پایان نامه با واژه های کلیدی عصر تیموری، مکتب هرات، تاریخ هنر، قراقویونلو

دانلود پایان نامه ارشد

نارنجی و سفید.
در زمان ایلخانیان، صنعت خط و تذهیب به اوج کمال و ترقی رسید. استفاده از رنگ در تذهیبهای دوره مغول بُعد تازهای یافت. این رنگها بدینگونه به کار میروند که معمولا تیرهترین رنگ، آبی تیره است که در مرکز یا زمینه با رنگهای روشنتر احاطه میشود.
ترکیبات هندسی این دوره با به کار بردن رنگهای مختلف و متضادی که در زمینه به کار رفته، جلوه مخصوصی به این هنر قرآنی داده است. از ویژگیهای دیگر هنر تذهیب در این دوره استفاده از ترنجهای کنگرهدار در حواشی قرآنها، استفاده از قطعهای بزرگ قرآنی و رواج نقوش ریسهای در اطراف قرآن میباشد.
تزئینات نسخ دوره مغول به لحاظ طرح و رنگآمیزی چشمگیر است. طرحهای هندسی تزئینی آن با طرحهای اسلیمی دلچسب که به درون نقشمایههای گیاهی فرو رفته، پر شده است. در آنها غلبه طرحهای هندسی بر طرحهای اندرونی چشمگیرتر بود. در قرآنهای این دوره گرچه عناوین هنوز اهمیت دارند ولی از این زمان به بعد عناوین سورهها در یک زمینه غیرتزئینی با حروف ریزتر از حروف متن نوشته شد (پوپ، 1378: 253).
نسخه نادر باقیمانده آن یعنی قرآن الجایتو که فخر هنر کتابآرایی است، نمونه آشکاری از این حمایت و توجه میباشد.

2-15- کتابآرایی و تذهیب قرآنها در دوره تیموریان
دوره تیموری از یورش تیمور به خراسان و سیستان (782 هجری) آغاز و تا جلوس شاه اسماعیل صفوی (906 هجری) پایان مییابد. بنیانگذار این دودمان امیر تیمور بود. با توجه به شواهد تاریخی، حکومت او دورانی پر زد و خورد و درگیری بود و در فتوحات خود خرابیها کرد، بیرحمی و وحشیگری را به منتهی درجه خود رسانید. سمرقند را به پایتختی برگزید و ماوراءالنهر را به اهمیتی رساند که تا آن زمان هیچگاه بدان پایه نرسیده بود (قندهاریون، 1389: 9).
دوره 120 ساله تیموری دارای سابقه درخشانی در تاریخ هنر ایران است. پس از تسخیر ایران و بغداد توسط تیمور لنگ دوره جدید هنر کتابآرایی آغاز شد. امیرتیمور بر خلاف طبع جنگاوریاش مشوق هنر و دانش بود و دانشمندان، مورخان و هنرمندان شهرهای مسخر را به پایتخت خود سمرقند فراخواند، در نتیجه مکتب نقاشی به سمرقند منتقل گردید و یکی از درخشانترین دورههای کتابآرایی در این سده پایهگذاری شد. علاقه تیمور باعث شد که پس از او فرزندانش مانند بایسنقرمیرزا و ابراهیمسلطان سبک هنری هرات و شیراز را در این دو شهر ایجاد کردند و در نتیجه شهر هرات درخشانترین دوره هنری خود را در عصر تیموریان ببیند و در دوران شاهرخمیرزا (852-800 ه.ق) و حسینبایقرا (912-902 ه.ق) است که زیباترین آثار هنری و ادبی تألیف و شکل میگردد (فدایی تهرانی، 1383: 52).
بنابراین دوره حکمرانی تیموریان، به رغم نابسامانی و منازعات داخلی و درگیری، عهد پرورش انواع هنرها اعم از نقاشی، تذهیب، خوشنویسی، انواع هنرهای کتابسازی، هنر معماری و موسیقی به شمار میآید.
