پایان نامه با واژگان کلیدی سیاست خارجی، نظریه انتقادی، عقلانیت ابزاری، عقلانیت ارتباطی

دانلود پایان نامه ارشد

نظریه انتقادی از یک سری شاخصهایی برخوردار است که زمینه مناسبی برای شناسایی مولفه های سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران فراهم میکند .
با این ملاحظه تلاش شده است جهت تبیین پایه های تئوریک رساله حاضر علاوه بر بهره گیری از مبانی نظری و تئوریک قابل انطباق در مکتب انتقادی فرانکفورت به تشریح اصطلاحات مرتبط با این تحقیق همچون اخلاق مسئولیت ، کنشهای ارتباطی و تمایزات عقل ابزاری و عقلانیت ارتباطی در قالب بحث زيست جهان و حوزه عمومی در نظریه هابرماس مبادرت گردد و سپس با بهره گیری از این مبانی و در درون یک مدل تئوریک جدید که مبتنی بر معیارها و شاخصهای تعیین کننده سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران میباشد به توضیح و بررسی جایگاه رفتارهای حمایتگرانه و تاثیر آن بر پیشبرد اهداف سیاست خارجی پرداخته شود .
نکته حائز اهمیت دیگر اینکه رفتارهای حمایت گرانه دارای سنخیت و تجانس ذاتی با مفاهیم مبنایی در مکتب انتقادی می باشد .توضیح بیشتر اینکه رفتارهای حمایتگرانه از دو منظر با مکتب انتقادی ملازمت دارد:
ظرفیتهای مفهومی مکتب انتقادی
اندیشمندان مکتب انتقادی با طرح و بررسی مسائل بنیادی در حوزه معضلات و چالشهای جوامع انسانی ، این امکان را فراهم آوردهاند تا بتوان از منظری دیگر مناسبات و تعاملات را مورد مداقه قرار داده و انگارههایی فراتر از اندیشههای حاکم بر نظام بین الملل را بعنوان پایه و مبنای کار معرفی نمود. در همین راستا برخی از مفروضات قابل بهره برداری در خصوص رفتارهای حمایتگرانه عبارتند از:
معطوف نمودن نظر به سمت درد و رنج و به سمت رفع بدبختی های انسانها
شکلگیری همبستگی بشر بواسطه تجربه مشترک آلام و رنجها
اصالت حمایتگری و کمک به همنوع (جهت کاستن از آلام و رنج انسانی) در جایگاه یک تکلیف و مسئولیت مشترک بشری
سنخیت ذاتی رفتارهای حمایت گرانه با مفاهیم مبنایی در مکتب انتقادی
از سوی دیگر رفتارهای حمایتگرانه در درون خود از ویژگیهایی برخوردار است که با مفاهیم مکتب انتقادی متناسب میسازد .
مقبولیت ذاتی رفتارهای حمایت گرانه در مکتب انتقادی به دلیل نوع نگرش حمایتگری که به انسان بالنفسه باز میگردد.
رفتارهای حمایت گرانه نیز در سطح نظام اجتماعی ، مستلزم حداقل همفکری ، درک مشترک ، همدلی متقابل ، احساس تعلق مشترک و ارزشیابی مشترک می باشد که همگی ریشه در نفع مشترک و معضلات عام انسانی داشته و تحقق آن ها تنها با تشریک مساعی بین کنش گران میسر خواهد بود.
رفتارهای حمایت گرانه به عنوان یکی از مصادیق دگرخواهی(عام نگری در مقابل خاص نگری) ، جزء ویژگی های مشترک تمام جوامع بوده است. لذا رفتارهای حمایتگرانه میتواند یکی از عناصر اصلی و مشترک در زیست جهانهای انسانی محسوب شده و به عنوان یکی از مفاهیم بیناذهنی مشترک انسانی در دوره های مختلف ، قابلیت ایجاد تفاهم و قرابت میان زیست جهانهای مختلف را برخوردار باشد.
