پایان نامه با واژه های کلیدی قرآن کریم، دوران اسلامی، دوره اسلامی، هنر اسلامی

دانلود پایان نامه ارشد

، خالی کند (نصر، 1386: 15).
حذف پرسپکتیو، ساده کردن فرم و رنگ و پیروی از رمزگرائی، استفاده از معانی رنگها و پذیرفتن منطق محدودیت رنگ، ویژگی کلی هنرهای اسلامی است که به صورت عینی و ملموس در هنر تذهیب جلوهگر شده است.

2-3- هنر کتابآرایی
کتابآرایی به تمامی هنرهایی اطلاق میشود که به فراخور و تناسب محتوای کتاب و در جهت تفهیم بیشتر و مطلوبتر به آرایش و تزئین کتاب میپردازد و نوعی ارزشگذاری مادی و معنوی برای کتاب بوده است. در گذشته عوامل هنری متعددی در کار تهیه نسخههای آراسته خطی به کار گرفته میشد از جمله نگارگری، تشعیر، تذهیب، ترصیع، تحریر، خطاطی، حلکاری، طلاکاری، افشانگری، ابرسازی، مرکبسازی، قطعهسازی، حاشیهسازی، دندانموشیسازی، کمندکشی، صحافی و جلدسازی. هریک از شاخههای هنر کتابآرایی در مرحلهای جداگانه به ترتیب به دست هنرمندی متخصص با عناوین کاتب، محرر، مذهب، نقاش، وصال، قطاع، معرق، تشعیرساز، مصور و مجلد و … به انجام میرسید. بدینسان، شمار هنرمندانی که در کار پدید آوردن یک نسخه خطی مصور شرکت داشتند، چندین برابر پدیدآورندگان هر اثر هنری دیگر بود. (قندهاریون، 1389: 27). بسیاری از محققین هنر کتابآرایی را تحت عنوان هنرهای کتاب1، تقسیمبندی میکنند. به هرحال، این هنرها به هر صورتیکه تقسیمبندی شوند، جزء هنرهای مربوط به کتاب محسوب شده و از جمله عوامل تهیه و زیباسازی یک نسخه خطی به شمار میآیند (شایستهفر، 1385 :8).
به طور کلی هنر کتابآرایی به چهار بخش تقسیم میشود: خوشنویسی، تذهیب، نقاشی و جلدسازی. همه این هنرها و فنون اهمیت داشته و در ارزشگذاری کتاب مؤثر است. از مجموعه هنرهای ذکر شده؛ خوشنویسی و تذهیب دو عامل بصری مهم در صفحهآرایی قرآنهای خطی میباشند. در این نُسخ، هنر خوشنویسی و تذهیب در همسویی واحد، کنار یکدیگر نشسته و شاهکارهای بیبدیلی را سبب شدهاند که در این میان، از خوشنویسی با عنوان مهمترین رکن نام میبرند و یکی از ارکان اصلی کتابآرایی به شمار میآید و تذهیب و طراحی صفحات را در درجه دوم اهمیت قرار میدهند.
زهرا رهنورد در كتاب‌آرايي (تاريخ هنر ايران در دوره اسلامي) مینویسد: “با ظهور اسلام در ايران زمينه رشد و شكوفايي هنر كتاب‌آرايي فراهم شد، بهخصوص اين‌كه اهميت تزئين و زيباسازي قرآن مجيد موجب افزايش فعاليت هنرمندان گرديد و خوشنويسي را كه يكي از هنرهاي كليدي دوره اسلامي است، شكوفا كرد و روز به روز بر اهميت آن افزود. اعجاز كلام قرآن مجيد و تقدس و اولوهيت آن موجب شد كه هنرمندان به شيوه‌هاي نگارش حروف و جملات توجه كنند و در جهت زيبا ساختن حروف، طوريكه بيننده را مسحور خود سازد، گام‌هاي مؤثري بردارند” (رهنورد، 1388: 4).
همچنین اردشیر مجرد تاکستانی در زمینه پیشینه فن کتابآرایی چنین نقل میکند: “کتابآرایی در کشور ما پیشینه کهن دارد و سابقه این هنر، حتی به پیش از اسلام میرسد، زیرا مانی نقاش چیرهدست ایرانی، کتابهای خود را با شکلها و نقشهای زیبا تزئین میکرد تا بهتر بتواند پیامهای خود را به مردم عصر خویش انتقال دهد.
با نفوذ اسلام در ایران هنر کتابآرایی که در دوره ساسانی رو به افول گذارده بود مجددا رونق گرفت، آذین کردن قرآنها در دوره اسلامی رشد این هنرها را به همراه داشت” (مجرد تاکستانی، 1372: 188).
آثار و نسخههای خطی به جا مانده از دوره اسلامی بیانگر آن است که هنر کتابت و کتابآرایی در این زمان به پیشرفت قابل توجهی دست یافت و در سطحی وسیع و گسترده رواج پیدا کرد.