اما بهتدریج این سلسله نیز ره زوال پیمود و انحلال به جانب آن راه یافت. جانشینان شاهرخ داخل منازعه و کشمکش گردیدند و طولی نکشید که قسمت غربی کشور ایران به دست دشمنان ایشان و قبایل ترکمان معروف به آققویونلو و قراقویونلو افتاد. البته پس از سقوط این سلسله سبک و سیاق آنان ادامه یافت و به نسل بعدی در قرن دهم راه پیدا کرد. در انتها این نکته در باب این دوران از ارنست گروبه قابل ذکر است که نقل میکند: “با تیموریان یکی از درخشانترین ادوار تمدن اسلامی شروع شد”.

بیشتر محققان، دوره تیموری یعنی از زمان حکومت تیمور تا انقراض حکومت سلطان حسین بایقرا و ترکمانان را دوره شکوفایی هنر کتابآرایی در ایران میدانند. درباریان ثروت خود را با گشادهدستی صرف هنرهایی چون خوشنویسی، نگارگری و دیگر هنرهای مرتبط با کتابت میکردند. بینیون وینکلسون آغاز عصر بزرگ هنرهای کتابسازی در ایران را همزمان با دوره حکومت پسران تیمور یعنی شاهرخ و نوههایش بایسنقر، ابراهیمسلطان و اسکندرسلطان میداند (قندهاریون، 1389: 12).
شیوه تزئین کتاب در دوره تیموری بیارتباط با دورههای قبل از خود نبوده است. هر چند که شیوه تزئین این دوره ویژگی خاصی دارد که آن را از دورههای قبل و بعد از خود متمایز میسازد.
همانطور که اشاره شد، گذر 120 ساله عصر تیموری با فراز و فرودهای بسیار، یکی از اعصار بسیار مهم در تاریخ هنر و ادبیات ایران است. در این دوران با همه خشونت و ویرانی که توسط آنان صورت گرفت هنرمندان مورد حمایت قرار گرفتند. پایتخت تیمور، شهر سمرقند، محل تجمع هنرمندان واقع شد اما آن مرکز هنری زودگذری بود که در مقابل عظمت مکتب هرات رونقی نیافت.
احمد قمی روند تحولات مکاتب هنری و تذهیب عصر تیموری را در کتاب گلستان هنر چنین بیان میکند: “تیمور به هر تیره و طائفهای که بگذشت خلاصه آنان را به سمرقند گرد آورد… و در نتیجه مکتب هنری بغداد به سمرقند رفت و سپس به هرات انتقال یافت و از آنجا بهواسطه سلطان ابراهیممیرزا پسر هنرمند شاهرخ به شیراز رهسپار گشت و این مکتب در فارس توسعه یافت. لکن تذهیب که خود مکتبی خاص داشت در هرات به وجود آمد، به فارس و عراق رفت، تا آغاز عهد سلطان حسین میرزا باقی ماند و از آن پس شیوهای نو پیدا کرد.
با این وجود یکی از قدمهای اساسی در هنر نسخآرایی را تیمور برداشت. او از ممالک تسخیر شده هنرمندان را چون غنائمی با ارزش به سمرقند آورد. این اقدام به مثابه کاشتن نهالی بود که در دوره فرزندان و نوادگان تیمور به ثمر نشست. سیاست جمعآوری هنرمندان توسط اخلاف تیمور، شاهرخ55 و بایسنقرمیرزا در هرات و اسکندر سلطان در شیراز دنبال شد.
در دوره 40 ساله حکومت شاهرخ به دلیل مدیریت قوی، رشد چشمگیری در هنر و ادبیات ایران به وجود آمد. این رشد در دوره شاهزاده بایسنقرمیرزا که منصب وزارت پدر را به عهده داشت، ادامه یافت. او مانند پدر و جدش روحیه جنگجویی نداشت. کتاب، عیش و طرب را بر کشورگشایی ترجیح میداد. همین روحیه لطیف و آرام، باعث جذب شعرا و هنرمندان به دربار شاهرخ و کتابخانه بایسنقرمیرزا شد. با این وجود بایسنقر در رقابت نسخآرایی گوی سبقت را از شاهرخ ربود.
