلهای محیط جدید جایگزین وصف گاوهای وحشی، تپه، شتر … دوره جاهلی شده است. او علاوه بر سنت شکنی و تغییر ساختار و مضامین قصیده،

پایان نامه
Previous Entries منابع پایان نامه درمورد اﭘﯽ، MHC، ﺳﻠﻮل، آﻧﺘﯽ Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی درون گرایی، مفاهیم شعری، فلسفه و منطق، ارزش واقعی