پایان نامه با واژه های کلیدی امام صادق، ظاهر و باطن، آیات و روایات

دانلود پایان نامه ارشد

است که اگر فعلی از طرف دیگری صادر شده باشد،و صحّت و فسادآن عمل برای دیگران منشأ اثرباشد، بنا را برصحّت آن عمل می گذارند ؛ مانند اتیان واجبات کفاییه، در این معنی فرقی نمی کند که منظور از اصالة الصحّة جواز تکلیفی یا صحّت وضعی یا صحّت معاملات اعم از عقود وایقاعات باشد.12
همچنین در تعریف آن می توان گفت : « معنی قاعده، حمل فعل مسلم بر صحّت است و موضوع آن شک در صحت عمل است که منشأ شک ممکن است فقدان شرط یا وجود مانع باشد».13

1-1-4 صحّت تکلیفی و وضعی
1-1-4-1 صحّت تکلیفی
منظور از اصل صحّت در معنای تکلیفی این است، که اعمال دیگران را اصولاً باید صحیح ، مشروع و حلال تلقی کرد و تادلیلی بر عدم صحّت و وجود حرمت پیدا نشده هیچ کس حق ندارد در صورت دوران امر بین احتمال صحّت و مشروعیت از یک طرف و عدم صحّت و عدم مشروعیّت از طرف دیگر ، اعمال افراد را نامشروع و غیر صحیح بداند.
اصل صحّت با فطرت و طبیعت بشر نیز مطابقت می کند ، زیرا گناه ، و عمل نامشروع و ناصحیح ، فطری و طبیعی بشرنیست، بلکه عارضه ای است که با علل و جهات متفاوتی در بشر پیدا می شود وگرنه بشر از روز اوّل بر فطرت و طبیعت صحیح و مشروع و پاک آفریده شده و فطرت پاکش اقتضاء دارد که از مسیرش منحرف نشود . مثلاً اگر ما از دور کسی را بینیم که مایعی می نوشد و شک کنیم ، که آب آشامیدنی است یا شراب ، بنا بر اصل صحّت باید بپذیریم آن مایع آب است نه شراب .14 علاوه بر این که اصولاً باید افعال و اعمال مردمان را صحیح و مشروع بدانیم و در برخورد با این اعمال ، ظاهرا اعمال و رفتارمان باید مبتنی بر صحّت باشد، باطناً و قلباً هم باید این اعمال و افعال را صحیح بپنداریم ، ممکن است که بگویید که قبول و تایید قلبی و باطنی امری است غیر ارادی که تحت کنترل انسان نیست.15ولی در واقع این طور نیست ؛ زیرا زمینه انفعالی بشر قطعاً و مستقیماً بر قضاوتش نسبت به اعمال و رفتار دیگران تأثیر می گذارد ، یعنی اگر این اصل نبود و مکلّف نبودیم که با دیدن کارهای دیگران آن ها را صحیح تلقی کنیم ، چه بسا پیش داوری های مبتنی بر شک و سوءظن و بدبینی ، قضاوت قلبی و باطنی ما را نسبت به اعمال و افعال دیگران تحت تأثیر قرار می داد که در آن صورت اعمال مردم ، حرام و نامشروع تلقی می شد که این امر ، آثار مخربی به همراه داشت . بنابر این هر دو مرحله رفتار ما در مقابل اعمال دیگران در واقع مرتبط باهم و مکمّل یکدیگرند ؛یعنی در ظاهر و باطن باید حکم کنیم که افراد اصولاً فعل حرام و نامشروع مرتکب نمی شوند.
اصل صحّت در این معنا به مفهوم جواز تکلیفی است و به این معناست که اعمال و رفتاری که از افراد دیگر سر می زند ، به حکم این اصل ، حمل بر صحّت و مجاز تلقی می شود .و به عبارتی این اصل جنبه تکلیفی محض دارد و آثار وضعی بر آن مترتب می گردد ، مثلاً اگر کسی در حال نوشیدن مایعی است که ممکن است مشروبات الکلی باشد یا غیر الکلی ، نباید حمل بر نوع غیر مجاز شود .16

