پایان نامه با واژه های کلیدی نرخ باروری، تحلیل اقتصادی، خصوصی سازی، انسجام خانواده

دانلود پایان نامه ارشد

میزان فروپاشی آن در سالهای منتهی به تحقیق حاضر را بررسی مینماید. بیتردید مهمترین معیار انسجام نظام خانواده، نسبت ازدواج به طلاق در کشور میباشد. (نمودار ش.5)
نمودار شماره 5: نسبت ازدواج به طلاق طی سالهای 1383-1393

البته نسبت فوق به تنهایی مبین وضعیت انسجام خانواده در ایران نیست. در واقع مطابق نمودار فوق هر سال انسجام خانواده در ایران کمتر میشود و این پدیده با شتاب زیاد در حال پیشروی است. به نظر نگارنده برای تحلیل واقع بینانه و اقتصادی موضوع فوق باید رشد میزان ازدواج و طلاق را با یکدیگر مقایسه نمود. در نمودار زیر همبستگی رشد نرخ ازدواج و طلاق در سالهای اخیر قابل ملاحظه است. بنابر این میتوان حدس زد در سالهای آینده و با کاهش مجدد نرخ ازدواج، رشد طلاق نیز متوقف خواهد شد. هر چند دادههای آماری در دسترس برای محاسبه کوواریانس نرخ رشد طلاق و ازدواج کافی نیست.
نمودار شماره 6: رشد سالیانه ازدواج و طلاق

جدول شماره 2: رشد ازدواج و طلاق

بنابر این کاملاً روشن است که در سالهای اخیر انسجام خانواده ایرانی، خصوصاً خانوادههای تازه تأسیس غیر مستحکم گردیده است. از منظر اقتصادی، عدم استحکام خانواده به معنای ریسک بیشتر انحلال نهاد خانواده است. پس روشن است که شرکای بنگاه ازدواج به دنبال ابزارهای مطمئنی برای پوشش ریسک باشند.
در ایران هزینه معاملاتی ازدواج به شدت بالاست.543 در جامعه ایرانی هنگام ازدواج، مبالغ قابل اعتنایی از سوی زوجین هزینه میشود. زوج هدیه و جشن مفصلی تدارک میبیند و در برابر خانواده زوجه جهیزیه را فراهم میکنند. توجیه این هزینهها عموماً چنین است که این هزینهها «تکرار ناپذیر» میباشد. فرض کنیم زوجین احتمال زیادی بدهند که در یکسال اول از یکدیگر جدا خواهند شد. در این صورت سعی خواهند کرد وصلت خود را به همه اطلاع ندهند. همچنین خانواده عروس به احتمال زیاد تمام توان خود را برای تهیه جهیزیه به کار نخواهد بست. پس هزینههای معاملاتی زیاد ازدواج در ایران مبتنی بر فرض تداوم نهاد خانواده میباشد. در صورتی که احتمال تداوم ازدواج کم سو شود، عقلانیت اقتصادی حکم میکند که هزینه های معاملاتی آن هم کاهش یابد در غیر این صورت بازار ازدواج به تدریج کارآمدی خود را از دست خواهد داد. بنابر این عدم انسجام بنگاه بر آمده از ازدواج به معنای احتمال بالای هدر رفت هزینههای فوق است.
بند سوم: نرخ باروری
شاید در نگاه اول، بررسی نرخ باروری با تحلیل حقوق مالی زوجه بیارتباط بنماید اما هنگامی که کودکان را به عنوان کالاهای بادوام دیدیم، هر گونه تغییری در نرخ باروری، تأثیر مستقیم و حایز اهمیتی بر اقتصاد خانواده خواهد گذاشت. گری بکر، با این فرض مقاله تحلیل اقتصادی باروری را نگاشت که «کودکان منبع درآمد روانی و رضایت خاطر والدین هستند و در بیان اقتصادی، کودکان کالای مصرفی به شمار میآیند. در مواردی نیز همین کودکان برای والدینشان ایجاد درآمد میکنند که در این فرض کالای تولیدی نیز حساب میشوند»544.
با این وصف کاهش نرخ باروری به معنای کاهش تولید کل545 جامعه خانواده است. در حالی که هزینه ثابت کل546 کاهش نیافته یا به تناسب کاهش تولید نزولی نبوده است. در این حالت درآمد کل547 کاهش مییابد چرا که: TR = TFC – TP
با این توضیح مقدماتی، اهمیت نرخ ازدواج در تحلیل اقتصادی حقوق خانواده و به تبع آن تحلیل اقتصادی حقوق زوجه روشن میشود. بر اساس آمار در سطح جهانی، نرخ باروری کاهش یافته است. در حالی که در سال 1970 میلادی (1349 شمسی)، هر زن به طور متوسط 4.8 کودک به دنیا میآورد در سال 2010 میلادی، نرخ باروری به 2.6 رسیده است.
نمودار شماره 7: نرخ باروری جهانی از سال 1950 تا 2010 میلادی 548