در زمان تیموریان و حکومت شاهرخسلطان، آرامش سیاسی و رونق فعالیتهای بازرگانی، سبب سرازیر شدن ثروت به این منطقه شد که در نتیجه این عوامل ارتباط بین حکومت تیموریان و ممالک دیگر نظیر چین (امپراتور سلسله مینگ). برقرار شد. این برقراری ارتباط سبب گسترش علوم و فنون هنری و نفوذ تزئینات و نقاشی چینی را در ربع دوم قرن نهم در تذهیب و تشعیر باعث گردید.
مجموع مطالب ذکرشده حکایت از این دارد که در دوره تیموری، خصوصا کتابآرایی قرآن رشد چشمگیری داشته است. در این عصر هنرمندان، نقاشان، تذهیبگران، صحافان و صنعتگران به خواست سلاطین از سراسر ایران به کتابخانههای مهم پایتخت در شهرهای سمرقند، بخارا، بلخ، هرات و شیراز فرا خوانده میشدند تا به امر تذهیب و کتابت کتب ارزشمند دینی، علمی و ادبی بپردازند، حمایت هنر برای حکمرانان یک کار تفننی نبود بلکه بخشی از امور مملکتداری بر شمرده میشد و به اعتبار و حیثیت دربار میافزود. مجموع این عوامل سبب شد در این زمان آثار ارزشمند و باشکوهی در زمینه هنر کتابآرایی و تذهیب قرآن خصوصا در عصر بایسنقر میرزا، ابراهیم سلطان و شاهرخ پدید آید
به صورت کلی در این دوره کتابآرایی قرآن و هنرهای مرتبط با آن به اوج خود رسید؛ رشد خوشنویسی، تذهیب، تجلید، صحافی و کاغذسازی در این عهد قابل توجه است، از ویژگیهای کتابآرایی قرآن این عصر میتوان به مواردی نظیر ساخت کتاب در قطع بزرگ، رواج ساخت کاغذ؛ خصوصا کاغذهای قیمتی از ابریشم و کتان، توجه به نازک شدن، براق و رنگین کردن کاغذ، تغییر و تحولات در زمینه خط، خوشنویسی و تذهیب اشاره کرد.
در ارتباط با خوشنویسی قرآن قرون نهم و دهم هجری قمری دو تحول عمده را میتوان برشمرد؛ نخست بکارگیری خط نسخ بهعنوان اصلیترین خط برای نگارش قرآن (البته خط نستعلیق نیز در این دوران پدیدار گشت، اما تنها جهت نگارش متون ادبی و دیوانی مورد استفاده قرار میگرفت) دومین تحول؛ تقسیمبندی متن هر صفحه به دو فضای جداگانه بود که هرکدام با خط یا قلمی متفاوت از دیگری نوشته میشد، این تقسیمبندی با استفاده از تسمهای متشکل از خطوط طلایی و رنگارنگ صورت میگرفت تا برای هر قسمت کتیبهای مجزا به وجود آید. پیشینه این سیاق به قرن ششم بر میگردد، اما تنها در قرن نهم بود که رواج و عمومیت یافت و تا قرن دهم نیز در صفحهآرایی قرآنهای نفیس به کار گرفته شد.
در نهایت به موازات تغییراتی که در زمینه خط صورت گرفت تذهیب نیز دچار تغییر و تحولاتی شد که با خط تغییریافته هماهنگی کامل داشت و به آرایش کتب خطی غنا و شکوه بیشتری میداد. (قندهاریون، 1389: 15- 13).
از پس حمله تیمور به ایران، تیموریان که تحت تاثیر شدید هنر این سرزمین قرار گرفتند، تذهیب و خوشنویسی به اوج ترقی و تکامل میرسد و سرای تبریز و شهر هرات مرکز عمدهای در امر گردهمایی خوشنویسان و تذهیبکاران میشود. تا آنجا که در اثر تشویق بایسنقرمیرزا، هرات گوی سبقت را از تبریز میرباید و به تعبیری مکتب هرات راهگشای فصل نوینی در تذهیب و خوشنویسی میگردد. آنچه مکتب هرات در زمینه تذهیب عرضه میدارد، اضافه نمودن طرحهای هندسی تو در تو با خطوط و شاخههای کوچک نخل و نیز استفاده از نقاشی انواع گلها در زمینه تذهیب است (تذهیب، تجلیگاه هنر و عبودیت، 1360 : 166).