1-1-4-2 صحّت وضعی
اصل صحت به معنای وضعی در معاملات،عبادات و احوال شخصیه جاری است و در مواقع تردید در وضعیّت حقوقی عقد ، اگر عقد تملیکی باشد ، انتقال مالکیّت مورد عقد را از یک طرف به طرف دیگر معتبر می دانیم ، و اگرعقد عهدی باشد ، تعهّد هر یک از طرفین را در مقابل دیگری ثابت فرض می کنیم و آثار مترتب برآن جاری می سازیم.
بنابراین منظور از اصل صحّت ، حکم به صحّت در برابر فساد است و در دوران امر بین صحّت و فساد در اعمال دیگران ، آن عمل را صحیح می شماریم17.
دکتر شهیدی می گوید :
« مفاد اصل صحّت، حکمی است وضعی که در موارد تردید ، در وضعیّت حقوقی عقد، به حکم قانون برای آن ثابت می شود، آن چنان که آثار حقوقی و وابسته به آن عقد بین طرفین جاری می گردد.»18

1-5 مدارک و مستندات قاعده اصالة الصحة
برای استناد به این قاعده از آیات و روایات، استقراء، اجماع و بنای عقلا استفاده شده است که به بررسی این موارد می پردازیم .

1-5-1 آیات قرآن
در قرآن آیات زیادی وجود دارد که دلالت بر اعتبار اصل صحت دارد از مهمترین آیاتی که می توان اشاره کرد آیات زیر می باشد.
1- ( يَأَيهَُّا الَّذِينَ ءَامَنُواْ اجْتَنِبُواْ كَثِيرًا مِّنَ الظَّنّ‏ِ إِنَّ بَعْضَ الظَّنّ‏ِ إِثْمٌ …)19
یعنی ای کسانی که ایمان آورده اید از بسیاری از گمان ها بپرهیزید که برخی از آن ها گناه هستند.
با این توجیه که قدر متیقن این است که :گمان بد درباره مردم گناه است و از آن نهی شده و نهی از آن به معنای ترتیب اثر ندادن به آن گمان های بد است و به بیان دیگر ترتیب اثر نیک و درست دادن به آنها است 20.
2- (وَ قُولُواْ لِلنَّاسِ حُسْنًا…)21
با این توجیه که منظور از«قول حسن » یا گفتار نیک این است که بر کارهای آن ها اثر نیک بار کنید.22
2- ( يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ أَوْفُواْ بِالْعُقُود…).23
یعنی : ای کسانی که ایمان آورده اید به عقود خود پای بند باشید.به این آيه در ابواب معاملات بر اصل صحّت (قاعده صحّت) و نيز اصل لزوم در عقود استدلال شده است.24
در معناى آيه، دو قول است:
الف) عمل به مقتضاى عقد واجب است، يعنى اگر عقد لازم است، وفا به لزوم آن و اگر جايز است، وفا به جواز آن واجب است. 25
ب) عمل به مقتضاى عقد براى هميشه واجب است و فسخ آن جايز نيست، استفاده اصالة اللزوم از آيه ياد شده، بر اساس اين قول است. 26
برخى قائلان قول دوم، معتقدند که عقود جايز به نحو تخصيص از شمول آيه خارج است، يعنی وفا به تمام عقود چه ملك‌آور باشد و چه نباشد- واجب است، جز عقودى كه بر عدم لزوم و جواز فسخ آن دليل وجود دارد. 27
برخى نيز معتقدند که عقود جايز به نحو تخصّص از شمول آيه خارج است؛ زيرا مراد از عقود در آيه، عقود عهديّه (تعهّدآور) است، نه عقود جايز كه عقود اذنيه ناميده مى‌شوند .28عموم آيه، قراردادهاى ميان مسلمانان و كافران را نيز در صورت مطابقت با شرع شامل مى‌شود.

