پایان نامه با واژه های کلیدی مفردات قرآن، علوم قرآن، زبان قرآن

دانلود پایان نامه ارشد

ديگر قاريان آن را به صيغه مجهول “وَقَد نُزِّل”241 قرائت کرده اند. ملا فتح الله کاشاني در منهج الصادقين طبق قرائت حفص ترجمه کرده است:” (وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ) و بدرستى كه خدا فرو فرستاد بر شما اى مؤمنان.”242
همچنين در آيه (وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ)243 “و اوست كه بادها را پيشاپيش [باران] رحمتش مژده‏رسان مى‏فرستد.” در اين آيه حفص(بُشْرًا) قرائت کرده که به معناي مژده و خبر خوش است در حالي که ابوبکر آن را به صورت “نُشُرآً”244 به معناي برانگيختن قرائت کرده است؛ صاحب منهج الصادقين بر طبق قرائت حفص يعني (بُشْرًا) ترجمه و تفسير کرده است.”(بُشْراً) در حالتى كه مژده دهنده‏اند.”245

9-نقد و بررسي روش ملا فتح الله از حيث توجه به قرائت صحيح
9-1- امتيازات
يکي از امتيازات ملا فتح الله کاشاني در بحث قرائت ذکر قرائاتي غير از قرائت ثبت شده در مصحف کنوني است به عنوان نمونه ملا فتح الله کاشاني در ذيل آيه (مالِكِ يَوْمِ الدِّين)246 “[و] خداوند روز جزاست.” مي نويسد:”و بدانكه عاصم و كسايى باثبات الف مالك خوانده‏اند كه به معنى متصرفست در اعيان مملوكه بهر وجهى كه خواهد و مشتق منه آن ملك است بكسر ميم و نافع و ابن كثير و ابو عمرو و حمزه ملك بحذف الف كه بمعنى متصرف است بامر و نهى در مامورين مشتق از ملك بضم ميم و اين ابلغ است در مدح از اول.”247
ملا فتح الله در اين جا قرائت ملک را بر مالک ترجيح مي دهد و اين را مي توان به عنوان يکي از امتيازات روش ملا فتح الله در بحث قرائت دانست. چرا که قرائت حقيقي قرآن را متعين در قرائت ثبت در مصحف کنوني نمي داند و چنانچه در قاعده نخست از قواعد تفسير تبيين شده248 در آيات و کلماتي از قرآن کريم که قرائت يا قرائت هاي مشهور ديگري غير از قرائت ثبت شده در مصحف فعلي وجود دارد، متعين نيست که قرائت ثبت شده در مصحف کنوني قرائت حقيقي و ديگر قرائت هاي مشهور نادرست باشد. مانند مثال فوق که چه بسا قرائت ملک قرائت حقيقي قرآن باشد چنانچه اين قرائت همواره در ميان مسلمانان مشهور بوده و اکنون نيز فقها و مراجع بزرگ نيز هر دو قرائت را صحيح دانسته اند.

9-2- کاستي ها
9-2-1- ضعف مستندات ملا فتح الله کاشاني در بحث قرائت
يکي از کاستي هاي روش ملا فتح الله در بحث قرائت ضعف مستندات وي در اين باره است چرا که بر مفسّر لازم است زماني که بيش از يک قرائت مشهور در آيه اي مطرح باشد، قرائت صحيح آيات را پيدا کرده و آيه را براساس آن تفسير کند و مستنداتي براي آن قرائت ذکر کند به طوري که مستندات وي قابل خدشه نباشد. ولي اين مفسّر گرانقدر در کمتر جايي اين قاعده را رعايت کرده بدين معني که در آياتي که اختلاف قرائت منجر به اختلاف در معني مي شود و بيش از يک قرائت مشهور وجود داشته، وي قرائتي را ترجيح 249داده است بدون اين که به دليلي براي آن اشاره کند مثل قرائت به تشديد در آيه (وَلاَ تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّىَ يَطْهُرْنَ)250 “و به آنان نزديك نشويد تا پاك شوند” که ملا فتح الله کاشاني بدون ذکر هيچ دليلي اين قرائت را برگزيده است و مي گويد که نظر علماي اماميه نيز همين قرائت است. همچنين وي در انتخاب قرائت “مَلِک”هيچ دليل و يا استنادي ذکر نکرده است. علاوه براين موارد بسيار زياد ديگري از اين قبيل در تفسير منهج الصادقين به چشم مي خورد که به برخي از آن ها قبلاً اشاره شد و نظر ملا فتح الله در مورد آن ها بيان شد.

