پایان نامه با واژه های کلیدی مصادیق نفقه، نفقه زوجه، قانون مدنی، نکاح موقت

دانلود پایان نامه ارشد

روز کماکان الزامی است».
در خصوص این حکم، این پرسش قابل طرح است که آیا میزان صد و ده سکه تمام بهار آزادی نیز مشمول این حکم میگردد یا این حکم ناظر به کمتر از این میزان است؟ دانشمندان علم اصول فقه، این پرسش را در بحث مفهوم غایت مطرح مینمایند و به طور مفصل به این پرسش میپردازند که «آیا غایت داخل در مغیاست؟». بدون تفصیل و غور در مباحث اصولی باید گفت، نفس حکم دارای غایت، ظهور در دخول یا خروج غایت از مغیا ندارد و با قرائن باید تشخیص داد. در مسأله حاضر، از مجموع قرائن بر میآید که یکصد سکه بهار آزادی نیز مشمول این حکم میباشد. هر چند از لحاظ ادبی بهتر بود ماده فوق با وضوح بیشتری نگاشته میشد.
در مقابل بهتر بود، مطالبه مهر از سوی دوشیزگان از شمول ماده 2 ق.ن.ا.م.م. خارج میشد؛ چرا که در این فرض، عموماً مطالبه مهر خلاف اخلاق حسنه است و رنگ و بوی سوء استفاده از حق دارد.
علاوه بر مطالبه مهر از طریق دادگاه، با توجه به اینکه سند ازدواج و مهر، نزد مقامات صلاحیتدار و در حدود صلاحیت قانونی تنظیم میشود، سند رسمی به حساب میآید و از طریق دوایر اجرای ثبت نیز قابلیت وصول دارد.

فصل دوم: نفقه

در حقوق اسلامی تأمین هزینه خانواده بر دوش شوهر میباشد. ظاهراً این وظیفه از آثار ریاست شوهر بر خانواده است259 و در جایی مصداق می یابد که در اثر ازدواج، نهاد خانواده شکل بگیرد؛ لذا ماده 1106 ق.م. به تبع نظر فقها، بیان میدارد: «در عقد دائم نفقه زن به عهده شوهر میباشد» و در عقد نکاح موقت که جنبه استمتاعی صرف دارد، تکلیف پرداخت نفقه بر عهده شوهر نیست. البته نباید نقش تراضی در ایجاد نفقه را نادیده گرفت. شرط ایجاد نفقه در نکاح موقت، مؤثر و الزام آور است. ماده 1113 ق.م. در این باره بیان میدارد: «در عقد انقطاع زن حق نفقه ندارد مگر اینکه شرط شده باشد یا آنکه عقد مبنی بر آن جاری شده باشد».
به هر حال هنگامی که در اثر زوجیت، خانواده تشکیل میشود و زن از منظر اقتصادی بسیاری از موقعیتهای سودآور را از کف میدهد، به حمایت اقتصادی قانونگذار نیاز دارد. این حمایت در قالب حق نفقه متجلی میشود. در این فصل، در پی بررسی فقهی و حقوقی مفهوم، آثار و سقوط حق و تکلیف نفقه هستیم.

مبحث اول: مفهوم شناسی نفقه
«نفقه» واژه ای تازی و اسم انفاق میباشد به معنای چیزی که از اموال بخشیده میشود. در قرآن کریم نیز به همین معنا استعمال شده است.260 در فقه و حقوق، نفقه دارای حقیقت شرعی و به معنای چیزی است که انفاق آن واجب یا مستحب میباشد.261 فقها و قانون مدنی در تعریف نفقه به بیان موضوع آن پرداختهاند. علاوه بر این، نفقه از منظر فقهی و قانونی اوصاف حقوقی خاصی دارد که لازم به بررسی است.
گفتار اول: تعریف و مصادیق نفقه