در ایران نیز این روند با شدت و شتاب بیشتری اتفاق افتاده است. در حالی که نرخ باروری هر زن ایرانی در سال 1334، 6.93 بوده است در سال 1392، به سطح 1.92 میرسد. بنابر این تولید خانوار از جهت کودکان تنزل یافته است.
نمودار شماره 8: نرخ باروری در ایران

مبحث دوم: چیستی ازدواج
شناخت ماهیت ازدواج در تحلیل آثار حقوق ازدواج نقش اساسی دارد. در بخش اول از رساله حاضر به ماهیت فقهی و حقوقی نکاح اشاره شد و مبتنی بر ماهیت شناسی نکاح به ماهیت شناسی مهر پرداختیم. در اینجا نیز ظاهراً همان ترتیب الزامی است. تا زمانی که کارکردهای اقتصادی ازدواج مشخص نشود نمیتوان نهادهای حمایتی از زوجه به عنوان یکی از طرفین ازدواج را تحلیل کرد. با این وصف در این مبحث به اختصار از ماهیت و کارکرد ازدواج به مثابه یک پدیده اقتصادی سخن میگوییم.
گفتار اول: ماهیت ازدواج
بند اول: قراردادی بودن ازدواج
از نظر اقتصادی، ازدواج قرارداد بلند مدت و منحصر به فرد است.549 از این جهت اختلافی بین اقتصاددانان و حقودانان نیست. البته قرارداد مزبور اوصاف خاصی دارد که موجب تردید در عنوان «قرارداد» بر آن میشود. زن و مرد تعهد مینمایند که همسر یکدیگر باشند و تکالیف خاص خود را همراه با عشق و علاقه و احترام به جای آورند. این تعهدات بسیار کلی و مبهم است.550 همچنین عشق و علاقه عملی غیر ارادی است و نمیتوان برای آن ضمانت اجرایی حقوقی در نظر گرفت.
ویژگیهای فوق از سویی و دخالت روز افزون دولتها در قرارداد ازدواج از سوی دیگر موجب تردید برخی در ماهیت قراردادی ازدواج شده است. اما ایرادات فوق اساسی نیست و از اوصاف اختصاصی ازدواج به شمار میآید و وصف قراردادی ازدواج را زائل نمیکند.551
در پاسخ به ایراد اول گفتهاند که اولاً قرارداد ازدواج نوعی قرارداد پذیرش ریسک و خطرات احتمالی است و با خطبه ازدواج طرفین قول میدهند که ریسک از بین رفتن عشق طرف ازدواج را بپذیرند. در این صورت طرفین در قبال لطمه و خسارات وارد آمده به همسرشان مسئولیت قانونی دارند. چنین قراردادی غیر عادی نیست و قرارداد بیمه نیز مستلزم ریسک پذیری است. مثلا در بیمه عمر، بیمه گر زنده ماندن بیمه شده را تعهد و تضمین مینماید و در صورت فوت بیمه گذار، خسارت آن را میپردازد. علاوه بر این تعهد زن و شوهر به یکدیگر، تعهد به عشق ورزیدن نیست بلکه تعهد به رفتار عاشقانه است.552
همچنانکه در قرارداد کار، تکالیف کارگران به نحو منجز و دقیق مشخص نمیشود و دولت نیز دخالت گستردهای در آن مینماید تا جایی که برای دستمزد کارگران، حداقلی را تعیین میکند.553
بند دوم: خصوصی سازی قرارداد ازدواج
منظور از خصوصی سازی در اقتصاد خانواده، تقلیل مداخله قانونگذار در روابط درون خانوادگی است. در همه نظامهای حقوقی، حقوق خانواده محملی است برای جولان دادن قوانین آمره و کمتر کسی نسبت به این موضوع اعتراض مینماید. اما با توجه به اندیشههای اقتصادی تحلیلگران اقتصادی حقوق خانواده همچون گری بکر و لمانسیر و دیگران، نظامهای حقوقی آمریکا از دهه 1970 میلادی به بعد روند خصوصی سازی حقوق خانواده را پی گرفته است.554 اما همچنان حمایت زیادی از این رویکرد صورت نمیگیرد. خصوصاً در نظام حقوقی ایران، دخالت دولت در حقوق خانواده هرگز محل اعتراض حقوقدانان و اقتصاددانان واقع نشده است.
