پایان نامه با واژه های کلیدی جبران خسارت، نفقه زوجه، امنیت شغلی، تحلیل اقتصادی

دانلود پایان نامه ارشد

ه نیازهای اولیه را با تناسب زمان و دقت مشخص نمینماید. نیازهای اولیه بشری هر چند تا حدودی مطلق است ولی در هر زمان و مکان تغییراتی مییابد. به طور مثال، در سالهای دور پیش از این، تحصیلات ابتدایی و کسب سواد خواندن و نوشتن جزء نیازهای اساسی محسوب نمیشده است اما امروزه یک نیاز اساسی است.642 همچنین جای تعجب است که چرا قانونگذار هزینههای لازم جهت حفظ بهداشت یا درمان را جزء نفقه به حساب نیاورده است.
در تحلیل اقتصادی نفقه، جای پرسش است که چرا زوج موظف به تأمین نیازهای اولیه زوجه است؟ فرض کنیم مردی بسیار فقیر، با زنی که در یک خانواده بسیار فقیر زندگی کرده، ازدواج نماید. در این فرض هم مرد و هم زن در وضعیت فقر مطلق قرار دارند، اما پس از ازدواج، به موجب قسمت اول ماده 1107 ق.م. مرد مکلف به تأمین نیازهای اولیه زن میباشد. به نظر میرسد الزام قانونگذار برای تأمین نیازهای اولیه زوجه منطبق با کارکرد توزیعی یا جبران خسارت نفقه نیست ولی موجب الزام مرد به فعالیت مفید اقتصادی میشود. علاوه بر این، ازدواج مرد فقیر با این زن، فرصت ازدواج با مردی ثروتمندتر را از زن سلب نموده است. در هر صورت ماده 1107 ق.م. از این جهت مقررهای متعالی و مثبت ارزیابی میشود.
سوال مهم دیگر آن است که آیا از منظر اقتصاد، نیازهای اولیه زوجه محدود به موارد اعلام شده در ماده 1107 ق.م. میباشد؟ در دیدگاههای سنتی و قدیمی پاسخ به این سوال مثبت است و نیازهای اولیه انسان را خوراک، پوشاک و مسکن میدانستند.643 اما با ورود به دنیای جدید و نیازهای مردم در جوامع صنعتی و رو به توسعه، نیازهای اساسی نیز مورد بازتعریف قرار گرفت. یکی از مهمترین شاخصهای نیازهای اساسی، شاخص میکس است که توسط میکس و استرتین در اوایل دهه 1980 میلادی تدوین گردید و به تدریج مبنای گزارش نهادهای بین المللی همچون بانک جهانی و گزارش توسعه جهانی قرار گرفت.644
جدول شماره 3: شاخصهای نیازهای اساسی میکس
نوع نیاز
شاخصهای ارزیابی عملکرد
خوراک
میزان کالری سرانه
بهداشت
میزان مرگ و میر کودکان
مسکن
سرانه فضای مسکونی (بر مبنای متر مربع)
آموزش
باسوادی (درصد محصلین در سنین 5-14 سال)
سلامتی
امید به زندگی در آغاز حیات
آب آشامیدنی
درصد دسترسی افراد به آب سالم