پیش از این، قانون مدنی در ماده 1107 به تعریف نفقه پرداخته و بیان میداشت: «نفقه عبارت است از مسكن و البسه و غذا و اثاث البيت كه بطور متعارف با وضعيّت زن متناسب باشد، و خادم در صورت عادت زن به داشتن خادم يا احتياج او بواسطۀ مرض يا نقصان اعضاء». بنابر این از منظر قانون مدنی، نفقه عبارت بود از سه نیاز اصلی هر انسان یعنی خوراک، پوشاک و مسکن و اثاث متعارف منزل به علاوه خدمتکار. هر چند مورد اخیر جنبه ترجیحی دارد و در صورت احتیاج یا عادت زن جزء نفقه محسوب میشود.
در سال 1381، ماده فوق اصلاح شد و مقرر میدارد: «نفقه عبارت است از همه نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن از قبیل مسکن، البسه، اثاث منزل، هزینه های درمانی و بهداشتی و خادم در صورت عادت یا احتیاج به واسطه نقصان یا مرض»
از منظر فقهی، شیخ طوسی ره در خلاف گفته است که «مقدار آن مدی از طعام است به میزان دو و یک چهارم رطل» و در بیان دلیل این حکم میفرماید: «دلیل ما اجماع فرقه و روایات ایشان است»262 ظاهراً منظور ایشان از روایات شیعه، روایت شهاب بن عبد ربه از امام صادق علیه السلام است که روای از حضرت میپرسد: «زوجه چه حقی بر دوش شوهر دارد؟» حضرت در پاسخ میفرماید: «مرد باید زوجه را سیر نموده و او را بپوشاند و صورتش را زشت نگرداند پس اگر چنین کرد به خدا سوگند که حق او را ادا نموده است» سپس راوی جزئیات بیش تری را پرسش مینماید و حضرت به یکایک این پرسش ها پاسخ میدهند تا آنکه میفرماید: «من به همسرم مدی از طعام میدهم».263 با این حال از فحوای روایت مزبور به خوبی هویدا است که مدّی از طعام به شخص حضرت اختصاص دارد یا این که عرف آن زمان چنین بوده است. به هر روی، دلیلی بر وجوب انفاق به این میزان برای دیگران نیست.
ادعای اجماع شیخ نیز با وجود مخالفت مشهور فقها، صحیح نمیباشد. نظر مشهور فقها بر آن است که با توجه به اطلاق آیات264 و روایات265، نفقه حدی ندارد و تعیین مقدار آن به عرف و عادت موکول است. چرا که در الفاظی که حقیقت شرعیه ندارد به عرف رجوع میشود.266
میرزای قمی در بیان مصادیق نفقه بیان میدارد: نفقه در صورت امکان داشتن برای شوهر، «شامل اطعام و اكساء و اسكان و اخدام و آلت تنظيف و شانه و صابون و امثال اينها همه هست، به حسب متعارف حال زوجه با ملاحظۀ بلد و زمان و فصول.»267 مواردی که ایشان ذکر میفرماید همانند قانون مدنی است جز آنکه ایشان اثاث خانه را متذکر نمیگردد و وسایل بهداشتی را جزء نفقه ذکر نموده است. برخی محققین با تفصیل بیشتری بیان میدارند: «در كتب فقهى نفقۀ زوجه در هشت چيز دسته‌بندى شده است:
1 و 2- نان و خورش به مقدارى كه سير شود، و از نظر كميّت و كيفيّت به شئون زن و عرف و عادت بستگى داشته و متناسب با زمان و مكان مى‌باشد.
3- لباس، كه از نظر جنس و مقدار بستگى به عرف و عادت محل دارد.
4- فراش، كه منظور زيرانداز و وسائل استراحت است.
5- وسائل طبخ و ادوات و ابزار آشپزى متناسب و متعارف.