2-4- کتابت
کتابت در فرهنگنامههای ادب فارسی و عربی به معنی نوشتن و تحریر کردن آمده است، اما این کلمه در ارتباط با هنر و تمدن دوران اسلامی از معنا و مفهوم بس گسترده و عمیقی برخوردار است که نه تنها سیر تحول خط و خوشنویسی، بلکه عناصر دیگری چون تذهیب، رنگ، نقوش، صفحهآرایی، کاغذ، صحافی، تجلید و … را در بر میگیرد.
کتابت قرآن مجید در میان دیگر هنرهای اسلامی از جایگاه والایی برخوردار است و جزء متعالیترین و شریفترین هنرها نزد مسلمانان به شمار میآید و در هر دوره قرآنها را براساس ویژگیها و اصول خاصی به زیباترین شکل ممکن کتابت میکردند (کاظمی، 1385: 47). سیر تحول و تطور کتابت کلامالله مجید و خط مورد استفاده در نگارش آن، که معمولا تابع یک سنت و اصول خاصی بوده است، در طول قرون اولیه تا وسطای اسلامی به دلیل جایگزین شدن اقلام سته به جای اقلام مختلف خط کوفی دارای سرگذشت قابل توجه و تأملی است (افروند، شهیری، 1380: 22).
با طلوع دین مبین اسلام و در نخستین سدههای هجری، کتابآرایی و کتابت مورد توجه قرار گرفت و کتابخانهها و شبکههای درباری و آموزشی، همگی در مسیر نسخهآرایی و فن کتابسازی، هیأتی نظاممند پیدا کردند. بنابراین مسلمانان در همان سده اول دوران اسلامی توجه خاصی به امر کتابت مبذول داشته و در اصلاح و بهبود شیوه آن تلاش نمودند. در این سدهها مسلمانان برای کتابت قرآن مجید از خط کوفی و نسخ استفاده میکردند. در ابتدا برخی حروف همانند شیوه خط عربی پیش از اسلام بدون نقطه و اِعراب و یکسان نوشته میشد و از این نظر تشخیص آنها از یکدیگر دشوار بود. این دو خط از آغاز بسیار ابتدایی، بدون ظرافت و از هر نظر فاقد صلاحیت برای نگارش وحی الهی بودند. برای رفع این نقایص، قرآن کریم نقشی بنیادین در تکامل و بهبود خوشنویسی عهدهدار و تحولی بزرگ را در این هنر باعث شد.
در قدیمیترین نمونه قرآنی که در دست است و آن را به قرن اول یا دوم هجری نسبت میدهند، کلمات فاقد نقطه و اِعراب میباشند. در قرآنهای قرن دوم به تدریج بعضی از حروف دارای نقطه میشوند، البته نقطهها به شکل اِعراب است و هنوز محل نقطه ثابت نیست. در قرآنهای قرن سوم به بعد به تدریج از نقطه، اِعراب و تنوین برای قرائت صحیح استفاده میشود. در این قرآنها اِعراب به شکل نقطه و نقطهها شکل اعراب دارند، اما از اواخر قرن سوم و چهارم خط عربی از تنوع بسیار زیادی برخوردار شده و هر روز شیوه جدیدی در امر کتابت بهوجود میآید. (سیر تحول کتابت قرآن تا سده هشتم هجری(دوره ایلخانی)، 1385: 50-49).
تا سال 67 ه.ق در قرآن هیچگونه نشانهگذاری وجود نداشت تا اینکه در این سال نقطهگذاری و اِعراب توسط ابوالاسود دوئلی (متوفی69 ه.ق) رایج شد. او این شیوه را از حضرت علی آموخته بود. ابوالاسود برای نشانهگذاری فتحه، ضمه و کسره نقطه را انتخاب کرد که با رنگی متفاوت از خط قرآن نوشته میشد. به این ترتیب برای فتحه یک نقطه بالای حرف و برای کسره یک نقطه در زیر و برای کسره یک نقطه در وسط یا جلوی حرف قرار میداد و دو نقطه علامت تنوین بود. نقطههای حرکات و اعراب را با رنگ سرخ و نقطه حروف متشابه با رنگ دیگر نوشته میشد (سید جوادی، 1378: 29).