9-2-2- عدم ترجيح يک قرائت خاص
يکي ديگر از کاستي هايي که در بحث قرائت در تفسير منهج الصادقين به چشم مي خورد اين است که ملا فتح الله کاشاني در برخي موارد به نقل قرائت ها اکتفا کرده و قرائتي را بر قرائت ديگر ترجيح نمي دهد. به عنوان مثال در آيه (فَانظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا)251 “پس به آثار رحمت‏خدا بنگر كه چگونه زمين را پس از مرگش زنده مى‏گرداند.” ملا فتح الله کاشاني مي نويسد:”ابن عامر و حمزه و كسايى و حفص (آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ) جمع مي خوانند يعنى نشانه هاى رحمت الهى”252 وي فقط به ذکر قرائت ها مي پردازد و به نتيجه گيري که کدام قرائت بر ديگري رجحان دارد اشاره نمي کند از اين موارد نيز در تفسير منهج الصادقين زياد به چشم مي خورد. شايد بتوان دليل اين عمل ملا فتح الله کاشاني را آنچه در مقدمه تفسير ذکر کرده دانست، وي در مقدمه تفسيرش بيان مي کند به علّت اين که بحث از قرائت مفيد حال عوام نمي باشد و از طرفي وي اين تفسير را براي توده مردم تاليف کرده، از اين رو از غور در بحث قرائت خودداري کرده است و متعرض قرائات ديگر نمي شود.

9-2-3- معتبر دانستن تمامي قرائت هاي سبعه
يکي ديگر از کاستي هاي ملا فتح الله کاشاني در بحث قرائت معتبر دانستن تمامي قرائت هاي سبعه است وي در مقدمه تفسيرش اين چنين مي نويسد: “… تفسيرى از آن انتخاب نمايد كه مبتنى باشد بر حل معانى قرآن بر طبق قرائت سبعه كه مسلم الثبوت و مجمع عليه جميع موافق و مخالف است…”253 وي تمامي قرائت هاي سبعه را درست و مورد قبول تمام علماي شيعه و اهل سنت مي داند و اين ديدگاهي نادرست در بحث قرائت مي باشد چرا که همان گونه که قبلا نيز اشاره شد و در روش شناسي تفسير قرآن نيز بيان شده است قرآن با يک قرائت بر رسول خدا نازل شده و آن حضرت نيز آن را با همان قرائت بر توده مردم تلاوت کرده و قرائت حقيقي قرآن، همان قرائت است. بنابراين در موارد اختلاف قرائت، اگر راهي براي شناخت و تعيين آن قرائت باشد، قرآن را فقط بايد با آن قرائت خواند و تفسير کرد و اگر راهي براي شناخت و تعيين آن نباشد، طبق قاعده اي که در روش شناسي تفسير بيان شده است، نمي توان معاني مختلف آيه طبق قرائت هاي مختلف را معتبر و مراد خداي متعال دانست.254
فصل چهارم: توجه به مفردات و تبيين آن ها

قدم اول در فهم سخن هر گوينده اي، آشنايي مخاطب با مفردات و تک تک کلمات به کار رفته در سخن اوست. در زبان عربي که زبان قرآن نيز هست با توجه به گستردگي واژگان ربان عربي دقت در واژه شناسي تاثير بسزايي در شناخت آن زبان و درنتيجه فهم و تفسير صحيح قرآن دارد، از اين رو مفسّر قرآن کريم بايد مفاهيم مفردات قرآن – حتي معاني حروف آن- را به خوبي بداند و با توجه به مفاهيم مفردات آن به تفسير قرآن بپردازد.
راغب اصفهاني در مفردات الفاظ قرآن در اين باره مي نويسد: “نخستين دانش مورد نياز يک مفسّر علوم لفظي است و از ميان علوم لفظيه تحقيق درباره کلمات قرآن از همه مهم تر است. نياز مفسّر به تفسير واژه هاي قرآن همانند نياز بنّا به خشت خام در ساخت بنا است. کسي که مي خواهد قرآن را تفسير کند اول بايد معاني واژه ها را بداند و گرنه نمي تواند قرآن را تفسير کند.255”
زرکشي در کتاب البرهان في علوم القرآن اقدام به تفسير بدون آشنايي به لغت را جايز نمي داند و از مالک بن انس نقل مي کند که گفته است: “به هيچ شخص غير عالم به لغت عربي اجازه نمي دهم، قرآن را تفسير کند، مگر اين که او را عقاب کنم.256”
شناخت واژگان و توجه به مفردات قرآن کريم تا جايي اهميت دارد که شايسته است آن را به عنوان اولين قاعده از قواعد تفسير برشمرد، چرا که شناخت صحيح واژگان است که سبب مي شود مفسّر بتواند قرائتي را بر ساير قرائات ترجيح دهد که اين را مي توان از کلام دانشمندان علوم قرآني در بيان معيار هاي تشخيص قرائت صحيح فهميد. به عنوان مثال ابن جزري اولين معيار تشخيص قرائت صحيح را تطابق با قواعد زبان عربي بيان مي کند و اين که مفسّر بايد مفاهيم واژگان قرآن را بداند تا تطابق آن ها را با زبان عربي تشخيص دهد.
منظور از شناخت واژگان که در اين جا مطرح است فهم معاني کلمات قرآن در عصر نزول و سير تطور آن ها در طول زمان و همچنين توجه کردن به همه معاني واژگان اعم از معناي حقيقي، مجازي و تشخيص و تفکيک معناي حقيقي از معناي مجازي و ترجيح و تعيين معناي مورد نظر در عصر نزول با عنايت به قرائن موجود است.