6- وسائل تنظيف و آرايش، فقها در اين مورد وسائلى مانند شانه و موادى مانند دهن (كرم) را جزء نفقه ذكر كرده‌اند. ولى دربارۀ لوازمى كه جنبۀ تزيين اضافى دارد مانند عطريّات و سرمه‌جات، به عدم لزوم آن تصريح نموده‌اند.
7- مسكن ملكى يا استيجارى و يا استعارى، كه با شئون و احتياجات زوجه از نظر محلّ و همچنين از نظر داشتن مرافق كافى متناسب باشد.
8- خدمتكار، چنانچه زوجه از جهت شئون و شرافت خانوادگى در منزل پدرش داراى خادم بوده، و يا بعلّت ابتلاء به بيمارى نيازمند به خدمتكار مى‌باشد. در اين صورت مرد مخيّر است كه خادمى را اجير كند، و يا آنكه خود به خدمت زن برخيزد و حوائج او را برآورد، و يا زن خودش داوطلبانه كارهاى مربوط به خود را انجام دهد. كه در صورت اخير زن حقّ مطالبه نفقۀ خادم را ندارد.268»
برخی از فقها هزینه درمان از قبیل دارو را نیز به عنوان مصداق نفقه شناختهاند،269 و برخی بین داروهای اتفاقی و و داروهای متعارف و پر مصرف تفکیک نمودهاند. به نظر ایشان داروهایی که متعارف است و بیشتر اشخاص در طول سال به آن احتیاج دارند جزء نفقه محسوب میشود ولی دارویی که در معالجات سخت مصرف میشود و به صورت اتفاقی به آن احتیاج میشود، خصوصاً اگر گران قیمت باشد جزء نفقه محسوب نمیشود.270
برخی حقوقدانان بدون انجام تفکیک فوق، بر این باورند که دارو و هزینه درمان مطلقاً بر عهده شوهر میباشد.271 به هر صورت، ماده 1107 ق.م. سابق به هزینه های بهداشتی، آرایشی و درمانی زوجه به عنوان مصادیق نفقه اشاره نکرده بود، در حالی که به طور متعارف چنین اموری از داشتن خادم ضروریتر به نظر میرسد. لذا برخی حقوقدانان و دیوان عالی کشور بر این نظر بودند که ماده فوق جنبه حصری ندارد و سایر مصادیق معیشت متعارف را نیز شامل میشود.272
اما آیا از لحاظ فقهی، مصادیق نفقه منحصر در امور فوق الذکر است؟ آیا هزینه تحصیلات ابتدائی و دانشگاهی یا هزینه یادگیری فنون زندگی همچون آشپزی و خیاطی و … مشمول نفقه زوجه نمیگردد؟ آیا هزینه تفریحات سالم که برای هر انسانی لازم است مانند سیاحت یا زیارت را نمیتوان از مصادیق نفقه دانست؟
برای پاسخ به این پرسشها به ادله شرعی رجوع میکنیم. در آیات شریفه قرآن کریم که مستند وجوب نفقه قرار گرفته است عموماً مصادیق نفقه ذکر نشده است و خداوند متعال به نحو مطلق به مردان دستور انفاق داده است و صرفاً در آیه 233 سوره مبارکه بقره دو مصداق از مصادیق نفقه ذکر شده است: «برای پدر لازم است خوراک و پوشاک مادر را آن گونه که شایسته است بپردازد». با این وصف دلالت این آیه شریفه اخص از مدعاست. چه، این آیه شریفه ناظر به نفقه زنان بارداری است که شوهرانشان آنها را طلاق دادهاند.
اما در روایات معصومین علیهم السلام مصادیق نفقه با تفصیل بیشتری ذکر شده است. از مجموع روایات نقل شده در خصوص وجوب و مقدار نفقه زوجه، چنین دیده میشود که برخی نیازهای زوجه به عنوان نفقه ذکر شده است. بنابر این به نظر میرسد، موضوع نفقه زوجه منحصر به برخی نیازهای زوجه باشد ولی مصادیق این نیازها منحصر نیست و تعیین مصداق با عرف است. این نیازها عبارت است از:
