پایان نامه با واژه های کلیدی قرائات سبعه، نهج البلاغه، مفردات قرآن

دانلود پایان نامه ارشد

آنچه انجام مى‏دهيد آگاه است.”، مي نويسد: “در آيه دلالت است بر جواز تولى مالك به مباشرت اخراج صدقه و عدم وجوب حمل آن به امام لقوله تعالى (وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَراء)”591 با توجه به تعريفي که از دلالت تنبيه بيان کرديم، مشخص مي شود كه اين دلالت، يعني دلالت (تُؤْتُوهَا الْفُقَراء) بر عدم وجوب حمل صدقه به امام از نوع دلالت تنبيه كلام است؛ به عبارت ديگر (تُؤْتُوهَا الْفُقَراء) دلالت تنبيه دارد بر اين که برخي صدقات مانند صدقه تطوع را واجب نيست که به طور آشکار به امام داد بلکه خود مالک نيز مي تواند به طور مخفيانه آن را به فقراء ببخشد. زيرا در اين آيه لفظى كه داراى اين معنا باشد وجود ندارد و صحت اين دلالت نيازمند به تقدير نيز نمي باشد، بلكه با اين جمله قرينه‏اى است كه دلالت مى‏كند خداى متعال اين معنا را نيز اراده كرده است و آن جمله(تُؤْتُوهَا الْفُقَراء)‏ است که مفسّر بدان اشاره کرده است و با توجه به سياق اين معنا را از آيه برداشت کرده است.
وي در تفسير آيه (وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلاَدَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ)592 “و مادران [بايد] فرزندان خود را دو سال تمام شير دهند.”، با در نظر گرفتن دو آيه (وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ)593″ و از شير بازگرفتنش در دو سال است.” و (وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا)594 “و بار برداشتن و از شير گرفتنِ او سى ماه است.”، کمترين مدت زمان حاملگي را شش ماه مي داند و با توجه به غالب بودن نه ماه حاملگي امکان سالم متولد شدن کودک با مدت شش ماه حمل را با توجه به اين آيا استدلال کرده است.595 وي درتفسير اين آيات از دلالت اشاري بهره برده است زيرا اين معنا در هيچ‏کدام از آيات بيان نشده است، و از تصور معناى اين آيات به تنهايى نيز به ذهن نمى‏آيد.
در آيه نخست مدت شير دادن فرزند دو سال کامل بيان شده، که برابر 24 ماه است و در آيه دوم مدت حمل و شير دادن کودک سي ماه مطرح شده است حال اگر مدت شير دادن فرزند که 24 ماه است را از مجموع اين دو يعني سي ماه کم کنيم کمترين مدت حاملگي که همان شش ماه است به دست مي آيد. در حالي که اين در هيچ کدام از آيات مطرح نشده است و با استفاده از دلالت اشاري آيات مي توان به آن پي برد، ملا فتح الله بدون اين كه نامى از دلالت اشاره ببرد مدلول اشارى اين آيات را نيز بيان كرده است.
ملا فتح الله کاشاني مفهوم مخالف در آيات را حجّت نمي داند ولي ازدلالت مفهوم موافق در تفسير خويش بهره برده است به عنوان مثال در تفسير آيه (فَلاَ تَقُل لَّهُمَآ أُفٍّ وَلاَ تَنْهَرْهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا)596 “به آنها [حتى‏] “اوف” مگو و به آنان پرخاش مكن و با آنها سخنى شايسته بگوى”، به مفهوم موافق آيه اشاره مي کند و ناسزا گفتن و زدن والدين را به طريق اولي از مفهوم آيه بدست مي آورد و مي نويسد: “هر گاه كه اف موجب عقوق باشد پس شتم و ضرب به طريق اولى به دليل مفهوم موافقه چنان كه در اصول مقرر است.”597
با توجه به مطالب فوق روشن مي شود كه ملا فتح الله به انواع دلالت ها از جمله دلالت اقتضاء، دلالت تنبيه، دلالت اشاره و دلالت مفهومى كلام توجه داشته و مطالبى را كه از اين دلالت ها استفاده مى‏شود، بيان كرده است.

