پایان نامه با واژه های کلیدی منابع مالی، جایگزینی واردات، اقتصاد کشور، افزایش درآمد

دانلود پایان نامه ارشد

همچنین سازمان برنامه می‌توانست کمک‌های فنی لازم را برای تهیه طرح‌های عمرانی و تولیدی خصوصی که منطبق با برنامه سوم باشد به عمل آورد.
ایجاد بانک‌های تخصصی شامل دو بانک تخصصی کشاورزی و دو بانک تخصصی در بخش صنعت و معدن و یک بانک تخصصی در امور مسکن و ساختمان و هدایت منابع مالی دولت از مجرای اعتبارات بانکی به بخش خصوصی، راهی را برای تأمین مالی انباشت سرمایه در بخش خصوصی فراهم آورد.
می‌توان گفت اولین برنامه جامع ایران با وجود بدبینی‌های اولیه نسبت به آن، با موفقیت به اجرا درآمد. توفیق برنامه سوم تنها به دلیل برنامه‌ریزی دقیق فن‌سالاران داخلی و خارجی بدست نیامد. در محیط بین المللی، اقتصاد و تجارت جهانی با رونق همراه بود و در سایه آن تقاضا برای نفت افزایش یافت و بدین ترتیب بخش مهمی از منابع مالی و ارز لازم کشور برای اجرای برنامه فراهم شد.
3-6 برنامه چهارم عمرانی (1351-1347)
در آستانه تدوین برنامه چهارم عمرانی، سازمان برنامه با اتکا به تجربه تنظیم برنامه عمرانی جامع که به کمک مشاوران هاروارد کسب کرده بود و نیز با توجه به در اختیار داشتن نیروی انسانی تحصیل کرده و باتجربه، ظرفیت‌های لازم برای تنظیم برنامه عمرانی جامع را به دست آورده بود. دستگاه‌های اجرایی نیز هر یک تشکیلات خود را گسترش داده و به نیروی انسانی مجرب تجهیز شده بودند.
3-6-1 دوره زمانی و اهداف برنامه
دوره زمانی برنامه چهارم، پنج سال بود. تاریخ شروع این برنامه اول فروردین 1347 و تاریخ پایان آن 29 اسفند سال 1351 تعیین شده بود.
در قانون برنامه چهارم اهداف کیفی برنامه و راه‌های نیل به آن به شرح زیر تعیین شده بود: – تسریع رشد اقتصادی و تکثیر درآمد ملی از راه افزایش قدرت تولید با اتکای بیشتر به توسعه صنعتی و بالا بردن بازده سرمایه و استفاده از روش‌های مترقی در کلیه فعالیت‌ها و گسترش تحقیقات علمی و عملی خاصه در جهت حل مسائل توسعه اقتصادی.
– توزیع عادلانه‌تر درآمد از راه تاًمین کار و گسترش خدمات اجتماعی و رفاه؛ به ویژه خدمات آموزشی، بهداشتی و درمانی برای کلیه افراد و افزایش فعالیت‌های آبادانی و بهسازی به خصوص در روستاها.
– کاهش نیازمندی به خارج بر اساس افزایش قدرت تولید و رفع احتیاجات اساسی و تسریع در رشد بخش کشاورزی به منظور تاًمین حداکثر مواد غذایی مورد نیاز جمعیت و حداکثر مواد اولیه مورد نیاز صنایع داخلی کشور. همچنین تهیه کالاهای صنعتی مورد مصرف عامه مردم در داخل مملکت.
– تنوع بخشیدن به کالاهای صادراتی کشور و گسترش بازارهای موجود و دستیابی به بازارهای جدید خارجی.
– بهبود خدمات اداری از طریق ایجاد تحول اساسی در نظام اداری. همچنین تعمیم روش‌های مترقی مدیریت در کلیه وزارتخانه‌ها و سازمان‌های عمومی و خصوصی و تقویت بنیه دفاعی کشور به نحوی که دولت بتواند هماهنگ با تحولات عمیق اجتماعی و اقتصادی مملکتی وظایف سنگینی را که به عهده دارد انجام دهد.