الف) خوراک: از این نیاز با تعابیر مختلفی از جمله «اطعام»273، «اشباع بطن»274، «سد جوع»275 و «رزق»276 یاد شده است اما مصادیق آن تابع عرف است و لذا بر خلاف نظر برخی متقدمین، حد واجب اطعام زوجه، یک مد طعام نیست.277
ب) پوشاک: به این نیاز نیز در اغلب احادیث مربوط به نفقه زوجه با تعابیری از قبیل «ستر عورت»278 و «کسوت»279 اشاره شده است.
ج) زینت و بهداشت: مطابق برخی از روایات، یکی از تکالیف مرد نسبت به زوجه آن است که اجازه ندهد روی زن، زشت و ناپسند شود.280 فقها در خصوص مصادیق این نیاز و ابزار بر آوردن آن اختلاف دارند. به عنوان مثال برخى از فقها خرج و هزينۀ حمّام را نيز به عنوان نفقه نفى كرده‌اند.281 چرا كه سابقا متداول بوده است كه افراد در منزل شستشو مى‌كرده‌اند و رفتن به حمّام مخصوص طبقۀ خاص و يا تنها در حالتهاى مخصوصى بوده، لذا مخارج حمّام جزء مخارج اضافى محسوب مى‌شده است. در عرف فعلى على الظاهر مخارج حمّام اعم از آنكه براى غسل باشد يا براى تنظيف جزء نفقه واجب مى‌باشد.282 به نظر میرسد مصادیق آرایش و زینت و بهداشت در هر عصر و توسط عرف آن زمان معین میشود و تعیین آن از شأن فقیه و حقوقدان خارج باشد.
د) سلامتی: در روایت ابی بصیر از حضرت صادق علیه السلام که پیش از این اشاره شد، یکی از حقوق زن بر مرد، «راست نگه داشتن پشت» (اقامه صلب) زوجه است. در برخی روایات نیز عبارت «یقیم ظهرها» به کار رفته که به معنای راست شدن کمر یا زنده ماندن و سلامتی است. بعضی فقها بر اساس همین تکلیف مرد، دارو و هزینه درمان را جزء نفقه واجب دانستهاند.283 این استنباط کاملا صحیح است چرا که قطعا سلامتی نسبت به تزئین و آرایش اولویت دارد و از سویی مصداق بارز «معاشرت به معروف» و «امساک به معروف» میباشد که خداوند بدان دستور فرموده است.
ه) مسکن: در آیات و روایاتی که در باب نفقه ذکر شده و مستند فقهی است، ذکری از مسکن به عنوان نفقه به میان نیامده است. بلکه در بسیاری از روایات در برابر نفقه به کار رفته است. مانند این که زراره از امام باقر علیه السلام نقل مینماید که حضرت فرمود: «مطلقه با سه طلاق نه نفقه ای دارد و نه حق مسکن …»284. با این وصف از مفهوم همین روایت و سایر روایات مشابه میتوان استنباط نمود که زوج مکلف به اسکان زوجه میباشد. در فقه قول مخالفی دیده نشده است. اثاث منزل و فرش و وسایل خواب و … نیز عرفاً بخشی از اسکان محسوب میشود.
در خصوص وجوب استخدام خدمتکار برای زوجه، در روایات و آیات نص خاصی دیده نمیشود جز حدیث مفصلی از حضرت صادق علیه السلام که در بخشی از آن میفرماید: «و اما اموری که در نفقه واجب است عبارت است از غذا و آشامیدنی و لباس و لوازم آرایش و خدمتکار»285 روشن است که از این حدیث نمیتوان وجوب خادم برای زوجه را استنباط نمود. با این حال غالب فقها با استناد به اطلاق « و عاشروهن بالمعروف»، استخدام خدمتکار برای زوجه را تحت شرایطی واجب

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژه های کلیدی فقه امامیه، دیوان عالی کشور، تقسیط مهر، حسن معاشرت Next Entries پایان نامه با واژه های کلیدی حقوق و تکالیف، فسخ نکاح، دستور موقت، عقد نکاح