هنر تذهیب در این دوره همچنان ارجمند بود و ارزشی والا داشت و راه کمال پیمود. دوره تیموریان از دورههای بسیار مهم و پر رونق هنر مذهبکاری است. سلاطین تیموری همه مشوق هنر کتابنویسی و کتابسازی بودهاند و میتوانیم بزرگترین و مهمترین آنها را در این مورد بایسنقرمیرزا پسر شاهرخ بدانیم چه این شاهزاده علاوهبر اینکه مردی هنرمند و از فنون کتابت، خط، تذهیب و نقاشی بهرهمند بود از مشوقین و مروجین به نام نثر در دوران تیموری نیز میباشد. در این زمان هنرمندان توجه زیادی به ترسیم اشکال گلها و مناظر طبیعی مبذول میداشتند. نکته قابل توجه این است که هنرمندان نسبت به طرح و نقش و به کار بردن رنگها سلیقه زیادی نشان دادهاند.
در این شهر کاغذساز، خطاط، تذهیبکار، صحاف، رنگساب، نقاش و امثال این قبیل هنرمندان در تهیه کتب که میتوان بعضی از آنها را از نفیسترین و زیباترین کتابهایی که تا کنون تهیه شده دانست با یکدیگر همکاری و تشریک مساعی مینودهاند (برزین، 1345: 30).
با ظهور تیمور سبکی تازه از تذهیب کتاب در صحنه ظاهر شد، گو اینکه بعضی از مؤلفههای آن قبلا نمایان شده بود. تذهیب دوره تیموری سبک مشخص و مخصوصی پیدا کرد که تزئینات و اشکال گیاهی به شکل طبیعی و گاهی با اسلوب چینی در آن نقش عمده داشت. از تذهیبکاری دوره تیموری چند نوع مختلف موجود است. در یکی تزئینات به رنگ طلایی و دور آن به رنگ سیاه کشیده شده و در دیگری طرح تزئینی به رنگ طلایی به روی زمینه سورمهای یا آبی پررنگ است. به احتمال این دو نوع تذهیبکاری به وسیله هنرمندان مکتب شیراز به وجود آمده است.
در تذهیب دوره تیموری از اشکال گیاهی و نقوش گل و بوته نیز در کتابهای مذهبی و در سایر کتابها استفاده میشد. تذهیبکاری قرآنهای این دوره مخصوصا آنها که برای شاهرخ و بایسنقرمیرزا فراهم شده است، در زمره زیباترین تذهیبکاریها است (محبعلی، 1381: 13).
از مطالعه فنی و هنری قرآنهای موجود از این دوره در مییابیم که تذهیب در آن زمان سبک مشخص خود را داشته و در آن حواشی با نقوش طلایی، اسلیمی و اشکال نباتی به شکل طبیعی و گاه اسلوب چینی در کتب غیرمذهبی همراه بوده است. در دوره تیموری طناب گل، ترنجسازی، شمسه، شرفه و گرهبندی در سرلوح کتاب رواج یافت و تذهیب آن با رنگ غالب آبی لاجوردی به منتهای زیبایی رسیده، در این شیوه چند نوع تذهیب ایجاد گردید. در اواخر این دوره تمایل به ایجاد طرحهای طبیعی برگرفته از طبیعت هم دیده میشود و طرح گل و بته در سرلوح قرآن به شکل زیبا کاربرد مییابد.
بسیاری از محققان، هنر تذهیب دوره تیموری را طبیعتگرا توصیف کردهاند. اکثر آنها معتقدند که در دوره تیموری

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژه های کلیدی دوره ایلخانی، ربع رشیدی، دوره سلجوقی، آسیای مرکزی Next Entries پایان نامه با واژه های کلیدی عصر تیموری، مکتب هرات، آستان قدس رضوی، دوره ایلخانی