فراملی گرایی و اخلاق مسئولیت(در مقابل اخلاق صدقه)
اندیشمندان جریان انتقادی ضمن تبیین عوارض و پیامدهای حاصل از مفروضه دولت مدرن ، در صدد رفع بازخوردهای منفی آن برآمده و به خلق مفاهیم نوینی در جهت از بین بردن اشکال مختلف سلطه برآمدهاند. در همین رابطه مفهوم “اخلاق مسئولیت” نسبت به دیگر آحاد بشری (یعنی افراد انسانی اعم از اتباع داخلی دولت ها ) از جمله ابداعات فکری جدید در این زمینه محسوب می شود . اخلاق مسئولیت با درنظر داشتن موضوع انسان ها فارغ از انواع تحدیدات خواستار جایگزین شدن با واژه “اخلاق صدقه” می باشد .
به بیان دیگر این گروه از دانشمندان با اصالت دادن به موضوعات انسانی و رسمیت شناختن فراملی گرایی ، اخلاق مسئولیت را در مقابل اخلاق صدقه (که به طور سنتی برخی از نظریه پردازان هنجاری در روابط بین الملل در جهت کاهش نابرابری ها و صرفا در حد کاستن از آلام شدید انسانی امکان پذیر می دانستند) ، مورد استفاده قرار می دهند و معتقدند در شرایطی که دولت ها به لحاظ حقوقی فقط در مقابل رفاه مردم خود احساس تکلیف داشته باشند ، تنها می توان نوعی نگاه اخلاقی نسبت به سایرین نهایتا به شکل صدقه به آنها داشت و نه بیشتر
با این رویکرد لینکلیتر چارچوب نوینی را مد نظر قرار می دهد که شامل عناصر زیر است :
ساختن یک نظام جهانی سیاسی جدید که از دولتها فراتر می رود و از همه سوژه های انسانی حمایت می کند .
افول منافع فردی در مقابل منافع انسانی.
گسترش سخاوت بشری که از مرزهای دولتی فراتر می رود و به مردمان همه جهان بست می یابد .
شکل گرفتن اجتماع بشریت که همه مردم وفاداری اولیه خود را معطوف به آن می سازند .
در حقیقت اخلاق مسئولیت با تکیه بر ماهیت فراملی گرایی می تواند ضمن زیر سئوال بردن خاصگراییها و رویه های بیرون گذارانه از جنبه داخلی فراتر رود و به یک الزام اخلاقی عام گسترش یابد. با این اوصاف سه جنبه از رابطه میان مسئولیت و نقش آن در حوزه روابط انسانی بویژه حقوق بشر که یک مولفه مشترک میان تمام انسان هاست ، قابل استخراج می باشد. در سطح اول رابطه انسان بعنوان تابع و شهروند دولت ها مطرح می باشد که هر دولت بر حسب اقتضاءات منافع ملی و امنیت ملی عمل می نماید. سطح دوم معطوف به تعاملات میان دولت ها در نظام بین الملل است و دولت ها نسبت به اموری مثل احترام به حق حاکمیت و تمامیت ارضی یکدیگر مسئول می باشند. اما سطح سوم مربوط به حقوق انسانی و ذات انسان فی نفسه انسان ناشی می شود.
سطح مسئولیت
مسئول در برابر چه کسی؟
مسئول در برابر چه چیزی؟
ملی
اتباع و شهروندان
امنیت ملی
بین الملل
دیگر دولت ها
صلح بین الملل
بشردوستانه
انسان ها در هر جا
حقوق بشر
جنبه های سه گانه مسئولیت
جمهوری اسلامی ایران و مدل انسان اجتماعی
مطابق منطق هستی شناسی نظریات انتقادی ، کشورها نیز به منزله بازیگران اجتماعی از ماهیت ، هویت ، منافع و عقلانیت متمایزی از آنچه خردگرایی می پندارد برخوردار بوده و سیاست خارجی دولت ها بر پایه مفهوم انسان اجتماعی99 استوار است . در معرفی ویژگیهای انسان اجتماعی در نظریه انتقادی باید افزود انسان اجتماعی برخلاف انسان اقتصادی100 که بر حسب نظریه های خردگرای سیاست خارجی ، کنشگری ذره ای ، منفعت طلب ، خود پرست ، بهینه خواه و محاسبه گر می باشد ؛ انسان اجتماعی موجودی است ذاتا اجتماعی و زمینه پرورده101 که بسترها و ساختارهای اجتماعی بیناذهنی ، نقش تعیین کننده ای در تکوین ماهیت ، هویت ، منافع و رفتار آن ایفا می کند .
