پایان نامه با موضوع نهج البلاغه، رفق و مدارا، حقوق بشر

دانلود پایان نامه ارشد

عزت يافتن حق، قوام دين و برقراري عدالت، برپايي سنت رسول الله، اصلاح روزگار، اميدواري مردم در تداوم حكومت و يأس دشمنان در آرزوهايش مي گردد.181
در مقابل، وجود بعضي صفات را مانع اجراي عدالت بر مي شمارد و آنها را جزء زشت ترين صفات والي و مردم مي داند. از جمله اين صفات را علاقه به خودستايي و تملق پذيري، انتقاد ناپذيري و خود رأيي در زمامدار مي داند و زشت ترين صفات رعيت را چاپلوسي، ظاهرسازي و مخفي کاري براي جلب رضايت زمامدار مي داند.182
همچنين در خلال نامه هاي خود به زمامداران، در مورد كوتاهي نمودن در امور مردم از جمله، تقسيم بيت المال به طور نامساوي و تعدي به مردم در زمان جمع آوري خراج هشدار مي دهد.
مهم ترين اوامر ايشان در زمينه اجراي حقوق طبقات مختلف جامعه در نامه 53 نهج البلاغه به مالک اشتر نخعي، ذكر شده است، نامه اي که به حق مي توان آن را منشور حقوق بشر ناميد. در اين نامه ايشان خصوصيات و ويژگي هاي رفتاري مورد توجه را در تمامي اقشار جامعه از جمله: رهبر جامعه، قاضيان، کارگزارن دولتي، تجار و صاحبان حِرف مختلف، سربازان، نويسندگان و محرومان و مستضعفان جامعه را تشريح کرده و وظايف و حقوق هر صنف را تشريح نموده اند.
علاوه بر فرامين گسترده عدالت محور ايشان در ضمن خطبه و نامه هاي پرشور ايشان، اقدامات عملي آن حضرت در راستاي اجراي عدالت اجتماعي را مي توان چنين برشمرد: تقسيم بيت المال به طور مساوي بين عرب و عجم، بنده و آزاد، تأسيس بيت القصص براي جمع آوري شکايات عمومي مردم از مامداران، تعويض فرمانداران بر اساس گزارش هاي صادق و تشکيل بيت العدل براي رسيدگي به شكايات مردم و اجراي عدالت قضايي.183
از بيانات ايشان در نهج البلاغه و گواهي تاريخ برمي آيد که درطول حکومت ايشان در کوفه مردم به رفاه نسبي رسيده بودند و وضع معيشتي مطلوبي بر همه آنان حاكم شده بود، به نحوي که مي توان حکومت ايشان را تنها حکومت موفق تاريخ در زمينه اجراي عدالت اجتماعي ناميد. دستورات و اقدامات ايشان در زمينه ريشه کني بي عدالتي در جامعه مي تواند الگوي عملي حكومت ها در تمام ادوار زندگي بشر قرار گيرد از اين رو بعضي از اين موارد طي دو فصل آينده تحت عنوان عوامل و موانع اجراي عدالت اجتماعي در نهج البلاغه بررسي مي شود.

فصل سوم:
عوامل
اجراي عدالت اجتماعي
از منظر
قرآن كريم
و
نهج البلاغه

عدالت از ارکان اصلي جامعه قرآني است زيرا اولين نشانه جامعه ديني همان اقامه حقوق عمومي و ايستادگي در برابر ظلم است. با در نظر گرفتن اهميت عدالت در عرصه اجتماع و توجه به اين امر كه عدل از صفات الهي است که در تمامي هستي تجلي نموده، اولين قدم براي اجراي عدالت، ايمان به خداوند و پاکي عقيده نسبت به خالق موجودات و ناظم نظام طبيعت است. اعتقاد به نظام علي و معلولي حاکم بر طبيعت و خارج نشدن از سيرة حکومت حق الهي، مشوقي است براي افراد مختلف تا براي رسيدن به حقوق خود تلاش كنند و در اين راه پافشاري ورزند. از جمله اين تلاش ها سعي در تشكيل حكومت اسلامي است؛ چرا كه اولين گام ها براي پرستش و عبوديت خداوند با ايجاد جامعه اي عدل محور برداشته مي شود و اسلام بهترين راهكارها را براي تشكيل مجتمعي عادل ارائه نموده است.
