پایان نامه با واژه های کلیدی معماری ایران، دوران پیش از تاریخ، ساختمان سازی، الگوهای معماری

دانلود پایان نامه ارشد

نوشیجان)پیشرفت کرده و وارد معماری دوره تاریخی ایران شده است.
۳. عنصر پله پیچ در معماری قبل از اسلام با شیوه‌ها و تکنیک‌ها‌ی متفاوتی اجرا شده که تا حدودی متأثر از زیست محیط و سنت‌های معماری محلی است.

پیشینه‌ی بررسی‌ها و مطالعات انجام شده بر روی محوطه‌های ذکر شده در این پژوهش بدین صورت می‌باشد :
۱-۵- پیشینه پژوهش
از سال ۱۳۳٤شمسی هیأتی از باستان شناسان دانشگاه پنسیلوانیا به سرپرستی رابرت دایسون به همراه هیأتی از باستان شناسان ایرانی حفاری در تپه حسنلو را ادامه دادند. رابرت دایسون (1989،Dyson) و کایلر یانگ(1966،Yuong )، به عنوان دستیار ارشد او، مقاله‌های چندی در مورد معماری حسنلو و تأثیر پذیری آن از مناطق همجوار به چاب رسانیده‌اند. از دیگر باستان شناسانی که در مورد معماری حسنلو پژوهشهایی انجام داده‌اند : اسکار ماسکارلا (1971،Muscarella)، مایکل دانتی (2013،Danti) و غیره می‌باشند.
در عصر آهن و دوران تاریخی محوطه‌های مهمی بررسی شده‌اند. محوطه باباجان تپه مربوط به هزاره‌ی اول توسط کلر گاف مید (1970، Goff (مورد مطالعه قرار گرفته است. محوطه‌ی نوشیجان تپه توسط افرادی چون دیوید استروناخ و مایکل روف (2007،Roaf،Stronach)، کاظم ملازاده (ملازاده،١/١٣٩٠) و غیره بررسی شده است. همچنین از دوران اشکانی محوطه‌ی قومس تحت سرپرستی هانسمن و استروناخ (1967،Hansman،Stronach) حفاری شده است و افرادی چون کاظم ملازاده (ملازاده،٢/١٣٩٠) در مورد معماری آن پژوهش کرده است.
اوژن فلاندن از اولین کسانی است که به بررسی آثارشهر فیروزآباد مربوط به دوران ساسانی پرداخته است. والتر هینتس در سال 1952 و هم زمان با او کلاوس شیپمان به بررسی و مطالعه‌ی این ناحیه پرداخته‌اند. هـ. هوگی به عنوان مهندس مشاور و دیتریش هوف به عنوان باستان شناس گروه در سال 1977 م با طرح پروژه‌های استحکام بخشی و مرمت بناهای تاریخی ساسانی فیروزآباد گزارش مقدماتی پژوهش خود را به چاپ رسانیده‌اند.
و اما در این پژوهش سعی بر آن شده است که علاوه بر معرفی محوطه‌های دارای عنصر پله پیچ به شناخت علمی و معمارانه‌ی این عنصر پرداخته شود.
۱-۶- روش انجام پژوهش
روش انجام پژوهش بر اساس مطالعات کتابخانه‌ای، توصیف و مقایسه و تجزیه و تحلیل صورت گرفته است.