1-5-2 اخبار و روایات
روایاتی که به عنوان مستند قاعده صحت آمده اند خوش بینی را تحسین و گمان بد را به عنوان زائل کننده ایمان میدانند همه این روایات صحیح و سلسله راویان موثق می باشند به چند مورد از این روایات استناد می شود.
1-محمدبن یعقوب عن علی بن ابراهیم عن ابیه عن حماد بن عیسی عن ابراهیم بن عمر الیمانی عن ابی عبدالله الامام صادق علیه السلام قال:
« إِذَا اتَّهَمَ الْمُؤْمِنُ أَخَاهُ انْمَاثَ الْإِيمَانُ مِنْ قَلْبِهِ كَمَا يَنْمَاثُ‏ الْمِلْحُ فِي الْمَاءِ.» 29 اگر مومن برادرش را متهم کند ، ایمان در قلب او آب می شود ، همان گونه که نمک در آب حل می شود.
در سلسله سند این روایت محمدبن یعقوب و علی بن ابراهیم و حماد بن عیسی هرسه شیعه دوازده امامی و موثق می باشند و ابراهیم بن عمر یمانی نیز ثقه و روایاتش مورد قبول است.30
2-عن الحسین بن المختار عن ابی عبدالله علیه السلام قال : قال امیر المومنین علی علیه السلام فی کلام له : « ضَعْ أَمْرَ أَخِيكَ عَلَى أَحْسَنِهِ حَتَّى يَأْتِيَكَ مَا يَغْلِبُكَ مِنْهُ وَ لَا تَظُنَّنَ‏ بِكَلِمَةٍ خَرَجَتْ مِنْ أَخِيكَ سُوءاً وَ أَنْتَ تَجِدُ لَهَا فِي الْخَيْرِ مَحْمِلًا»31
کار برادرت را بر نیکی حمل کن ؛ مگر اینکه دلیلی تو را از این کار منع کند و تا زمانی که وجه صحیحی بر کلام او می یابی ، گمان بد بر کلام او مبر.
حسین بن مختار در تنقیح المقال ثقه و روایتش مورد قبول واقع شده است.32
3- عن ابی الحسن موسی الرضا علیه السلام مخاطبا لمحمدبن فضیل :
« يَا مُحَمَّدُ كَذِّبْ‏ سَمْعَكَ‏ وَ بَصَرَكَ عَنْ أَخِيكَ فَإِنْ شَهِدَ عِنْدَكَ خَمْسُونَ قَسَامَةً وَ قَالَ لَكَ قَوْلًا فَصَدِّقْهُ وَ كَذِّبْهُمْ‏.»33
ای محمّد، گوش و چشم خود را در مورد برادرت تکذیب کن ، پس اگر پنجاه نفر نزد تو شهادت دهند و به تو سخنی را بگویند و برادرت سخنی دیگر، برادرت را تصدیق کن و آن پنجاه نفر را تکذیب کن.

1-5-3 استقراء
یکی دیگر از ادله ای که برای حجیت اصالة الصحة اقامه شده، دلیل استقراء است . به باور شریف کرمانی، با جستجوی زیاد، مشخص می شود که شارع در جاهای مختلفی ، اصل صحت را به کار برده و کسی به آن اعتراض نکرده است که دلیل حجیت آن است .34
در این میان مرحوم نراقی به استقراء تمسک کرده است ، ولی آن را مفید نمی داند ؛ زیرا استقراء یا تام است که محقق نشده ؛ یا ناقص است که در صورتی مفید است که معارضی در موارد خاص دیگر نداشته باشد . درحالی که این جا معارضی هست ، از جمله موثقه عماربن موسی از امام صادق علیه السلام است که می فرمایند :
« سئل الرَّجُلِ يَأْتِي بِالشَّرَابِ فَيَقُولُ هَذَا مَطْبُوخٌ‏ عَلَى الثُّلُثِ‏ قَالَ إِنْ كَانَ مُسْلِماً وَرِعاً مَأْمُوناً فَلَا بَأْسَ أَنْ يُشْرَبَ.»
سوال شد که مردی مایع نوشیدنی می آورد و می گوید این آب انگورثلثان شده و حلال است . آیا می توان چنین مایعی را نوشید؟ امام فرمود اگر آورنده نوشیدنی، مسلمان پرهیز کار و امین است ، نوشیدن آن مایع بلا مانع است .35