به سخن دیگر در نظریه انتقادی برخلاف رویکرد جریان اصلی ، منافع کشورها ، برون زاد ، پیشینی و مقدم بر تعامل نیست بلکه بر عکس ، منافع نسبت به این تعاملها ، درونزا بوده و معلول هویت آن هاست که از طریق فرایند ارتباطات اجتماعی شکل می گیرد. در نتیجه سیاست خارجی لزوما بر پایه عقل ابزاری اقدام نمی کند و “نظام و جامعه بین المللی نیز صرفا یک گستره راهبردی نیست که کشورهای عاقل به شیوه عقلانی در پی کسب و تامین منافع پیشینی خود باشند بلکه قلمرویی است که کشورها را به عنوان بازیگران و کنشگران اجتماعی و سیاسی می سازد”(دهقانی فیروز آبادی ، همان :134)
با این برداشت جمهوری اسلامی ایران نیز به عنوان یک بازیگر اجتماعی از ماهیت ، هویت ، منافع وعقلانیت متفاوتی از آنچه خردگرایی می پندارد برخوردار است و طبق این چارچوبه اندیشهای ، منافع آن تابعی از هویت یابی دستگاه سیاست خارجی در فرایند تعاملات و ارتباطات اجتماعی ، پیشینه تاریخی و سایر ساختارهای اجتماعی مربوط به جمهوری اسلامی ایران بوده است .
از همین منظر کمکرسانی به محرومین خارج از کشور و رفتارهای حمایتگرانه جمهوری اسلامی ایران لزوما در قالب عقلانیت ابزاری (مورد نظر خردگرایی) اقدام و رفتار نمی کند و لذا برای درک آن می بایست به عقلانیت های ارتباطی–اخلاقی و انتقادی–استعلایی که نقش تعیین کننده ای در تبیین انگیزه ها و رفتار ایران در عرصه سیاست خارجی ایفا می کنند تکیه نمود .
هرچند که باید افزود که پیروی از عقلانیت ارتباطی از سوی جمهوری اسلامی ایران به معنی نفی عقلانیت ابزاری و نادیده گرفتن منافع آن نمیباشد. بلکه عقلانیت ارتباطی دامنهای وسیع تر و جامع تر از عقلانیت ابزاری دارد . برای نمونه حمایتهای بشردوستانه ایران از آسیب دیدگان و افراد بیخانمان در جنگ لبنان یا غزه علاوه بر اینکه موجب برقراری کنشهای ارتباطی و همبستگیهای انسانی با آوارگان لبنانی و فلسطینی میگردد و روابط جمهوری اسلامی ایران را تقویت مینماید بلکه میتوان گفت از منظر سود و زیان در عقل ابزاری موجب شکل گیری و تقویت جبهه مقاومت و مرزبندی در جهت منافع ایران در خارج از قلمروهای جغرافیایی می شود.
رفتارهای حمایتگرانه جمهوری اسلامی ایران و منطق مسئولیت
نکته حائز اهمیت دیگر برای تبیین سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از منظر انتقادی مربوط به موضوع “منطق مسئولیت” است. در نظریه انتقادی (برخلاف انگارههای جریان خردگرایی) ، علت و انگیزه رفتار کشورها محصول اقدامات و رفتارهای گوناگون در جهت رسیدن به اهداف پیشینی و از قبل تعیین شده و ثابت نیست . بلکه سیاست خارجی کشورها به منزله بازیگران اجتماعی تحت تاثیر مقولاتی نظیر الگوهای رفتاری ، میزان سازگاری و انطباق پذیری اقدامات با اصول همزیستی و تفاهم ، موازین اخلاقی-ارتباطی قرار داشته و در نتیجه مقبولیت و مشروعیت آن ها مبتنی بر وظایف و تکالیف انسانی و اخلاقی ناشی از محیط اجتماعی است .