٢-١ تاریخچه معماری ایران
آغاز معماری در دوران پیش از تاریخ هم زمان با سایر تحولات دوره‌ی نوسنگی به وقوع پیوست. نوسنگی در ایران حدود ۱۰۰۰۰ هزار سال قبل آغاز و تا ۷۵۰۰ سال ادامه داشته است. استقرارها در این دوران بسیار کم و پراکنده‌اند، آنها در خانه‌هایی با خشت خام، چادرها و یا پناه گاههای چوبی زندگی می‌کردند. از ۹۰۰۰ سال پیش تا کنون در شکل خانه‌ها و ماهیت هسته‌ای آن، که پایه اصلی روستاهای کوچک بوده تداوم وجود دارد (هول،۷۳:۱۳۸۷).
اولین بقایای معماری ایران مربوط به ٩٠٠٠ ق. م و محوطه‌ی آسیاب (Braidwood,1961) است که شامل آثاری به صورت یک حفره کم عمق تقریباً مدور با قطر تقریبی ۱۰ متر می‌باشد. بریدوود حفار این محل معتقد است می‌توان آن را بقایای یک نوع معماری اولیه دانست. محوطه‌ی سراب (Braidwood,1960) به عنوان پایگاه فصلی مربوط به هزاره‌ی هشت و هفت ق. م متعلق به گروهی دامدار کوچ نشین بوده است. هرچند هیچ گونه شالوده‌ای از محل چادرها به دست نیامده، اما عدم وجود معماری خانه و وسایل کشاورزی و برتری و فزونی استخوان بز و گوسفندان نشان دهنده یک استقرار فصلی است » (فرانک هول،۷۶:۱۳۸۷).
« تقریباً از میانه هزاره هشتم ق. م در گوشه و کنار جنوب غربی آسیا فنون و طرحهای معماری رو به گسترش نهادند. از این دوره به بعد در شکل دادن به فضاهای معماری و در موارد و فنون به کار رفته تغییرات فراوانی به چشم می‌خورد. می‌دانیم که این روستاهای ابتدایی در کوههای زاگرس فاقد ویژگی‌های استادانه و یا حتی قابل توجهی از نطر معماری بوده‌اند که در دیگر مناطق جنوب غربی آسیا چون جریکو و بیضا در فلسطین و چای اونو در آناتولی به چشم می‌خورد. اما احتمالاً تصور ما از سادگی معماری عصر نوسنگی در کوههای زاگرس بیشتر ناشی از خصوصیات مصالح ساختمانی به کار رفته و عمر آنهاست، به ویژه در محلهایی که سنگ و آهک یا اندود گچ به مقدار اندکی به کار رفته و مصالح عمده را گل و چوب تشکیل می‌داده است. محافظت غیر معمول و صد البته مطلوب یکی از لایه‌های استقراری محوطه باستانی گنج دره این باور را تقویت می‌کند که احتمالاً در سنن معماری ابتدایی منطقه زاگرس نوآوریها، مهارتها و تجارب زیادی وجود داشته است »(اسمیت،۴۹:۱۳۷۶).
مراحل بعدی این معماری را می‌توان در محوطه‌های شیخی آباد (محمدی فر و دیگران، ١٣٨٦) مربوط به هزاره‌ی هفتم و گنج دره (Smith,1975) مربوط به هزاره‌ی هفتم و هشتم ق. م مطالعه کرد. بقایای معماری شیخی آباد شامل آثار معماری مذهبی دوره‌ی نوسنگی است و همچنین آثار معماری به صورت فضاها‌ی اتاقک مانند از خشت و چینه می‌باشد.
معماری گنج دره را در لایه‌ی D به بهترین نحو می‌توان مورد مطالعه قرار داد، زیرا حریق باعث مانده گاری جزئیات قابل ملاحظه‌ای از آن شده است. از سنگ به جز موارد معدود برای هیچ یک از مقاصد ساختمان سازی بهره گرفته نشده است. تمامی ساختمان‌ها به وسیله گل و خشت و با استفاده از تیر و تیر چه چوبی و نی برای تقویت دیوارها، کف‌ها و سقف‌ها بر پا گردیده‌اند. متمایر ترین خشت‌ها با طول زیاد (برخی نزدیک به یک متر) با یک رویه مسطح و رویه دیگر محدب ساخته شده‌اند. در داخل بعضی از دیوارها شمع یا ستون تعبیه شده است. ساختمانها عموما راست گوشه‌اند و یا در گوشه‌ها دارای انحنای کمی هستند. بسیاری از این اتاقهای کوچک در حقیقت تقسیمات یا اتاقکهای زیرزمینی هستند که با تیر و تیرچه‌های چوبی پوشانده شده‌اند (اسمیت،۲۰۶:۱۳۶۹).
در تپه زاغه تکامل بیشتر معماری دوران نوسنگی به همراه نو آوری‌هایی را شاهد هستیم.
