پایان نامه با واژه های کلیدی امام صادق، آیات و روایات، اعتماد متقابل

دانلود پایان نامه ارشد

می کند ( گفتار ، کردار ، عقیده ) حلال و مشروع است یا حرام و قبیح ، باید عمل او را بر وجه مباح حمل کرد : مثلاً اگر کسی از دور سخنی گفت و مخاطب شک کرد آیا سلام می کند یا ناسزا می گوید ، یا شخصی مایعی می نوشد و مشخص نیست که آب است یا شراب ، یا مردی به همراه زنی مشاهده شد و هردو به زوجیت اقرار کردند .176
از این موارد و مشابه آن در جامعه بسیار اتفاق می افتد ، اصل صحت در این موارد اقتضا می کند که فعل آن ها مباح دانسته شود و گفتار ، کردار یا عقیده آنان بر وجه حسن حمل گردد، از جمله آثاری که قاعده صحت در اجتماع دارد ، باعث حسن ظن بین مردم می شود .

3-1 اصل صحت دراخلاق
خویی در مصباح الاصول می گوید :
گاهی صحیح در مقابل قبیح اطلاق می شود . پس معنی اصالة الصحة عبارت است از حمل بر حسن و مباح در مقابل قبیح و محرم .177
ایشان اصالة الصحة را به دو دسته تقسیم کرده اند :
اصلی که فقط بین مومنان اعمال می شود و اثر عملی بر آن مترتب نمی شود ، ( اصالة الصحة اخلاقی ) ؛ مانند این که کسی حرفی می زند و ما نمی دانیم فحش می دهد یاسلام ، که بر سلام حمل می شود . در این جا ، صحت به معنی حسن در مقابل قبیح است .
اصلی که بین مومنان و غیر مومنان اعمال می شود و دارای اثر است ، همان صحت فقهی است . در این جا صحت در مقابل فساد به کار رفته است.
سبحانی در این مورد می گوید:
مقصود از اصالة الصحة اخلاقی ، لزوم حمل فعل مسلم بر جهت پسندیده و مشروع ، در مقابل حمل بر قبیح و ناپسند است و این اصل ، اصل تکلیفی است مانند این که نمی دانیم کسی احوالپرسی می کند یا فحش می دهد که باید حمل بر احوال پرسی شود . این از وظایف اخلاقی اسلامی است که قرآن وسنت به ما دستور میدهد .178
حمل فعل مسلم بر صحیح از احکام تکلیفی است.179و تنها به مومنان مربوط می شود ، نه غیر مومنان ، مانند آن که هنگام شک در این که آیا کسی به ما فحش داده یا سلام کرده است ، کلام او را بر وجه صحیح آن ؛ یعنی سلام ، حمل می کنیم و در نتیجه ، واجب است جواب سلام او را بدهیم ،180بعضی نیز این اصل اخلاقی را اماره دانسته اند .181
مراغی معتقد است حمل افعال و اقوال مسلمانان بر صحت ، به دلیل نیاز ندارد و تنها باید مراد از این اصل را دنبال کرد . بنابر این ، اگر بنا را بر این بگذاریم که فعل در اعتقاد فاعل ، صحیح است و دروغ نمی گوید و واقع نزد او آن است ، باید بنا را بر عدم اثم نهاد ، مانند آن کسی در روز ماه رمضان درحال خوردن است و ما باید عمل او را بر این حمل کنیم که مسافر است یا روزه برایش ضرردارد در غیر این صورت ، حمل بر گناه می شود .182
مکارم شیرازی می گوید، حمل فعل غیر بر صحت ، به سه صورت قابل تصور است:
اعتقاد جمیل در حق غیر و ترک سوء ظن به او ؛ یعنی معتقد باشد که او فعل بد را از روی عمد و علم انجام نمی دهد ولو از روی فراموشی صادر شود .
آثار حسن فاعلی را بر او مترتب کنیم ؛ یعنی به گونه ای با فاعل رفتار نماییم که گویا از او عمل قبیحی سر نزده است .
ترتیب آثار فعل صحیح واقعی بر فعل او ؛ یعنی فرض کنیم عمل او صحیح و مطابق واقع و نفس الامر است ؛ نه فقط در اعتقاد ، بلکه در عمل آثار فعل صحیح واقعی را بار نماییم و فعل را تام الاجزاء و الشرایط بدانیم.183
سید مرتضی نیز می گوید : اگر فعل غیر مردد بین وجه حسن جایز و قبیح محرم باشد ، باید حمل بر وجه حسن شود ، نه قبیح محرم .184