در پي اعتقاد به رفع آثار بي عدالتي در جامعه، تلاش براي روشنگري افکار عمومي و ايجاد پشتوانه هاي فرهنگي عدالت، از جمله آگاهي مردم از حقوق اجتماعي خويش و لزوم مقابله با مخالفان و دست اندازان به اموال عمومي، زمينه براي تقويت و گسترش روحيه عدالت خواهي در جامعه ايجاد مي گردد. روحيه عدالت خواهي جامعه را به عدالت واقعي سوق خواهد داد يعني عدالت، گفتمان غالب فضاي جامعه مي شود و هر فرد يا گروهي به مطالبه حق واقعي خود مي پردازد.
بيداري مردم و آگاهي زمامداران نسبت به وظايف و حقوق خويش عاملي است که اسباب لازم را در جهت ايجاد و اقامه عدالت و آشنايي با موانع روبروي آن به وجود مي آورد و جامعه اي که بيشترين نيروي خود را صرف چنين کوششي نمايد به عدالت قيام کرده است.184
وضع قوانين عادلانه در جامعه و پاي بندي به اجراي آنها، مهم ترين وسيله اجراي عدالت است. در سايه همين قوانين عادلانه است که ميزان حق و تکليف هر فرد در برابر تلاش و کوشش او به طور عادلانه مشخص مي شود.
به دنبال آن تغييراتي اساسي در نگرش جامعه نسبت به حيات اجتماعي روي مي دهد؛ ايجادا نگيزه تعاون وهمكاري اجتماعي، نفي روحية اشرافيگري و تجمل پرستي، مقابله با انحصارگرايي و ويژه سازي امکانات براي عده اي قليل و در ادامه، تلاش براي رفع کمبودها و نواقص طبقة مستضعف جامعه و رساندن آنها به سطح متوسط جامعه از لحاظ اقتصادي، تلاش هايي است که هم از سوي مردم و هم از جانب مسئولان در اين جهت انجام مي پذيرد. به علاوه اجراي درست قوانين اسلامي که جهت تعديل ثروت وضع شده اند همچون خمس و زکات، صدقات و وقف اموال براي استفاده عموم مردم از امکانات اجتماعي، گامي ديگر در اين جهت است.
از ديگر ضروريات اجراي عدالت، ايجاد وگسترش روحيه نظارت بر عملکردهاي مسئولين و آزادي انتقاد از عملکردها از جانب عموم مردم و در مقابل تقويت روحيه انتقاد پذيري و حس مسئوليت پذيري مسئولان است كه آنها را به بهبود كاركرد خدمت رساني به مردم ياري مي نمايد. به دنبال توجه و بازبيني در رفتار عوامل اجرايي و شناسايي مهره هاي ناكار آمد در رأس حكومت، زمينه براي حذف آنان و جايگزيني آنان با كارگزاران شايسته در جهت بهبود كيفيت خدمت رساني فراهم مي آيد.
به طور خلاصه مهم ترين گام ها در راه اجراي عدالت را مي توان فرهنگ سازي عدالت در ميان اقشار جامعه، وضع قوانين عادلانه، ايجاد ضمانت هاي لازم براي اجراي قوانين و بازدارندگي قوانين براي متخلفان، گسترش فرهنگ نظارت بر مسئولان و ارزيابي خدمات ارائه شده از سوي ايشان ايشان و… بر شمرد.