همانطور که در مبحث اول گذشت در اکثر نقاط دنیا و از جمله ایران، شاهد گریز روزافزون جوانان از ازدواج هستیم و در کشورهای غربی زندگی مشترک555 خارج از ازدواج رسمی به شدت افزایش یافته است. به عنوان نمونه در ایالات متحده آمریکا، میزان 439 هزار زندگی مشترک در سال 1960 به 7.529 میلیون در سال 2011 میلادی رسیده است.556 برخی اقتصاددانان این واقعیات را نشاندهنده انعطاف ناپذیر بودن قوانین خانواده میدانند و پیشنهاد میدهند که به ازدواج نگاه قراردادی داشته باشیم.557
ازدواج با آنکه یک قرارداد است اما تحلیلگران اقتصادی عموماً در تحلیل اقتصادی قراردادها اشارهای به اقتصاد قرارداد ازدواج نمیکنند. گری بکر در این باره سنت شکنی کرد و نهاد برآمده از ازدواج را با بنگاه اقتصادی تشبیه نمود و از شباهت های آن دو برای تحلیل اقتصادی بهره برد. سایر نویسندگان نیز قواعد حاکم بر طلاق را بر مدار کارآمدی پارتو558 سنجیدند.559
با این حال باید در نظر داشت که در بین بازارهای مختلف اقتصادی، بازار رقابت کامل و دارای تعادل بازار -در شرایط آرمانی و فارغ از اثرات خارجی- بهینگی پارتو را نشان میدهد (قضیه اول رفاه).560 بنابر این کارآیی پارتو با شرایط بازار آرمانی درهم تنیده است و ضابطه پارتو را تنها در صورتی میتوان به کار برد که مبادلات کاملاً اختیاری باشند. چرا که مردم درک بیشتری نسبت به معاملات ارادی خود دارند. هر جا که دولت میتواند از لحاظ حقوقی مردم را الزام نماید، ضابطه پارتو -که مبتنی بر اراده آزاد است- را نمیتوان به کار برد.561 بنابر این تحلیلگران اقتصادی تمایل به کاهش دخالت دولت در بازار اقتصاد دارند و به حقوقدانان توصیه میکنند که تا حد ممکن به اراده طرفین در ازدواج اعتبار بدهند.
بند سوم: اوصاف غیر قراردادی ازدواج
برخی اقتصاددانان ازدواج را به مثابه پیام و علامت بر میشمارند.562 این رویکرد ریشه در نظریه علامت دهی563 دارد. مایکل اسپنس در تشریح این نظریه بیان داشت که «اوصاف و رفتارهای اشخاص در بازار ممکن است به نحو تصادفی یا برنامه ریزی شده، باور افراد را تغییر دهد یا اطلاعاتی به ایشان منتقل نماید. به این اوصاف و رفتار، پیام بازار گفته میشود»564 به طور مثال هنگامی که شخصی برای انتخاب کارگر ساختمانی به محل تجمع ایشان مراجعه میکند با اشخاصی روبرو میشود که دارای هیکلی تنومند و چهرهای زحمت کشیده هستند. در این بین اگر مردی لاغر اندام و ظاهراً نحیف و ضعیف باشد، احتمالا برای کار ساختمانی انتخاب نخواهد شد. ممکن است برای آن شخص لاغر اندام، انتخاب نشدن به عنوان کارگر ساختمانی خوشایند نباشد اما کارفرمایی که برای این کار سخت، هزینه میکند، ترجیح میدهد که اشخاصی قدرتمندتر انتخاب کند. پس تنومندی کارگران ساختمانی علامت ارزشمندی است که برای دریافت کننده پیام اهمیت دارد.
یا در بازار کار اداری، معمولاً رغبت به استخدام افراد تحصیلکرده بیشتر است چرا که تحصیلات متقاضی کار، به مدیران علامت میدهد که او هوش بالاتر، امکان رشد بیشتر و امکان دسترسی بیشتر به فناری اطلاعات دارد.
البته علامت و پیام مستلزم صرف هزینه است. همچنانکه داشتن اندام تنومند و کسب تحصیلات، هزینههای خاص خود را دارد. هزینههای فوق ممکن است مستقیم باشد مانند هزینه تحصیلات یا هزینه های غیر مستقیم مانند هزینههای که فرد در طول زندگی برای حفظ سلامتی و هیکل تنومند خویش پرداخته است.565