3-1-1 اجتناب از بدگماني
قاعده صحت كه در قرآن و قوانين فقه اسلامي مطرح شده، حوزه مسايل اخلاقي و رفتاري را دربرمي گيرد. اين بدان معناست كه مثبت نگري به عنوان يك بينش و نگرش بايد در مومنان وجود داشته باشد و تقويت شود .
چنان كه گفته شد ، مثبت نگري و قاعده صحت دست كم داراي دو معناست وضعی و تکلیفی که فقط بحث تکلیفی مطرح می شود كه دلايل، آثار و احكام مخصوص به خود دارد:
قاعده صحت در حقيقت به معناي خوب نگري به رفتار و كردار ديگران است؛ چرا كه مراد از صحت در اين جا به معنايي است كه در برابر آن قبيح قرار مي گيرد. يعني گاه شخص رفتاري را از ديگران مي بيند كه مي تواند آن را بر زشت و قبيح حمل كند و يا مي تواند بر كار خوب و زيبا حمل نمايد. مانند گفت وگوي دختر و پسر و بگو و بخند آنان را كه مي تواند به رابطه محارم حمل كند و
يا رابطه حرام بداند.
خداوند در سوره بقره مي فرمايند : « وَ قُولُواْ لِلنَّاسِ حُسْنًا » با مردم خوب، سخن بگوييد.185 امام صادق(ع) در تفسير آيه مي فرمايد: ( لاتقولوا الا خيراً حتي تعلموا ما هو ) تا زماني كه به حقيقت كار ديگران يقين پيدا نكرديد، جز نيكي و خوبي چيز ديگري درباره آنان نگوييد.186
هم چنين خداوند در سوره حجرات مي فرمايند: « یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ » اي كساني كه ايمان آورده ايد از بسياري از گمان ها پرهيز كنيد.187 مراد از اين ظن و گماني كه مي بايست از آن پرهيز كرد، همان سوءظن و بدگماني نسبت به مؤمنان است. به اين معنا كه مؤمنان بايد نسبت به مومنان ديگر خوش گمان باشند و از بدگماني اجتناب ورزند .
در حقيقت، مؤمنان بايد نسبت به هم خوش گمان باشند و رفتارهاي ديگران را بر كارهاي خوب حمل كنند نه بر كار زشت؛ و اگر درباره رفتار ديگري سخنان ناروايي شنيدند آن را نيز تا مي توانند توجيه كرده و بر كار خوب و راست حمل كنند نه اين كه با بهتان زنان همراه شوند . بنابراين شخص بايد خود را جاي ديگري قرار دهد و چنان كه نمي پسندد كسي درباره خودش گمان بد برد، نپسندد تا درباره ديگران گمان بد برده شود و يا چنين گمان بدي شايع و پخش شود.
قاعده صحت براساس اين معنا، يك حكم تكليفي است. به اين معنا كه مومنان مكلف هستند تا در حق ديگران گمان خوب برده و كارهايشان را بر وجه خوب حمل كنند و هرگونه احتمال بدي را از شخص دور دانند و منكر كار زشت از سوي وي شوند.
چنين تفكري موجب مي شود تا جامعه در امنيت رواني و اخلاقي قرارگيرد و نگاه هاي مشكوك و ترديدآميز درباره رفتارهاي ديگران برداشته شود و جامعه را از نظر اخلاقي در امنيت ترسيم كنند . اين درحالي است كه در جامعه بيمار نه تنها خوبي ها و زيبايي ها به چشم نمي آيد بلكه كوچكترين حركتي، شايعه شده و به طور فحشا گسترش مي يابد و امنيت رواني و اخلاقي جامعه در معرض خطر قرار مي گيرد.
اسلام و قرآن براي افزايش امنيت رواني و اخلاقي جامعه تلاش كرده تا آن جايي كه مي شود رفتارها بر وجه خوب و زيباي آن حمل شود و به سادگي به احتمال شك و ظني حرمت ها شكسته نشود و حريم ها مورد تعرض قرارنگيرد و اخلاق اجتماعي بحران زا نمايش داده نشود.188