1- راه هاي شناخت معاني مفردات قرآن
1-1- قرآن کريم
از آن جا که قرآن کريم ثابت ترين متن عربي متعلق به دوره نزول است، بايد آن را به عنوان مهمترين منبع براي کشف معاني مفردات خودش دانست. چرا که در بسياري موارد با توجه به سياق و ديگر قراين مي توان يه معناي دقيق واژه پي برد حتي در برخي موارد با توجه به سياق مي توان از يک معنا که مورد تاييد سياق نيست- هرچند مورد تاييد منابع لغوي باشد- به معناي مطلوب سياق پي برد. يکي ديگر از کارکرد هاي قرآن در شناخت مفردات، بيان معاني متعدد براي واژه است، به عنوان مثال واژه ضلال در قرآن به معاني مختلف از جمله گمراهي257 انحراف از حق258، فراموش کردن259 و …. به کار رفته است.
1-2- روايات پيامبر9و امامان معصوم::
يکي از راه هاي مهم کشف معاني مفردات قرآن روايات منقول از پيامبر9و امامان معصوم:است، چرا که يکي از ابعاد روش تفسيري اهل بيت:اهتمام ويژه ايشان به واژه هاي غريب و نامانوس است، از اين رو بايد از روايات ايشان به عنوان منبع مهم معنا شناسي واژگان قرآن استفاده کرد. روايات منقول از اين بزرگوران علاوه بر اينکه به عنوان بخشي از فرهنگ مردم عصر نزول به شمار مي آيد و مي توان از آن ها براي پي بردن به معناي واژگان استفاده کرد، يک ويژگي منحصر به فرد دارد که در سخن ديگران از جمله صحابه و فرهنگ مردم عصر نزول ديده نمي شود و آن اينکه ايشان معلم و مبين قرآن و راسخ در علم هستند، از اين جهت از سخنان ايشان مي توان کارکردهاي مهمتري را در زمينه معنا شناسي واژگان قرآن به دست آورد. از آن جمله مي توانيم از سخنان ايشان به معناي مقصود از واژه قرآن پي ببريم به عنوان مثال در آيه (التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدونَ)260 “[آن مؤمنان] همان توبه‏كنندگان پرستندگان سپاسگزاران روزه‏داران ركوع‏كنندگان سجده‏كنندگان”، که (سائحون) از ماده سيح است؛ در منابع لغوي به معناي سير و سياحت آمده است261 در قرآن نيز به همين معنا آمده است262 اما اين معنا با سياق آيه فوق سازگار نيست و پيامبر9در روايتي منظور از (سائحون) در آيه فوق را به “روزه داران” معنا کرده است263 و بدون روايت مذکور فهم اين معنا براي مفسّران ممکن نيست.
1-3- فرهنگ عامه عصر نزول
قرآن کريم به زبان جامع که همان زبان عرف عمومي جامعه خودش با ويژگي هاي خاص مي باشد، نازل شده است. قرآن در برخي آيات خود را با وصف عربي، توصيف کرده است.264 برخي نيز با استدلال به آيه کريمه (وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلاَّ بِلِسَانِ قَوْمِهِ)265 “و ما هيچ پيامبرى را جز به زبان قومش نفرستاديم” مدعي شده اند که قرآن تنها به لغت و لهجه قريش که قوم پيامبر9هستند، نازل شده است. اما يکي از دانشمندان معاصر علوم قرآني266 با دلايلي اين ادعا را رد کرده و بيان مي کند که قرآن در قالب فصيح ترين عبارات زبان عربي نازل شده است و براي فهم و تفسير قرآن کريم بايد مفاهيم کلمات بر حسب فصيح ترين لغات عرب، شناسايي شود و آيات کريمه بر مبناي آن تفسير گردد.267
با توجه به مطالب فوق روشن مي شود که براي فهم قرآن بايد معاني زمان نزول را مد نظر قرار دهيم چرا که زبان حقيقتي جاري و سيال است و به مرور زمان در اثر آميختگي با فرهنگ‌هاي ديگر، عرفي شدن و مسامحه در معناي دقيق كلمات، دستخوش تحولات و تغييراتي مي‎شود و ممکن است واژه اي در طول زمان معاني حقيقي و مجازي زمان نزول را از دست داده و معاني حقيقي و مجازي تازه اي پيدا کند. برخي از واژگان قرآن نيز از اين آسيب در امان نبوده و معناي عصر نزول آنها بر اثر عوامل مذکور دستخوش تحول شده و از آن معنا فاصله گرفته اند. ابن‌اثير در اين زمينه مي‌نويسد: “با تشرّف غيرمسلمانان به اسلام، زبان عربي به دليل اختلاط با ساير زبان‌ها در گذر زمان متحول گشت؛ دسته‌اي از الفاظ که معاني آنها در عصر نزول معروف و با ذهن مأنوس بود، براي تودة عرب نا آشنا و بيگانه شد و روز به روز غرابت و ابهام معاني

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژه های کلیدی قرائات سبعه Next Entries پایان نامه با واژه های کلیدی امام صادق، منابع معتبر، استعمال لفظ