این شاخص گرچه برای تعیین توسعه بافتگی جوامع به کار میرود اما به خوبی تحول مفهوم نیازهای اساسی را نشان میدهد.645
بند دوم: محاسبه میزان نفقه توسط دادگاه
با توجه به مصادیق نفقه در قانون مدنی و توصیههای تحلیل اقتصادی، دادگاه هنگام مطالبه نفقه، مرد را باید به پرداخت چه مقدار نفقه محکوم نماید؟ بررسیهای نگارنده نشان از آن داشت که دادگاهها مبالغ متفاوتی را به عنوان نفقه زوجه در نظر میگیرند و زوج را محکوم به آن مینمایند (بررسی دقیق پرونده ها)
به راستی دادگاه ها چه معیاری برای تعیین ارزش نفقه یا به عبارت روشنتر، بهای هزینههای زندگی زوجه در نظر میگیرند؟ به نظر میرسد چند معیار برای تعیین ارزش مقداری نفقه قابل ارائه باشد که در ادامه به بررسی آن خواهیم پرداخت.
الف) معیار خط فقر مطلق646
ممکن است برخی دادگاهها به کمترین میزان هزینه لازم برای کسب حداقل استاندارد زندگی نظر داشته باشند. وضعیتی کمتر از این را «فقر مطلق» میدانند.647 البته خطر فقر واقعیتی بیرونی نیست. اقتصاددانان بر معیار و استاندارد واحدی برای تعیین فقر اتفاق نظر ندارند و تفاوتهای زیادی در درک ایشان از موضوع فقر وجود دارد.648 برخی اقتصاددانان بر آنند که فقر مقولهای کیفی است و تعریف مشترک واحدی از آن در همه نقاط جهان وجود ندارد. در واقع تفاوتهای اجتماعی، اقتصادی، جسمی و حتی فرهنگی در نقاط مختلف جهان، تعاریفی متفاوت را به دنبال میآورد.649 علاوه بر این، زمان نیز از عوامل مؤثر در تغییر مفهوم فقر است. روشن است که حداقل استاندارد زندگی در سال 1300 شمسی با 1394 شمسی تفاوت دارد.650 از همین رو برخی نویسندگان به جای تعیین مقدار مشخصی به عنوان خط فقر مطلق، یک بازه را برای خط فقر تعیین میکنند.651
در تعریف مفهوم کلی فقر مطلق، اختلاف چندانی مشاهده نمیشود. همه متخصصین اتفاق نظر دارند که فقر مطلق یعنی نداشتن حداقلهای معیشت. اختلاف اصلی در تعیین مصادیق «حداقل معیشت» است. برخی معتقدند که حداقل معیشت یعنی سبد کالایی که تأمین کننده حداقل 2300 کیلو کالری باشد و برخی علاوه بر مورد فوق، پوشاک، مسکن و بهداشت را نیز از ضروربات حداقل معیشت میدانند.
به طور کلی دو رویکرد و روش برای برآورد خط فقر مطلق مورد توجه است و غالباً با این دو نگاه، خط فقر مطلق محاسبه میشود:
رویکرد نیازهای اساسی652
بر اساس این رویکرد، خط فقر مطلق میزان درآمدی است که با توجه به شرایط خاص اجتماعی و زمانی جامعه مورد بررسی، برای برآوردن حداقل نیازهای افراد مانند غذا، پوشاک، مسکن و … لازم است. البته این تعریف در اصل با توجه به نیازهای غذایی افراد یا معیار کالری مورد نیاز بیان میشود. در تعریف فقر مطلق، حدود 2300 کیلو کالری به عنوان انرژی سرانه در روز مد نظر قرار میگیرد.653 روش محاسبه آن نیز به دو شیوه معمول است. برخی با روش راونتری654 به محاسبه میپردازند؛ بدین صورت که میزان درآمد مورد نیاز برای تأمین هزینه های غذایی مصرفی در نظر گرفته میشود و سپس مقداری ثابت برای تأمین هزینه حداقل نیازهای دیگر به آن اضافه میگردد. برخی نیز روش اورشانسکی655 را ترجیح میدهند. در روش اورشانسکی، درآمد لازم برای تأمین هزینه غذای لازم برای بقای حیات در نظر گرفته میشود و با استفاده از میانگین هندسی نسبت غذا به هزینه کل یک نفر در جامعه برای تأمین هزینه نیازهای اساسی، تعدیل میشود.656 به بیان روشنتر در روش محاسبه اورشانسکی:
(کل هزینه )/(غذایی هزینههای متوسط) خط فقر کل = خط فقر غذایی سرانه *
رویکرد نسبت غذا657
در رویکرد نسبت غذا که به روش معکوس ضریب اِنگل نیز معروف است، همواره نسبت ثابتی بین مخارج خوراکی و درآمد برقرار نیست. با توجه به قانون اگل658 یا تابع مصرف انگل در جامعه، با افزایش درآمد فرد، نسبت هزینه غذا به درآمد کم میشود.
نمودار شماره 12: سهم هزینه غذا به نسبت درآمد