به طور خلاصه می‌توان اهداف برنامه چهارم عمرانی را به صورت رشد بیشتر اقتصادی، توزیع عادلانه‌تر درآمد، جایگزینی واردات، توسعه صادرات غیر نفتی و تقویت بنیه دفاعی کشور دسته‌بندی کرد. اصلاح نظام اداری و اجرایی را باید در خدمت بهبود کارایی دستگاه دولت برای انجام وظایف محوله به آن تلقی کرد و نه یک هدف غایی.
3-6-2 عملکرد اقتصاد ایران در زمان برنامه
در دوران برنامه عمرانی چهارم، رشد تولید ناخالص داخلی به قیمت عوامل به رقم بی‌سابقه 13 درصد در سال رسید که 3 درصد از پیش‌بینی برنامه بیشتر بود. رشد بخش‌های مختلف مانند کشاورزی، صنعت، ساختمان، آب و برق گاز و خدمات بیش از اهداف کمی تعیین شده در برنامه بود. در این دوره تشکیل سرمایه ثابت ناخالص داخلی به قیمت ثابت سال 1376 در مجموع 4/183817 میلیارد ریال بود که معادل 9/28 درصد تولید ناخالص داخلی به قیمت عوامل است. سهم بخش خصوصی از سرمایه‌گذاری ثابت در دوره برنامه چهارم قابل توجه و 3/68 درصد و سهم بخش عمومی 7/31 درصد شد( بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، 1381).
شکاف پس‌انداز داخلی و سرمایه‌گذاری از طریق جلب سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و اخذ وام خارجی پر شد و بدهی‌های خارجی کشور در پایان برنامه به حدود 5/3 میلیارد دلار بالغ شد. این رقم در سال 1347 حدود یک میلیارد دلار بود.
در برنامه چهارم عملیات سیستم بانکی به سرعت گسترش یافت و میانگین رشد سالیانه دارایی‌ها ( و نیز بدهی‌های) سیستم بانکی به 8/22 درصد بالغ شد که نشان دهنده توسعه سریع بازار متشکل پول و اتکای بیش از پیش بخش‌های مختلف اقتصاد به نظام بانکی کشور است.
3-6-3 سیاست صنعتی در دوره برنامه
در این دوره نیز مانند برنامه سوم، دولت سیاست جایگزینی واردات را پی گرفت. نرخ اسمی ارز در سال‌های برنامه چهارم کم و بیش ثابت باقی ماند و از هر دلار 1/75 ریال به4/76 ریال رسید. در حالی که در همین دوره اقتصاد کشور شاهد تورم 5/5 درصد در سال بود. بدین ترتیب تبعیض علیه صادرات و به نفع واردات برقرار شد. این امر از سوی دیگر موجب ارزانی نسبی واردات بود. ارزانی واردات برای تولیدکننده داخلی که ناچار بود ماشین‌آلات و کالاهای واسطه‌ای خود را از این راه تاًمین کند به منزله یارانه پنهان بود. به شرطی که تولید او حمایت می‌شد. برای تاًمین حمایت گمرکی، دولت در مقابل هر دلار کالای وارداتی بین 6/19 تا 2/23 ریال تعرفه وضع کرده بود. یعنی نرخ اسمی حمایت معادل 26 تا 30 درصد بود. اما این به تنهایی کافی نبود. از این رو موانع واردات برای ورود محصولاتی که مشابه آنها در داخل تولید می‌شد نیز برقرار شده بود ( هادی زنوز، 99:1389 ).
علاوه بر این دولت برای ایجاد انگیزه در بخش خصوصی از معافیت‌های مالیاتی و وام‌های ارزان قیمت نیز بهره می‌گرفت. بانک توسعه صنعتی و معدنی ایران در دوره برنامه چهارم 27 میلیارد ریال وام صنعتی پرداخت کرد. در همین دوره بانک اعتبارات صنعتی حدود 11 میلیارد ریال وام تصویب کرد که 2/7 میلیارد ریال آن وام صنعتی و 7/3 میلیارد ریال آن وام سرمایه در گردش بود (هادی زنوز،1389 :86). بدین ترتیب صنایع داخلی در زیر چتر حمایتی دولت به رشد شتابان دست یافتند.