3- نقد و بررسي روش ملا فتح الله در توجه به اقسام دلالت ها
3-1- امتيازات
اصل توجه مفسّر به استفاده از انواع دلالت ها و به دست آوردن معاني آيات با توجه به آنها از نقاط قوت و ويژگي هاي مثبت تفسير وي به شمار مي آيد اما در مورد توجه به انواع دلالت ها در تفسير منهج الصادقين کاستي هايي نيز وجود دارد.
3-2- کاستي ها
در برخي آيات فقط مدلول مطابقي آن ها را بيان کرده و معاني آيات را با استفاده از مفاد دلالت ها بيان نکرده است؛ براى مثال در آيه (وَ عَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ كِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ)598 “. و خوراك و پوشاك آنان [مادران‏]، به طور شايسته، بر عهده پدر است.”، مدلول مطابقي آن اين است که خوراك و پوشاك مادرى كه فرزندش را شير مى‏دهد، برعهده پدر فرزند است و دلالت مفهومى دارد كه تأمين مخارج فرزند نيز برعهده پدر مى‏باشد؛ زيرا وقتى مخارج مادر به خاطر شير دادن فرزند به‏عهده پدر باشد، به طريق اولى مخارج خود فرزند نيز بر عهده او خواهد بود؛ اما مفسّر در تفسير اين آيه به مطلبى كه از دلالت مفهومى آن به دست مى‏آيد، اشاره‏اى نكرده است.
حجت ندانستن مفهوم مخالف نيز يکي ديگر از کاستي ها و نقاط ضعف تفسير منهج الصادقين در استفاده از انواع دلالت ها است599 در حالي که همانظور که قبلا نيز اشاره کرديم در حجيت داشتن مفهوم مخالف بين دانشمندان علم اصول اختلافي نيست بلکه موضع اختلاف چنانچه در اصول الفقه مظفر آمده است، در اين است که آيا مثلا جمله شرط که از اقسام مفهوم مخالف است، مفهوم دارد يا نه و در صورتي که مفهوم داشته باشد مفهوم آن حجت خواهد بود و داراي اعتبار است. به طوري که برخي از آيات نيز مفهوم مخالف دارند و دليلي بر عدم اعتبار آن وجود ندارد و مورد تاييد شارع نيز هست. به عنوان مثال آيه (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن جَاءكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَيَّنُوا)600 “اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد، اگر فاسقى برايتان خبرى آورد، نيك وارسى كنيد.”، منطوق آيه اين است که اگر فاسقي خبري آورد درباره‌اش تحقيق كنيدف اما مفهوم مخالف آن اين است که اگر عادل خبري آورد تحقيق و تفحّص لازم نيست.
در نتيجه مي توان گفت که در حجت بودن مفهوم اختلافي نيست و نزاع بر سر مفهوم داشتن يا نداشتن جمله است و اگر جمله اي مفهوم داشته باشد آن مفهوم داراي اعتبار خواهد بود و اين که برخي به آياتي استناد مي کنند که حجت بودن مفهوم در آن ها مخالف با متن صريح قرآن يا برخي احکام الهي است بايد گفت که اين آيات مفهوم ندارند نه اين که مفهوم در آن ها حجت نباشد. در اين که کداميک از آيات مفهوم دارند و شرايط و ويژگيهاي حجت بودن مفهوم مخالف در کتب اصولي مطالبي آمده است.601 ولي ملا فتح الله به طور کلي مفهوم مخالف را حجت نمي داند.