تپه زاغه (شهمیرزادی،١٣٤٩) در دشت قزوین قرار دارد. معبد منقوش زاغه به تاریخ هزاره هفتم پیش از میلاد یک مرکز مهم اجتماعی ـ مذهبی بوده است. معبد از خشتهای دست ساخته بسیار بزرگ ساخته شده و همچنین برای اولین بار از پشتیبان‌های ساده و مصنوعی برای استحکام دیوارها و گوشه‌ها و زاویه آنها استفاده شده است. ساکنان روستای زاغه از گل به عنوان اصلی ترین ماده اولیه ساختمانی به دو صورت خشت و چینه استفاده می‌کردند. طرح اصلی واحدهای ساختمانی مربع مستطیل نا منظم بوده است و دارای دو بخش کاملا متمایز بوده است : مسقف و رو باز. ساختمان‌های زاغه یک طبقه بوده است و تنها در چهار مورد احتمالا دو طبقه هستند (ابهریان،۱۶:۱۳۸۸).
در خوزستان نیز آثار معماری مختلفی از مراحل اولیه استقرار کشف شده است. علی کش (Gutiyer,Lamper,1903) مربوط به هزاره‌ی ٦٥٠٠- ٧٥٠٠ ق. م است که قدیمی ترین آثار شناخته شده در آن مربوط به دوره بز مرده C2 می‌باشد. قدیمی ترین خانه این دوره ۵/۲ ×۲ متر مساحت داشت. دیوارها با ملاط گل و و گوشه‌ها قفل و بست نشده بودند. بقایایی از اجاق بدست نیامده است. در دوره بز مرده C1 در احداث دیوارها از خشتهای بدون شاموت استفاده شده بود. اتاقهای منازل این دوره کوچک و با ابعاد ۲×۲ هستند. از دوره علی کش B2 قسمتهایی از دیوارهای دو واحد مسکونی به همراه بقایای اجاق و تنور باقی مانده است. دو واحد مسکونی به وسیله کوچه‌ای باریک از هم جدا می‌شدند. یکی از منازل دارای دو اتاق و دیگری دارای سه اتاق بود. بقایای دیوارهای خشتی و خاکستر از آثار بارز دوره علی کش B1 هستند. خشتها بدون شاموت و در بدنه یکی از دیوارها طاقچه کوچکی تعبیه شده بود. آثار دوره محمد جعفر دیوار با قلوه سنگ‌های کوچک و خشتی بدون شاموت و گاهی دارای نواری با گل اخرای می‌باشد (از بزمرده تا محمد جعفر،۱۳۸۱: ۳۹).
با ادامه‌ی این روند به تدریج آثار معماری پیچیده تر‌ی در دیگر محوطه‌ها به دست آمده است. این آثار را می‌توان در محوطه‌ی گوران (Mortensen,1972) مربوط به ۶۲۰۰ پ. م مطالعه کرد که روستا به یک استقرار گاه دائمی با خانه‌های خشتی تبدیل می‌شود. در اینجا پی خانه‌ها از سنگ بوده و دیوارها را از گل و خشت می‌ساختند. خانه‌ها دارای اتاقهای متعدد بودند و در طبقات استقراری جدیدتر در داخل اتاقها سکوها و نیمکتهای خشتی تعبیه شده بودند. سطح دیوارها و کف اتاقها را با گچ اندود و کف اتاقها و حیاط را با نوعی ماده آهکی فرش کرده بودند (فرانک هول،۷۶:۱۳۸۷).
در منطقه شمال غرب از دیگر محوطه‌های نوسنگی می‌توان به حاجی فیروز (Burni,1958) مربوط به هزاره‌ی ششم و هفتم ق. م اشاره کرد. خانه‌ها به صورت اتاقهای منفرد در اطراف یک حیاط ساخته می‌شد. خانه‌های طبقات اولیه به صورت یک اتاق منفرد بوسیله یک دیوار تقسیم کننده به دو بخش با کاربردهای متفاوت تقسیم می‌شد. همچنین از تیرهای چوبی کوتاه برای پوشش سقف استفاده می‌کردند (نگهبان،۲۶:۱۳۶۵ ).
روند تکاملی معماری ایران در دوران پیش از تاریخ ادامه می‌یابد تا بدان جا که تأثیر تمدن پیشرفته بین النهرین از طریق مناطق مرزی بر ایلامیها معماری ایران را به اوج خود می‌رساند. زیگورات چغازنبیل نمونه بارز آن می‌باشد. محوطه باستانی هفت تپه در شناسایی تمدن ایلام از اهمیت والایی برخوردار است. آثار به دست آمده از هفت تپه شامل معماری معابد و زیگوراتها، کاخها و گوردخمه‌های دسته جمعی آنان است. اولین نشانه‌های ساختاری در الگوهای معماری ایران را می‌توان در حدود سال ١٤٠٠ قبل از میلاد در آثار معماری به دست آمده از حفاریهای تپه سگز آباد و حسنلو مشاهده کرد و در این دوره نو آوری‌های چندی در معماری معمول شده است که در معماری هم زمان سگز آباد است. از این دوره دو ساختمان مسکونی و یک مجموعه ساختمانی که برای استفاده عمومی به کار می‌رفته کشف شده است. این ساختمانها که به لحاظ کاربردی ساختار متفاوتی دارند، الگوی استقرار در دوره‌های بعدی یعنی طبقه VI را نشان می‌دهد. آثار معماری محوطه حسنلو در شکل گیری معماری ایران نقش عمده‌ای داشته است و از حسنلوی V شاهد تغییرات عمده‌ای نسبت به عصر مفرغ هستیم که شایان توجه بسیار است.