در صورتی که اندازه این نسبت برای هر فرد بزرگتر از اندازه مشخص و معلوم مد نظر باشد، آن فرد فقیر محسوب میشود. با این تعریف، خط فقر را میتوان نقطهای از تابع مخارج مصرف کننده تلقی کرد که کمترین هزینه را با توجه به قیمتهای رایج برای رسیدن به سطحی معین از رفاه برای یک خانوار با مشخصات معین مشخص میکند.659
غالب مطالعات صورت گرفته برای تعیین خط فقر مطلق بر روش اخیر تکیه دارند. مطالعات مشابهی که تاکنون در ایران صورت گرفته و مد نظر این تحقیق بوده است نیز این روش را برگزیدهاند.660 برخی اندیشمندان بر اساس همین رویکرد و با توجه به روش استاندارد بودجه در تعریف سبد حداقل نیازهای اساسی661، خط فقر مطلق برای یک خانوار تک نفره ایرانی را در سال 1390 معادل 1803440 و خانواده ده نفره را 17318746 ریال بر آورد نمودهاند.662 با توجه به نرخ رسمی تورم در سالهای 1391 تا 1393 میتوان حدس زد که خط فقر خانواده یک نفره در سال 1394، کمی بیش از مبلغ 3657700 ریال است.663
ب) معیار خط فقر نسبی664
فقر نسبی به معنای محرومیت از سطح متوسط جامعه است. این سطح متعارف معمولاً به صورت میانگین هزینههای مصرفی جامعه سنجیده میشود.665 از همین رو محاسبه فقر نسبی دشواری کمتری نسبت به فقر مطلق دارد و معمولاً بر اساس 50% و 66% میانه و میانگین مخارج مصرفی هر سال، خط فقر نسبی را تعیین مینمایند.666 اقتصاددانان بر این اساس خط فقر نسبی مناطق شهری ایران برای یک خانوار 4 نفره در سال 1389 را 110370850 ریال معادل ماهیانه 919750751 ریال تخمین زدهاند.667 بدین ترتیب خط فقر نسبی خانوار تکنفره در همان سال حداقل معادل 2.300.000 ریال در هر ماه بوده است که با توجه به نرخ تورم سالیانه پس از سال 1389، میتوان خط فقر نسبی خانوار تکنفره در سالهای بعد را به ترتیب 2794500، 3646822، 4912270 و 5.678.584 ریال دانست.
با این تفصیل اکنون وقت پاسخگویی به این سوال است که دادگاه ها با چه ملاکی نفقه معوقه را تعیین مینماید؟ مطابق استقرایی که نگارنده در 156 رأی مربوط به پرداخت نفقه صورت داد مشخص شد که دادگاهها در سال 1389 تا 1392، به ترتیب مبالغ 1385714، 1462500، 1571429 و 1953620 ریال را به عنوان نفقه زوجه تعیین نمودهاند
نمودار شماره 13: میزان نفقه و خط فقر در ایران

مطابق تحلیل فوق متاسفانه مبلغی که دادگاهها مردان مستنکف از پرداخت نفقه را بدان محکوم مینمایند حتی کمتر از خط فقر مطلق است و تمایل دادگاهها را به برآورد حداقلی میزان نفقه نشان میدهد. این در حالی است که مطابق تحلیلی که پیش از این آمد، قانونگذار به درستی معیاری دوگانه را تجویز نمودهاست. معیار حداقل نفقه که مطلق است و معیار نیازهای متناسب با شأن زوجه که معیاری نسبی است همخوانی ندارد. با این وصف به دادگاهها پیشنهاد میشود که نفقه هر زوجه را به طور مستقل توسط کارشناسان تعیین نمایند.