در دوره برنامه چهارم با سرمایه‌گذاری مستقیم دولت در صنایع بزرگ و سرمایه‌بر، بنیان صنایع تولیدکننده کالاهای سرمایه‌ای و واسطه‌ای تحکیم شد و بدین ترتیب ایران وارد مرحله دوم جایگزینی واردات شد. در دوره برنامه چهارم توجه دولت بیشتر به سرمایه‌گذاری در صنایع سرمایه‌بر مانند ذوب‌آهن، ذوب آلومینیوم و ماشین‌سازی معطوف شد و در اولویت سرمایه‌گذاری در صنایع تغیراتی داده شد، به طوری که سرمایه‌گذاری در صنایعی مانند صنایع مکانیکی و الکتریکی، وسایط نقلیه، پتروشیمی و فلزات اساسی که به ترتیب در برنامه دارای اولویت بودند به سرمایه‌گذاری در صنایع فلزی و ذوب فلزات، مکانیکی و الکتریکی، وسایط نقلیه و مواد غذایی به ترتیب اهمیت تغییر پیدا کرد. (هادی زنوز،1389: 85).
مهمترین صنایعی که دولت در برنامه چهارم در آنها سرمایه‌گذاری کرد عبارت بودند از: ذوب آهن اصفهان، مجتمع پتروشیمی آبادان، خارک و بندر شاهپور، ماشین‌سازی تبریز، ماشین‌سازی اراک، تراکتور‌سازی تبریز و کارخانه ذوب آلومینیوم اراک.
در چارچوب این نظام انگیزشی برای بخش خصوصی و سرمایه‌گذاری مستقیم دولت در دوره برنامه چهارم، شاخص کل تولید در صنایع منتخب نسبت به سال پایه (1346-100)به حدود 194 رسید و به طور متوسط سالیانه حدود 2/14 درصد رشد داشت. حصول این میزان رشد در تولیدات صنعتی بیشتر ناشی از افزایش سریع تولید در صنایع شیمیایی، وسایط نقلیه و ماشین آلات الکتریکی بوده که به ترتیب متوسط سالیانه حدود 42 درصد،32 درصد و 24 درصد رشد داشتند. در این دوره تولید کالاهای سرمایه‌ای از بالاترین نرخ رشد یعنی 28 درصد در سال برخوردار شد.
اما نکته در اینجاست که موازنه ارزی بخش صنعت در این دوره منفی و قدر مطلق شکاف ارزش واردات و صادرات محصولات صنعتی پیوسته در حال افزایش بود. این نوع صنعتی شدن نیازمند تزریق ارز از محل عایدات نفت بود. از این گذشته ناکارآیی صنایع سنگینی که در برنامه چهارم احداث شدند، در برنامه پنجم دامن بخش صنعت کشور را گرفت و از توان رقابتی صنعت داخلی بیش از پیش کاست.
3-6-4 عمران ناحیه‌ای در برنامه
هدف کلی عمران ناحیه‌ای در برنامه چهارم عبارت بود از: شناسایی منابع و امکانات توسعه مناطق مستعد و تعیین قطب یا قطب‌های توسعه در هر منطقه و تمرکز سرمایه‌گذاری در آنها با هدف به دست آوردن حداکثر بازده و تسریع رشد اقتصادی ( سازمان برنامه و بودجه، 1347: 76).
در چارچوب هدف کلی فوق، برنامه‌های مشخص نیز در نظر گرفته شده بود که عبارت بودند از:
– شناسایی قطب‌های کشاورزی جدید در مناطق مختلف کشور،
– توسعه و تقویت پایگاه‌های صنعتی در نواحی منتخب،
– شناسایی و ایجاد مراکز خدمات شامل تأسیس مراکز جهانگردی جدید و تقویت مراکز جهانگردی موجود. خط مشی ها و سیاست های اجرایی دولت نیز به صورت زیر در برنامه پیش بینی شده بود:
– اجرای مطالعات همه جانبه و شناسایی منابع و امکانات تولید در کلیه مناطق کشور،
– به وجود آوردن تأسیسات و تسهیلات زیربنایی مانند آب، برق، ارتباطات و مخابرات،
– اعطای تسهیلات اعتباری و اعطای معافیت‌های مالیاتی،
– عرضه خدمات عمومی و اجتماعی
برای این منظور علاوه بر محاسبات هزینه‌های اجرای طرح‌های عمرانی در بخش‌های مربوط، مبلغ 6/3 میلیارد ریال برای مطالعات عمران ناحیه‌ای پیش‌بینی شد(سازمان برنامه و بودجه،77:1347).