3-1-2 معیار حسن ظن و سوء ظن
مسأله حسن ظن وسوء ظن در اسلام از مسائل بسیار مهم است که در آیات و روایات بازتاب گسترده ای دارد.
البته اصل بر حسن ظن مسلمانان نسبت به یکدیگر است ،ولی این اصل استثنایی هم دارد که امیرالمومنین علی بن ابیطالب در سخنان گرانقدرشان به این مسئله اشاره کرده اند.
و قال علی(علیه السلام) « إِذَا اسْتَوْلَى الصَّلاَحُ عَلَى الزَّمَانِ وَأَهْلِهِ ثُمَّ أَسَاءَ رَجُلٌ الظَّنَّ بِرَجُلٍ لَمْ تَظْهَرْ مِنْهُ حوبةٌفَقَدْ ظَلَمَ! وَإِذَا اسْتَوْلَى الْفَسَادُ عَلَى الزَّمَانِ وأَهْلِهِ فَأَحْسَنَ رَجُلٌ الظَّنَّ بِرَجُلٍ فَقَدْ غَرَّرَ » 189 هنگامى كه صلاح و نیكى بر زمان و مردم زمان گسترش یابد،دراین حال اگر كسى گمان بد به دیگرى ببرد كه از او گناهى ظاهر نشده به اوستم كرده است ! و كسى‏گمان خوب به دیگرى ببرد خود را فریب داده است.هنگامى كه فساد بر زمان و اهل زمان مستولى شود .
این مطلب مربوط به زمانی است که چهره اسلام در محیط نمایان باشد وغالب مردم راه صلاح بپویند ؛ اما زمانی که فساد غالب بر زمان شد و اکثر مردم به راه خلاف می روند حسن ظن نسبت به افراد سبب می شود انسان خودش را فریب دهد وباید جانب احتیاط را نگه دارد تا گرفتار توطئه ها و مفسده ها نگردد.
این بدان معنا نیست که انسان سوء ظن خود را به اشخاص آشکار سازد و آنها را متهم کند ، بلکه منظور این است که بدون اینکه عکس العمل منفی که سبب اهانت به بقیه است از خود نشان دهد از مواضع تهمت خود را دور کند و مراعات کند ، گاه افرادی که در یک زمان زندگی می کنند با هم متفاوتند ، برخی سوابق خوبی دارند که باید به آنها حسن ظن داشت و برخی دارای سوابق سوء هستند که باید در مورد آنان جانب احتیاط را رعایت کرد. بنابراین معیار، فساد تمام مردم زمین نیست.
این سخن در روابط ملت ها و دولت ها نیز کاملاً صادق است؛ هرگاه دولت های ستمگری که غالباً برای حفظ منافع خود حقوق دیگران را زیر پا می گذارند هرگز نباید کار آنها را حمل بر صحت کنیم ، بلکه باید فرض بر این باشد که آنان برای فریب ما دامی گسترده اند. در اسلام اصل بر حسن ظن است،چنانچه در روایات آمده است : قَالَ علی (علیه السلام)‏ « لَیْسَ‏ مِنَ الْعَدْلِ‏ الْقَضَاءُ عَلَى الثِّقَةِ بِالظَّن‏ »190 داورى در حق افراد مورد اطمینان،با تكیه بر گمان از عدالت دوراست.
قال علی(علیه السلام) « سوء الظنّ‏ بالمحسن‏ شرّ الإثم و أقبح الظّلم‏ » 191 بدگمانی به انسان شریف و با فضیلت بدترین گناه وزشت ترین ستم است.
امير مؤمنان (ع) در ضمن وصيت خود فرمودند : بپرهيز از جاهاى تهمت آور و از مجالس بدنام، زيرا يار بد ، همنشين خود را فريب دهد.192
امام صادق (ع) به يکي از ياران خود فرمود : پسر جانم هر كسى يار بد گيرد سالم نمانده و هر كه بجاى بدنام رود متهم گردد. 193
در روایت است که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با همسر خودشان صفیه دختر حی بن اخطب صحبت می کردند در این هنگام مردی از انصار از کنار آن حضرت عبور کرد و ظاهراً به گونه خاصی به آن حضرت نگریست . پیامبر او را صدا زدند و فرمودند :این زن همسر من صفیه است . پاسخ داد آیا کسی می تواند به شما غیر خوبی ظن دیگری داشته باشد.رسول الله فرمودند : شیطان همانند خونی که در رگهای بدن انسان در جریان است در وجود فرزندان آدم جریان دارد ترسیدم که در وجود تو نیز داخل شده باشد.194
در اسلام مکرر توصیه شده به دوری از مواضع تهمت و دفع تهمت که به تفصیل بیان می شود.