گفتار سوم: نفقه زوجه شاغل و نفقه شوهر
بند اول: تأثیر اشتغال زوجه بر پرداخت نفقه
در بخش پیشین و در تحلیل حقوقی نفقه متذکر گشتیم که «از منظر حقوقی صرف، اشتغال زوجه منافی حق او در دریافت نفقه نیست و تراضی ایشان بر استقلال کامل مالی زوجین نیز تأثیری در این حق ندارد. چرا که نفقه از قواعد آمره است و تراضی نقش زائل کننده در آن ندارد. البته اگر اشتغال زوجه مانع از ایفای وظایف همسری شود، یا اینکه زوج به درستی به اشتغال او رضایت ندهد، زن ناشزه محسوب خواهد شد». روش استدلال فقهی بر این مدار شکل میگیرد که دلیل صحیحی بر تکلیف مرد نسبت به پرداخت نفقه وجود دارد و استثنایی که زن شاغل را از آن خارج نماید وارد نشده است.
از منظر اقتصاد حقوق، بر اساس کارویژه نفقه یا به عبارت روشنتر مبنای استحقاق زوجه نسبت به نفقه، میتوان به پاسخ اقتصادی نظاممند رسید. پیش از این گفتیم که مبنای دریافت نفقه توسط زوجه سرمایه گذاری او در موفقیت مالی شوهر است. بدین ترتیب که وی به خانه داری میپردازد و همین امر موجب میشود که مرد فرصت بیشتری برای تحصیل دارایی داشته باشد. لذا لازم است درآمد این سرمایه گذاری مشترک تقسیم شود. برخی نیز نفقه را جبران هزینه فرصت از دست رفته زوجه میدانند. بدین ترتیب که با خانه داری زن، موقعیتهای شغلی بیرون منزل از دست وی خارج میشود.
هنگامی که زنی پس از ازدواج به اشتغال و کسب درآمد میپردازد در واقع فرصت مالی مورد نظر خویش را از دست نداده است تا مرد ملزم به جبران خسارت آن باشد. همچنانکه با اشتغال زن، وقت کمتری را در منزل خواهد بود و بدین ترتیب نمیتواند سرمایه گذاری کافی در شغل شوهر و کسب درآمد توسط وی داشته باشد. بدین ترتیب دلیلی ندارد که مرد را ملزم به پرداخت نفقه به زن شاغل بدانیم.
علاوه بر این در صورت الزام شوهر به پرداخت نفقه به زن شاغل در بلند مدت، توازن اقتصادی بین ایشان بر هم میخورد. بدین صورت که زن میتواند درآمد خویش را پس انداز نماید چرا که وی تکلیف قانونی به پرداخت هزینههای زندگی ندارد ولی مرد باید بخشی از درآمد خود را به عنوان نفقه بپردازد.
ممکن است در برابر این استدلال گفته شود که معمولاً زنان از مشاغلی با درآمد کمتر برخوردارند و علاوه بر این زنان با توجه به احتمال بارداری و … ریسک بیشتری در تأمین امنیت شغلی دارند.668 نگارنده با وجود پذیرش این مسائل، عوامل مزبور را موجب ایجاد حق نفقه برای زنان نمیداند. چه، مردان موجب ایجاد چنین وضعیتی نیستند تا ملزم به جبران خسارت آن برای همسرانشان باشند. این امور، مسائلی اجتماعی و کلان است که باید توسط اجتماع اصلاح شود. علاوه بر این هرچند امنیت شغلی زنان در مواردی کمتر است اما در صورت از دست دادن شغل خود مجددا میتوانند از نفقه بهره مند گردند.
بند دوم: پرداخت نفقه زوج توسط زوجه
مسأله دیگری که در این زمینه مطرح میشود آن است که در صورت اشتغال مرد به خانه داری و اشتغال زن به شغل درآمدزا، آیا زن موظف به پرداخت نفقه مرد

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژه های کلیدی جبران خسارت، قانون مدنی، تحلیل اقتصادی، توزیع درآمد Next Entries پایان نامه با واژه های کلیدی حقوق ایران، زنان مطلقه، نظام مالی، شرط تنصیف