بر همین منوال مهم ترین و بنیادی ترین قوام دهندگان این بافت و بستر اجتماعی نیز ساختارهای غیر مادی مانند زبان ، گفتمان ، هنجارها ، ارزش ها ، ایدئولوژی و فرهنگ هستند. از همین رو منطق اقدام و رفتار سیاست خارجی در نظریه انتقادی را میتوان منطق مسئولیت نامید.(دهقانی فیروز آبادی ، بهار : 139)
منطق مسوولیت در مقابل منطق نتیجه قرار گرفته و خود را به عقلانیت ابزاری و معادلات مبتنی بر سود و زیان آن محدود نمی کند و در نتیجه فضایی گسترده تر از منطق نتیجه را پیش روی تصمیم سازان سیاست خارجی می نهد . زیرا تمرکز صرف بر چنین تلقی از عقلانیت ، وجوه دیگر عقلانیت برای هدایت سیاست خارجی کشورها و مناسبات بین المللی را نادیده گرفته و سایر ابعاد و جنبه های حیات بشری را به کنش هدفمند و توانایی دستیابی به اهداف و آماج فرو می کاهد .
بنابراین با درنظر داشت ویژگی های منطق مسئولیت میتوان چنین استنباط کرد که جمهوری اسلامی کنشها و رفتارهای خارجی خود را لزوما مبتنی بر پیامدها و نتایجی که برای اهدافش دارد ، انتخاب نمی کند. بلکه ، بر عکس ، اقدامات و کنش های سیاست خارجی ایران بر مبنای مسوولیت یا تکلیف و رسالت آن مبتنی بر رهایی و رهایی بخشی صورت می گیرد. بگونهای که گفتمان سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران مبتنی بر منطق مسئولیت پذیری و در راستای ‌سیاستهای ضد هژمونی ، وحدت و همبستگی اسلامی و استقلال و خودکفایی است. (قوام ، 1393 : 16 )
به عبارت دیگر دستگاه سیاست خارجی جمهوری اسلامی در فرآیند سیاستگذاری و تصمیم گیری خود را کنشگری رسالت مدار میداند (نه هدف محور) که به چگونگی انجام وظیفه و ادای تکلیف می اندیشد (نه چگونگی تامین اهداف و منافع پیشینی).
بدین ترتیب ملاحظه میشود که سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران هم با مدل “انسان اجتماعی” و نیز “منطق مسئولیت” در نظریه انتقادی قابل تطبیق میباشد . این مدلها زمینه خوبی برای تبیین موضوعات حمایتی جمهوری اسلامی ایران در عرصه بین المللی فراهم میآورند . در همین راستا میتوان رفتارهای حمایتگرانه جمهوری اسلامی ایران را بر حسب اصول و الگوهای رفتاری ذیل که در طول سه دهه گذشته پس از انقلاب اسلامی استمرار یافته ، دسته بندی نمود :
محرومیت ستیزی-مسئولیت انسانی
از آنجا که شاکله سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران بر مبنای التزام به احکام شرع مقدس صورت میگیرد و در اسلام نیز کمک و یاری به همه ابناء بشر به منزله یک وظیفه و تکلیف دینی-اخلاقی پذیرفته شده است ، لذا محرومیت ستیزی یکی از مولفه های سیاست خارجی در قالب پیگیری و تحقق مسئولیت انسانی تلقی می شود . امام خمینی ره  با تأکید بر انسانی و

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژگان کلیدی ضریب همبستگی، جامعه آماری، فرهنگ و ارتباطات، وزارت امور خارجه Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی کمیته امداد، سیاست خارجی، تاجیکستان، دیپلماسی عمومی