اجراي همه اين عوامل در سايه اصل تقويت بنيادهاي اعتقادي و حق جويي افراد در سايه ايمان واقعي به عدالت به عنوان لازمة جامعه اسلامي امکان پذير مي باشد؛ جامعه اي که تحت نظارت ولي امر الهي است که به عنوان نماينده اي از جانب خداوند بر مردم حكومت و دستورات الهي را در جامعه اسلامي اجرا مي نمايد. مسير حرکت آن جامعه در راستاي دست يابي به مصالح اجتماعي عامه مردم و مقصد آن در نهايت وصول به رضايت حق تعالي مي باشد. هر گامي كه در مسير عدالت برداشته شود، مي تواند گامي در مسير قرب الهي باشد.

3-1- عوامل اجراي عدالت اجتماعي از منظر قرآن کريم
قرآن بزرگترين منادي بشر و داعي او به عدالت اجتماعي مي باشد و فلسفه ارسال رسل را نيز همين امر بيان نموده است.185
قرآن تنها کتاب انذار نسبت به قيامت، مرگ و جهنم يا تبشير بهشت و نعمت هاي فراوان آن نيست. اوامر و نواهي قرآن کريم در بردارنده حکمت هايي است كه تمسك به آن، اصلاح رفتار فردي شخص در برابر خداوند متعال و اصلاح رفتار فرد در برابر ديگر افراد جامعه اسلامي را به دنبال دارد.
قرآن كريم كه بزرگ ترين كتاب هدايت بشر در تمام عصر ها است؛ به طور اجمال به بررسي و اصلاح همه جوانب زندگي دنيوي و اخروي بشر پرداخته است. در آنجا که از مصالح زندگي اجتماعي بشر سخن به ميان آورده، دعوت به اصلاح ذات البين، رفق و مدارا و گذشت و تقويت دوستي ها نموده و با وضع احکام و قوانين عبادي و اجتماعي همچون نماز و زکات و خمس زمينه هايي را براي ايجاد آرامش در پرتو جامعه اي عادل و صالح قرار داده است به نحوي که عدالت حاکم در جامعه بشري، افراد را براي رسيدن به حسن عاقبت در آخرت نيز ياري مي رساند و ارتباطي وثيق را بين زندگي دنيوي و اخروي بشر برقرار ساخته است؛ آن گونه كه دنيا را مزرعه و محل رشد و نمو روح بشر در آخرت قرار داده است.
در بخش اول فصل پيش رو به مهم ترين عواملي اجراي عدالت اجتماعي از منظر قرآن كريم اشاره مي گردد.
3ـ1ـ1ـ حاکميت قانون عادلانه الهي در جامعه
يکي از بنيان هاي اساسي حکومت اسلامي، حاکميت قانون عادلانه الهي در جامعه است. ضرورت وجود قانون در جامعه غير قابل انکار است. علامه جعفري در مورد اهميت قانون مي نويسد: ” چون عدالت عبارت است از رفتار مطابق قانون، براي درک و برقرار کردن عدالت درباره يک فرد يا در قلمرو اجتماعي از انسان ها، مجبوريم قوانين طبيعي و رواني و محيطي آن فرد و اجتماع را که نمايشگر واقعياتي معين از آنهاست بپذيريم؛ سپس آن قوانين را مطابق اصول و قواعد سازندگي که براي فرد يا اجتماع در نظر گرفته ايم توجيه کرده آنها را به حرکت در آوريم”186
خداوند در قرآن كريم، مؤمنان را به پيروي از قانون عادلانه الهي كه توسط پيامبران گرامي در هر عصري ابلاغ شده، فرا مي خواند. در رأس اين قوانين، عبادت خداوند و پرستش عملي او و نفي شريك براي ذات باريتعالي و اعتقاد به حق حيات مساوي براي همگان و بهره برداري يكسان از تمامي نعمت ها و نفي سلطه غير خدا قرار دارد.187
ذات باريتعالي احكام و قواعد شرعي و حدود الهي را به واسطه رسولانش به مردم ابلاغ نموده و در برخي موارد، پيامبر خداوند به خاطر ولايتي كه از جانب خداوند بر مؤمنين دارد مي تواند در امور آنان دخل و تصرف نمايد، لذا هر گونه سر پيچي از امر رسول خدا سبب ضلالت و گمراهي مي باشد.188