2-5- خوشنويسي
بارزترین شکل هنری متفاوت با تمدن و ادیان گذشته خوشنویسی و تذهیب است که این هر دو هنر مستقیما تحت تأثیر تفکر قرآنی ظهور مییابند و هر دو به تعبیری هنری منزه و قدسیاند. منزه از آن جهت که حتیالامکان سعی شده است خواص و صفات مادی از آنها زدوده شود که برای همنشینی با کلمه حق لیاقت یابند. (نعیمایی، 1378: 4).
بهدلیل محدودیتهای واقعگرایانه و ممنوعیت شکلگری در دنیای اسلام، از درخت هنر اسلامی شاخههای هنری بسیار ظریف و قابل تأملی رشد یافتند که با نگاهی روحانی و ماورائی به خلق اثر پرداختند. یکی از شاخصترین شاخههای هنر اسلامی- که ارتباطی مستقیم و عمیق با متون قرآنی دارد- خوشنویسی است. این هنر که در آن به هیچوجه ردپایی از هنر واقعگرایی دیده نمیشود از جنبههای زیباییشناسی و محتوایی عمیق و روحانی برخوردار است و از آغاز با قرآن کریم و متون مذهبی دیگر پیوندی جداناپذیر داشت، که هم تزئینگر آن گردید و هم زیبایی کلام قرآن را با زیبایی نگارش درهم آمیخت. (شادقزوینی، 1382: 63).
خوشنویسی فراتر از گونهای ساده از مهارت میباشد. لازمه آن داشتن نوعی فردیت است که باید در چهارچوب دستورالعملهایی کاملا مشخص متجلی گردد. خوشنویسی تا حد زیادی بیان نوعی هماهنگی است، بدانگونه که برای تمدنی خاص قابل درک میباشد.
در بیشتر ادیان الهی خط و بهویژه خوشنویسی از آنرو که با کتابت کتابهای آسمانی مرتبط است از اهمیت بسیاری برخوردار میباشد. ادیان مختلف بهویژه اسلام با ایجاد لزوم نوشتن کتاب آسمانیشان، برای حفظ و انتقال آن و ضرورت خوانا بودن برای نسلهای بعدی، نقش مهمی در تحول و رشد خوشنویسی داشتند.
هنر خوشنویسی قابلیتپذیرترین شاخه هنرهای اسلامی است، این هنر به عنوان اصیلترین هنرها در نظر گرفته میشود زیرا شکلی قابل رؤیت به بیان کلام قرآن میبخشد. خود قرآن بارها بر اهمیت نوشتن تاکید کرده است. بنابراین نوشتن منشاء الهی دارد. اعتقاد به سرنوشت مکتوب باعث شده است خداوند، کاتب سرمدی نامیده شود. از اینرو طبیعی است که مسلمانان نوشتن قرآن را از همان ابتدا به طریقه همشأن با زیبایی سرمدیاش آغاز کنند.
لزوم کتابت دقیق قرآن، عربها را وادار کرد تا خطشان را اصلاح و ترمیم کنند و به آن تا حدی زیبایی بخشند که ارزش کتابت وحی الهی را داشته باشد. از اینرو خوشنویسی در میان هنرهای اسلامی به عنوان معنویترین هنرها و تجلی روح اسلامی به شمار میرود (سعیدنیا، همپارتیان، 1385: 143-140).
لذا انگیزه قوی و محرک، باعث ابداع هنر خوشنویسی زیبا و بیمانند در جهان اسلام گردید و کمکم خوشنویسان مسلمان تمدنهای گوناگون با توجه به برخی از ویژگیهای محلی، ملی و میهنی خود، در چهارچوب اصول و قوانین تثبیت شده اسلامی در امر کتابت شروع به طبعآزمایی کردند و نتیجه این امر آفرینش قرآنهایی گردید که امروزه هر کدام زینتبخش موزههای سراسر جهان است. این قرآنها (حتی ابتداییترینشان از نظر شیوه نگارش) دارای زیبایی و شکوهی وصفناشدنی میباشند که ماوراءالطبیعی است و نشان از حضوری مقدس دارد (سعیدنیا، همپارتیان، 1385: 150).
قرآن کریم، تأثیر شگفتانگیز و عظیمی بر رشد و تکامل هنر خوشنویسی و کتابت گذاشت. عجیب نیست که گرانبهاترین مواد و دقیقترین هنرها در ایجاد قرآنها، وقف شده است. کاتبان وحی، عشق به پیام آسمانی را در قلب و عروقشان داشتند و سفارشدهنده اصلی را در نظرشان خداوند میدانستند (فدایی، 1388: 64).