گفتار دوم: هزینه های ازدواج
پیش از این مطرح شد که ازدواج یک قرارداد است و هنگامی که سخن از قرارداد به میان میآید، تحلیلگران اقتصادی (خصوصاً اقتصاددانان مکتب شیکاگو) نقطه آغازین بحث را بر «هزینه قراردادی»566 بنا مینهند. هزینه قراردادی عبارت است از هزینهای که در فرآیند یک مبادله تجاری به بار میآید. هزینههای قراردادی را میتوان در سه طبقه بررسی نمود:
بند اول: هزینههای اطلاعات و جست و جو
هزینههای اطلاعات و جست و جو غالباً در مسیر تعیین کالای مورد نیاز اتفاق میافتد چرا که طرفین قرارداد باید کالایی را بیابند که قیمت کمتری در بازار دارد. بازار برای تقلیل هزینه اطلاعات به دنبال راهکارهای مدرن میگردد و در سالهای اخیر بازارهای الکترونیکی و موتورهای جست و جوی اینترنتی برای جبران ناکارآمدی بازار رشد یافته است.567
به طور کلی هزینه اطلاعات در بازار ازدواج بسیار بالاست. اقتصاددانان هزینه اطلاعات برای خرید یک ماشین قدیمی را بسیار بیشتر از هزینه اطلاعات خرید یک دست لباس برآورد میکنند. علت این اختلاف چنین است که متقاضی خرید ماشین قدیمی با مسأله کمیابی و نیز پیچیدگی موضوع مواجه است در حالی که خریدار لباس چنین محدودیتی ندارد.568 در گذشته هزینه اطلاعات در بازار ازدواج نسبتاً ناچیز بوده است چرا که غالب افراد با آشنایان خانوادگی یا وابستگان و همسایگان ازدواج مینمودند. امروزه بنابر نوع ازدواج اشخاص، هزینه اطلاعات ایشان متفاوت است. کسانی که با همکار یا همکلاسی یا دوست دیرینه خود ازدواج میکنند، به مرور هزینه اطلاعات

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژه های کلیدی سن ازدواج، تحلیل اقتصادی، حقوق مالی، نهاد خانواده Next Entries پایان نامه با واژه های کلیدی تعدد زوجات، ازدواج مجدد، جامعه ایرانی، حقوق ایران