3-1-2-1 دوری‌ از مواضع‌ تهمت‌
در جامعه‌ اسلامی‌، رابطه بین‌ اعضای‌ جامعه‌ بر خوش‌بینی‌ نسبت‌ به‌ یکدیگروعدم‌ سوءظن‌ استوار است‌. گرچه‌ حکومت‌ و دستگاههای‌ مسوول‌ آن‌، درموارد خاصی‌ که‌ نظم‌ و امنیت‌ جامعه‌ بدان‌ بستگی‌ دارد در حدود شرع‌ و قانون‌، برای‌ پرس‌وجو از افرادی‌ که‌ مظنون‌ هستند مجازمی‌باشند، ولی‌ در بین‌ افرادجامعه‌ تجسّس‌، بدگمانی‌ و بدبینی‌ نسبت‌ به‌ هم‌ به‌ هیچ وجه‌ جایز نیست‌.
امام علی (ع) « مَن‌ْ وَضَع‌َ نَفْسَه‌ُ مَواضِع‌َ التُّهَمَة‌ِ فَلا یَلوُمَن‌َّ مَن‌ْ اَساءَ بِه‌ِ الظَّن‌َّ. »195
کسی‌ که‌ خود را در معرض‌ و در موارد تهمت‌ قرار دهد، نباید کسانی‌ راکه‌ به‌ او سوءظن‌ پیدا می‌کنند، سرزنش‌ کند. اصل‌ِ اعتماد متقابل‌ و حمل‌ بر صحّت‌ کارهای‌ مومن‌ تا جایی‌ که‌ ممکن‌ است ‌، حتی‌ در مواردی‌ که‌ ظواهر امر، زمینه‌های‌ بدگمانی‌ را فراهم‌ سازد، یک‌ اصل‌ مهم‌ در روابط اجتماعی‌ است‌.
در کنار این‌ اصل‌، اصل‌ِ دیگری‌ هم‌ مطرح‌ است‌ و آن‌ «اجتناب‌ و پرهیز ازقرارگرفتن‌ در موضع‌ تهمت‌» است‌. واقع‌بینی‌ اسلام‌ و رهبران‌ الهی‌، موجب‌شده‌ که‌ به‌ این‌ اصل‌ توجه‌ داشته‌ باشند و در عین‌ حالی‌ که‌ اعضای‌ جامعه‌ را ازبدگمانی‌ و سوءظن‌ پرهیز دهند، از طرف‌ دیگر توصیه‌ کنند که‌ رفتارِ اعضای‌جامعه‌ بگونه‌ای‌ باشد که‌ زمینه سوءظن‌ را از بین‌ ببرد. درست‌ است‌ که‌ دیگران ‌نباید به‌ رفتار شما بدگمان‌ شوند و شما را مورد تهمت‌ قرار دهند، ولی‌ شما هم‌ وظیفه‌ دارید که‌ برای‌ کمک‌ به‌ حفظ‌ سلامت‌ معنوی‌ جامعه‌ از کارهایی‌ که‌ زمینه ‌بدبینی‌ و بدگمانی‌ دیگران‌ را فراهم‌ می‌سازد، خودداری‌ کنید، کسی‌ که‌ خود را در معرض‌ و در موارد تهمت‌ قرار دهد، نباید کسانی‌

پایان نامه
Previous Entries منابع پایان نامه با موضوع قواعد آمره، بازار برق Next Entries منابع پایان نامه با موضوع عسر و حرج