2-5-1- خطوط رایج در کتابت قرآن
2-5-1-1- خط کوفی
نخستين كمال خوشنويسي در اسلام در خط شاخصي ديده مي‌شود كه مي‌توان گفت در نيمه دوم قرن دوم هجري، به اوج خود رسيد. اين خط نتيجه آشكار جستجويي آگاهانه و منبعث از احساس نياز به شكلي تصويري‌تر در حروف بود، نيازي كه خود موجب تلاش‌هاي متعددي در جهت هنر قدسي شد. شكلي كه عاقبت به نتيجه رسيد و غالب شد، نام خود را از شهر عراقي كوفه مي‌گيرد كه از نخستين مراكز تعليم اسلامي بوده است (لينگز، 1377: 16).
دو قرن پس از آنکه صحابه رسول اکرم (ص) قرآنی را که جبرئیل از جانب خداوند بر او نازل کرده بود، روی برگ نخل و استخوان ثبت کردند، کتاب آسمانی به خط پرشکوه کوفی بر صحایفی مرتب و کامل با سرلوحهای زرنگار نوشته و دارای قواعد و موازین معینی شد به طوریکه از آثار باقیمانده و قرآنهای نوشته شده آن دوران روند این تکامل مشهود است. از این زمان تا قریب هزار سال شیوه کتابت و کتابسازی رو به کمال گذاشت (کاظمی، 1385: 49).
لحن قرآن صلابت و شکوه ویژهای دارد که این ویژگی در روحیه بصری خط کوفی و نیز خطوطی که بعد از آن برای کتابت قرآن استفاده شد، کاملا آشکار است. در کتاب آسمانی، معمولا خداوند به صورت اول شخص جمع که پرشکوهتر است صحبت میفرماید، که این شکوه در مجموعه بصری هر صفحه قرآن که از خوشنویسی، اسلیمیهای حاشیه و ریزنقشهای تزئینی تشکیل شده، دیده میشود (افشار مهاجر، 1380: 17).
خواندن این خط حتی توسط کسانیکه زبان مادریشان عربی است، دشوار است. در این خط به نظر میرسد حروف در خود بسته میشوند و رازهای درونی خود را آشکار نمیکنند (نصر، 1386: 12).
خط كوفي اوليه از همه خطوط به ترسيم نزديك‌تر است. خط كوفي را نمي‌توان ايستا خواند، زيرا خطوط افقي چشمگيرش كه غالباً بسيار كشيده است، بدان تحرك مي‌بخشد. چنانكه

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژه های کلیدی هنر اسلامی، جهان اسلام، آستان قدس رضوی، قرآن کریم Next Entries پایان نامه با واژه های کلیدی قرآن کریم، زیباشناسی، دوره اسلامی، تمدن اسلامی