برای دستیابی به هدف‌های عمران ناحیه‌ای در برنامه چهارم، مطالعاتی برای نواحی بندرعباس و خراسان به عمل آمد و برای ناحیه کرمانشاه نیز اقدام‌های اولیه انجام شد، اما به دلیل ایجاد نشدن سازوکارهای مناسب، برنامه‌های پیش‌بینی شده اجرا نشد. این اولین تلاش برای برنامه‌ریزی جامع منطقه‌ای در ایران محسوب می‌شود. از نتایج این مطالعات برای تنظیم برنامه عمران ناحیه‌ای در برنامه پنجم عمرانی استفاده شد.
بدین ترتیب در برنامه چهارم توسعه قبل از انقلاب (1351-1347)، صنعت محور اصلي اين برنامه بود و حركت نوپاي صنعتي شدن كه در اواخر برنامه سوم آغاز شده بود سرعت گرفت. در اين برنامه زير عنوان توسعه كشاورزي، مبالغ زيادي صرف سدسازي و پرداخت اعتبار به بخش خصوصي شد. مبالغ زیادی صرف ايجاد راه‌ها، راه‌آهن، فرودگاه‌ها و ارتباطات؛ زير عنوان شبكه زيربنايي اقتصادي شد. با رشد جمعيت و عادت يافتن مردم به مصرف كالاهاي خارجي، به تدريج صنايع وابسته ايجاد شد تا با مواد اوليه، قطعات، ماشين‌آلات خارجي و تكنولوژي به توليد و عرضه كالا بپردازند.
3-7 برنامه پنجم عمرانی (1356-1352)
برنامه پنجم تفصیلی‌ترین و دقیق‌ترین برنامه‌ای بود که با استفاده از توان کارشناسی متخصصان داخلی تهیه شده بود، اما با افزایش بهای نفت پس از اولین شوک نفتی و افزایش درآمدهای ارزی کشور، این برنامه به دور از ملاحظات کارشناسی و بدون در نظر گرفتن هشدارهای کارشناسان و تکنوکرات‌ها و فقط بر اساس
این تصور که منابع مالی حلاّل همه مشکلات عقب‌ماندگی اقتصادی است و بدون در نظر گرفتن قدرت جذب اقتصاد ایران و پیامدهای تزریق بی‌رویه منابع مالی از طریق بودجه جاری و عمرانی به اقتصاد کشور، به کلی بازنگری شد.
3-7-1 اهداف برنامه
اهداف کلی برنامه به صورت زیر بیان شده است:
– ارتقاء کیفیت زندگی همه گروه‌ها و قشرهای اجتماعی کشور
– حفظ رشد سریع، متوازن و مداوم اقتصادی همراه با حداقل افزایش قیمتها
– افزایش درآمد طبقات مختلف با تأکید خاص در مورد ارتقاء سطح معیشت گروه‌های کم درآمد
– گسترش جامع‌تر عدالت اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی با تأکید خاص در مورد
– توزیع عادلانه تر خدمات در سطح همه گروه‌ها و قشرهای اجتماع
– حفاظت، احیاء و بهبود محیط زیست و اعتلای کیفیت زندگی جامعه به خصوص در نقاط پرجمعیت.
– توسعه علوم و تکنولوژی و گسترش قوه خلاقانه و ابتکار جامعه
– ایجاد مزیت نسبی در تولید و صدور

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژه های کلیدی اجرای برنامه، کسری بودجه، قدرت سیاسی، زبان و فرهنگ Next Entries پایان نامه با واژه های کلیدی توسعه اقتصادی، برنامه اول توسعه، آموزش و پرورش، توسعه پایدار