نتايج
سوالي که ما در اين تحقيق در پي آن بوديم اين بود که آيا مفسّر “منهج الصادقين في الزام المخالفين” در تفسير خويش قواعد و اصولي که لازمه تفسير است را رعايت کرده است يا خير؟ از اين رو براي تجزيه و تحليل آن به سراغ تفسير منهج الصادقين رفتيم، مطالعه، تتبع و تحقيق در اين تفسير نتايج ذيل را در بر داشته است:
1- معناي لغوي و اصطلاحي تفسير با يکديگر مرتبط بوده و هر دو به نوعي بر آشکار کردن و بيان شي پوشيده دلالت دارند و نيز تفسير حقيقي تفسيري است که با توجه به قواعد و اصول علم تفسير، مفاد استعمالي آيات و مراد خداي متعال از آيات را بيان کند.
2- قواعد در لغت به معناي پايه و اساس آمده است و قواعد تفسير احکامي کلي مبتني بر مباني عقلي، نقلي و عقلايي هستند که اساس و زير بناي تفسير قرار مي گيرند و رعايت آن ها، مفسّر را از خطا و انحراف در فهم آيات دور مي کند.
3- ملا فتح الله کاشاني مفسّر، متکلم و فقيه دوره صفوي فرزند ملا شکر الله کاشاني است که در دهه هاي نخست قرن دهم در خانواده اي مذهبي در کاشان به دنيا آمد و در سال 988ه در همان جا در گذشت. ولي به علت فاصله تاريخي زياد اطلاعات زيادي از مفسّر ارجمند در کتب تاريخي ذکر نشده است، به اين جهت ناشناخته مانده است.
4- وي نزد استاداني همچون علي بن حسن زواره اي به کسب علم پرداخته و شاگردان زيادي از جمله ملا محسن فيض کاشاني، ملا مرتضي برادر وي و … از دانش وي بهره مي بردند.
5- آثار فراواني از ايشان از جمله تفسير “منهج الصادقين في الزام المخالفين”، “خلاصه المنهج”، “زبده التفاسير”، “شرح نهج البلاغه” و … بر جاي مانده است که گواه از علم فراوان وي در زمينه قرآن و حديث است.
6- تفسير منهج الصادقين از بهترين و جامع ترين تفاسير فارسي تاليف شده دهم هجري بوده و از مهمترين آثار ملا فتح الله و تفسير جامعي است که مباحث مختلف از جمله مطالب اجتماعي، روايي و ادبي در آن گنجانده شده است.
7- مفسّر هدف و انگيزه خود از نگارش اين تفسير را تاليف تفسيري ساده و قابل فهم براي عامه مردم بيان مي کند که در آن متعرض قرائات و مباحث غير ضروري نشده است و آن را در جواب تفسير مواهب عليه تاليف کاشفي نگاشته است.
8- مقدمه اين تفسير در ده فصل نگاشته شده و مفسّردر نگارش آن از منابع مختلف عربي و فارسي از جمله تفسير جرجاني، تفسير ابوالفتوح رازي، مجمع البيان، کنز العرفان و … بهره برده است.
9- شيوه طرح مباحث به اين گونه است که مفسّر ابتدا نام سوره را ذکر کرده و در ادامه مکي يا مدني بودن آن را بيان کرده و قول صحيح را بر مي گزيند، وي سپس عدد آيات سوره را متذکر شده و عدد کوفي را به جهت انتساب آن به امام علي7انتخاب مي کند و آثار قرائت، فضايل سور و …را بيان کرده و بعد آيات را موافق قرائت ابوبکر از عاصم و گاهي قرائت حفص از عاصم ترجمه کرده و در ادامه مباحث لغوي، اسباب النزول و مباحث صرفي و نحوي را با استناد به اشعار عرب بيان کرده و سپس به مباحث تفسيري مي پردازد.
10- قرائت در لغت به معناي خواندن و در اصطلاح علمي است که نمايان گر حروف و هيئت(شکل و صورت) کلمه و موقعيت آنها در قرآن است و در نظر گرفتن قرائت صحيح در تفسير آيات نقش مهم و اساسي دارد چرا که تبيين مفاد آيات و آشکار نمودن مراد خداي تعالي قبل از هر چيز وابسته به حروف و شکل واقعي و موقعيت کلمات قرآن است.
11- در بحث قرائت دلايل مختلفي از جمله ابتدايي بودن خط، بي نقطه بودن حروف و نداشتن اعراب و حرکات، باعث بوجود آمدن اختلاف در قرائت و شکل گيري قرائات سبعه شد.
12- برخي قرائات سبعه را به دلايلي از جمله اهتمام پيامبر9و صحابه به قرآن، اجماع و … متواتر مي دانند؛ اما با تحقيق مشخص مي شود که اين دلايل همگي باطل است و ادعايي بيش نيست و قرائات سبعه متواتر نيست و تنها تواتر آنها از زمان تلاوت قاريان تا زمان ما است.
13- با توجه به معيار هاي قرائت صحيح که عبارت از مطابقت آن با قرآن و قواعد صحيح عربي و داشتن دليل قطعي عقلي بر پيروي از آن است، مي توان گفت که قرائت حفص به دليل دارا بودن همه اين خصوصيات صحيح ترين قرائت است.
14- ملا فتح الله در تفسير منهج الصادقين همانگونه که در ابتداي تفسير خود بيان کرده است توجه چنداني به قرائت به جهت بي فايده بودن آن براي عامه مردم، ندارد.
15- وي ترجمه و تفسير آيات را بر اساس قرائت ابوبکر از عاصم و گاهي نيز موافق قرائت حفص از عاصم بيان مي کند و به قرائات غير از آنچه در مصحف ثبت شده را در تفسير خود مي آورد که يکي از نقاط قوت روش تفسيري وي است ولي روش وي کاستي هايي نيز از جمله معتبر دانستن تمامي قرائت ها، عدم ترجيح يک قرائت خاص و ضعف مستندات وي در بحث قرائت دارد.
16- معناي مفردات قرآن را مي توان با استفاده از منابع مختلف از جمله قرآن کريم، روايات پيامبر9و معصومان:، فرهنگ عامه مردم عصر نزول، سخنان صحابه و لغت شناسان به دست آورد. همچنين در بحث مفردات بايد به معاني مختلف لفظ توجه داشت به علاوه توجه به معناي حقيقي و مجازي و فرق نهادن بين آن ها از مباحث مهم در بحث مفردات است.
17- ملا فتح الله کاشاني در تفسير خويش مفردات را با استناد به آيات ديگر، روايات پيامبر9و معصومان:، اشعار و متون عرب معاصر و سخنان صحابه و لغت شناسان معنا کرده است که يکي از ويژگيها و نقاط قوت روش تفسيري وي در توجه به مفردات است.
18- وي همچنين به معناي مختلف در لفظ توجه داشته و معناي حقيقي و مجازي را مطرح کرده است و تفاوت آن ها را نيز متذکر شده است.
19- هر چند روش تفسيري وي در توجه به مفردات با کاستي هايي همراه است، اما از آن جا که مفسّر در ابتداي تفسير خود بيان کرده که در اين روش راه ميانه را انتخاب کرده است، بايد گفت توجه وي به اين قاعده قابل قبول است و از آن جا که منهچ الصادقين تفسيري براي توده مردم بوده است، بحث زياد در مطالب لغوي مفيد

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژه های کلیدی دلالت نام، امام صادق Next Entries پایان نامه با واژه های کلیدی نزول قرآن