۲-۲ بررسی عنصر پله و راه پله‌های مارپیچی در معماری ایران و مناطق همجوار
معماری یکی از شاخه‌های مهم هنر و فنون تمدن انسانی است که شامل عناصر، اجزاء، تزئینات و تکنیک‌های بسیاری است که در ایران و در بعضی از دوره‌های تاریخی به خوبی مورد مطالعه قرار نگرفته است. پله و پله پیچ یکی از عناصر معماری است که سابقه‌ی آن در ایران پیش از اسلام به خوبی مورد مطالعه قرار نگرفته است.
«برای معماران شرق نزدیک باستان، دسترسی آسان به پشت بام همیشه یک الویت مهم بوده است، به ویژه در ارتباط با سقف‌های مسطح که نیازمند رسیدگی منظم به منظور ممانعت از نفوذ آب به داخل آن بودند» (استروناخ و رف.۱۶۹:۱۳۹۰) . راه پله در معماری از اهمیت فراوانی بر خوردار است، این راه پله‌ها دسترسی به پشت بام را فراهم می‌کرده‌اند و به احتمال فراوان در نبود راه پله‌ها از نردبان‌های چوبی استفاده می‌شده است. پشت بام‌های مسطح هر ساله احتیاج به تجدید و رسیدگی به پوشش‌های کاه گلی داشته و شاید این قبیل فعالیت‌های زندگی بشر، نیاز به راه پله‌ها را ملزم کرده است.

٢_۲_١ _ ایران
پله‌ها از عناصر مهم در معماری هستند و در انواع مختلف، جزئی از عناصر کاربردی مفید در ساختمان‌ها محسوب می‌شوند. پله‌ها برای دستیابی سطحی به سطح بالاتر در مفهوم کلی هستند. در اینجا به بررسی محوطه‌هایی در ایران می‌پردازیم که در آنها از پله به صورت مستقیم یا به شکل مارپیچی استفاده شده است. با ذکر ترتیب تاریخی آنها سابقه استفاده ازپله و راه پله در ایران بررسی خواهد شد.
اولین بقایای معماری پله‌ها در ایران، البته به صورت کاملاً ساده و شاید با مفهوم و کاربردی دورتر از پله مربوط به تاریخ ٧٨٠٠ ق. م و محوطه‌ی سنگ چخماق (Masuda,1972) شامل منازل مسکونی می‌باشد که در برجستگی غربی، دارای سه اتاق مجاور ه

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژه های کلیدی بین النهرین، معماری ایران، ایزومتریک، دوره اسلامی Next Entries پایان نامه با واژه های کلیدی بین النهرین، فرهنگ و تمدن، آسیای صغیر