1-5-4 اجماع
بررسی فتاوی وآراء فقهای اسلامی در موارد مختلف و ملاحظه اتفاق نظرشان بر پذیرش این اصل نشانه اجماع در این باره است و ليكن دليل اجماع از آنجا كه احتمال مي رود مدرك آن سيره عقلا و يا پاره اي از آيات و اخبار باشد في نفسه قابل استناد نيست؛ چرا كه اين قبيل اجماعات از لحاظ اينكه به دليل و مدرك خاصي وابسته است نمي تواند كاشف جداگانه اي از راي معصوم باشد. ولیکن اجماع را به عنوان مویّد این قاعده بیان می کنیم. که بر دو قسم می باشد، اجماع قولی واجماع عملی که نظرات متفاوتی بیان شده است.

1-5-4-1 اجماع قولی
اقوال علما در این مورد متفاوت است، و اجماع قولی بر اصالة الصحة به طور عام ثابت نیست و در اینجا به نظرات بعضی از علما در مورد اجماع قولی اشاره می شود.
1-نظر شیخ انصاری :
از تتبّع اقوال علماء چنین به دست می آید که قول مدعی صحّت را ، موافق اصل می دانند ، گرچه در ترجیح اصل صحت ، بر سایر اصول ، اختلاف دارند. و در ادامه می گوید اجماع قولی که از فتوای فقها استفاده شده است و در موارد متعددی صادر شده است ، فقها فی الجمله اتفاق نظر دارند که قول مدعی صحّت موافق اصل است ، گر چه در تقدم اصل صحّت بر سایر اصول ، اختلاف دارند.36
2-نظر گلپایگانی :
«از ادله صحّت وضعی ، اجماع قولی است.»37
3-نظر میرزا هاشم آملی :
« اجماع قولی، اجماع مدرکی است و مورد قبول نیست ودر ادعای اجماع قولی نیز اشکال است.»38
4-نظر برگزیده، مکارم شیرازی :
اجماع قولی، مبنی بر اینکه اصل صحّت همه جا اجرا شود ، معلوم نیست صحیح باشد؛ چون کلمات آخوند خراسانی در کفایه و نراقی در عواید دال بر عموم نیست ، پس اجماع قولی ، قابل انکار است ، ولی امکان ادعا بر آن ، در موارد خاص مثل ذبایح و مناکح هست که برای اثبات کلیت اصل کافی است.39

1-5-4-2-اجماع عملی (سیره عملی مسلمانان)
1- شیخ انصاری در این مورد می گوید :
« در تحقق سیره عملی ،گمان نمی کنم کسی تردید نماید که در جمیع قرون ، شیوه عملی آن ها، بر حمل بر صحّت و ترتیب آثار صحّت در عبادات و معاملات آن ها بوده است .»40
3- مکارم شیرازی در این باره می گوید:
« اجرای اصل صحّت در مواردی توسط علما در ابواب عبادات و معاملات و ذبایح و مناکح دال بر اجرای این سیره بین مسلمین بوده است. گرچه مرحوم آقای نراقی بر تعمیم این اصل بر افعال و اقوال است ، و به نظر ما بحث اقوال مربوط به جای دیگری است.»،41
1-5-5 عقل
دلیل دیگر حجیت اصل صحّت عقل است که نظراتی در این مورد بیان شده است .
از جمله اینکه شیخ انصاری می گوید :
« اگر بنا بر این اصل نباشد ، اختلال در نظام معاد و معاش مردم ایجاد می شود ، بلکه اختلال ایجاد شده ، ناشی از ترک عمل به این اصل ، بیشتراست از اختلالی که از ترک عمل به قاعده ایجاد می شود.»42
مکارم شیرازی نیز این مطلب را اجمالاً پذیرفت

پایان نامه
Previous Entries منابع پایان نامه با موضوع مذاکره مجدد، حقوق فرانسه Next Entries پایان نامه با واژه های کلیدی بنای عقلا، اختلال نظام، امام خمینی