انكار معجزات انبياء الهي از روي ظلم و تكبر موجب گسترش فساد ميان امت هاي پيشين بوده و هلاكت آنان را به دنبال داشته است.189 خداوند علت نابودي قوم ثمود را ظلم ايشان مي داند190و در سوره هود ويراني و عذاب وارده بر جوامع را سزاي رواج ظلم ميان آنان دانسته است.191
عدالت، مطابق فطرت وعقل سليم است و هر انساني هر چند از ظلم منفعت برد عدالت را پسنديده و ظلم را ناگوار مي داند و گسترش ظلم سبب رنجش وجدان انساني است192 وبر خلاف مسير تكاملي بشر است و علت نابودي بسياري اجتماعات است. بنابر اين مقدمات، لزوم عادلانه بودن قوانين را نتيجه مي گيرد.193
ميان انديشمندان در مورد اين كه چه كسي توانايي وضع قانون را دارد، سه نظر وجود دارد:
1. عده اي معتقدند كسي كه منافع عاليه انسان را بداند و تنها مقام بي غرض باشد مي تواند به وضع قانون عادلانه بپردازد.2. عده اي برآنند حكما وخير خواهان و عالمان بشر با در نظر گرفتن مقياس هاي عقلاني مي توانند قوانين عادلانه را وضع كنند.3. ماركسيست ها مي گفتند قوانين عادلانه جبري هميشه از طرف محرومان و مظلومان وضع مي شود.194
همان گونه كه مشاهده مي شود در اين نقطه نظرات هر گروه بر اساس ايدئولو‍ژي خود گروهي را موظف به وضع قانون مي دانند اما نكته اي كه نبايد فراموش كرد آن است كه هيچ يك از اين گروه ها اعم از گروه ضعفا و يا عالمان اجتماعي آگاه به مصالح عمومي نبوده و تصميم گيري هاي بشري قطعاً جانبدارانه و طبق گرايشات فردي و حزبي افراد خواهد بود و نمي تواند منافع عموم مردم را در نظر گيرد.
شهيد محمد باقر صدر وجود سه شرط را براي قوانين وضع شده لازم مي داند و در صورت وجود اين شرايط، قانون را وسيله اي براي اجراي عدالت مي داند:
1. مبتني بر عدالت باشد
2. جهت گيري آنها تنها تحقق عدالت اجتماعي و در بردارندة ابزار تحقق آن باشد
3. بر اساس مقتضيات امکانات و ساختار وجودي انسان تدوين شده باشد.195
بر همين اساس اهميت قانون در نظام سياسي و اقتصادي جامعه مشخص مي شود. از آنجا كه قانون وسيله اي براي اجراي عدالت مي شود، هر گونه تفاوت و تبعيض در برابر وضع و اجراي قانون مخالف هدف عدالت محور بودن قانون مي باشد، پس تک تک افراد جامعه در برابر قانون مساوي اند و از آن به طور مساوي بهره مند مي شوند. پيامبر اکرم(صلّي الله عليه وآله وسلّم) در کلام معروف خود، مردم چون دندانه هاي شانه با هم برابرند 196 بر اصل مساوات همگان در برابر قانون و امکانات اشاره کرده اند.
مسئله مهم در وضع قوانين در اسلام آن است كه قانون عادلانه منحصراً از منشأ الهي سرچشمه مي گيرد. تفاوت مکاتب و جوامع غير ديني با اسلام در اين است که در جوامع غير ديني قانون جامعه برگرفته از نظر و آراء سياستمداران و حکماي جامعه است و با توجه به تشتت آراء و افکار مختلف و همچنين کامل نبودن عقل انساني،

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با موضوع امر به معروف، مسجد الحرام، سوره حجرات Next Entries پایان نامه با موضوع قتل عمد