پایان نامه با موضوع نهج البلاغه، حوزه و دانشگاه

دانلود پایان نامه ارشد

بيت المال باز مي گرداند و خطاي ايجاد شده را جبران مي كند.514
در نامه اي ديگر به يكي از كار گزارانش طبق گزارشي كه خيانت او نسبت به بيت المال به دستش رسيده، ضمن توبيخ او از او مي خواهد سريعآً حساب اموال را برايش ارسال كند و او را از حسابرسي قيامت برحذر مي دارد.515
يكي از رفتارهاي انحصارگرايانه خلفاي قبلي، تقسيم نامساوي بيت المال بود. اولين تفاوت ها در پرداخت سهم خزانه مملكت ميان مردم در زمان خليفه دوم به وجود آمد. عمر به تقليد از فارسيان ديوان هايي تشكيل داده بود و در آن به تقسيم طبقات مردم بر حسب حرف و شئون اجتماعي پرداخته بود و در تقسيم بيت المال نيز با توجه به اين طبقه بندي رفتار مي كرد؛ از اين رو بسياري از اصحاب كه افتخار همراهي با پيامبر را داشتند و از شأن والاي اجتماعي برخوردار بودند بهره اي بيشتر از بيت المال داشتند. اين اقدام در زمان عثمان شدت گرفت و فاصله اقتصادي زيادي ميان طبقات مختلف شكل گرفت. امام علي (عليه السّلام) پس از رسيدن به حكومت با شيوه دو خليفه قبل در تقسيم بيت المال مخالفت نمود. ايشان در سخنانشان به مسئله اعطاي مساوي از بيت المال و تفاوت قائل نشدن ميان مسلمين به بهانه هاي مختلف اشاره داشت و با افتخار از اقدام خود يعني از بين بردن ديوان هاي بخشش از بيت المال و تقسيم بيت المال به شيوه پيامبر سخن مي گويد.516
امام علي (عليه السّلام) در اولين روز هاي خلافت مردم را جمع نمود و در خطبه اي به برقراري مساوات بين همه مسلمين بدون توجه به سوابق ايشان در اسلام يا قرابت با پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم) تأكيد نمود و همه را براي تقسيم بيت المال به طور مساوي دعوت نمودو فرمودند: آگاه باشيد هر كس از مهاجرين و انصار از اصحاب رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم) چنان تصور مي كند كه به خاطر مصاحبت با پيامبر خدا بر ديگران فضيلتي دارد بايد بداند كه فضيلت آشكار و درخشان براي روز جزاست و نزد خدا پاداش و اجر خواهد داشت؛ پس اكنون نبايد امتيازي بخواهد. اما هركس كه دعوت خدا و رسول خدا (صلّي الله عليه وآله وسلّم) را اجابت كرده شريعت را تصديق كرده، با ما به يك قبله نماز مي خواند مستحق برخورداري از حقوق و حدود مقرر اسلامي خواهد بود. شما همگي بنده خدائيد و اين اموال از آن خداست كه بايد يكسان بين شما تقسيم شود هيچ كس را درآن بر ديگري برتري نيست.517
سيره امام علي (عليه السّلام) در تقسيم غنايم آن بود كه از تقسيم مردم به عرب و عجم خويش و بيگانه و عبد و حر، خود داري مي كرد و هر گونه انحصار طلبي را كنار گذاشت. حتي در يك مورد برادرش عقيل كه عيالمند و داراي اوضاع اقتصادي نامناسب گشته بود از او خواهان كمك مادي از بيت المال شده بود و سهمي از بيت المال براي سامان بخشيدن به زندگي اش طلب نموده بود، ايشان به سختي با اين امر مخالفت نمود و به او فرمودند من و تو در استفاده از بيت المال مانند يكي ديگر از مسلمانانيم و امتيازي بر يكديگر نداريم.518
يكي از روش هاي حكومتي عثمان كه علي (عليه السّلام) از همان ابتدا به شدت با آن به مخالفت پرداخت خويشاوند پذيري او و پرداخت ويژه از بيت المال به نزديكانش و مسابقه آنان براي حيف و ميل اموال عمومي بود، عاملي كه اسباب مرگ عثمان را فراهم ساخت.519
اين خويشاوندي زمينة رانت خواري اسلامي را فراهم آورد يعني حاكمان و كارگزارانشان در پشت پردة صله ارحام و رسيدگي به خويشاوندان كه جنبه اي نيكو و مذهبي داشت، به غارت بيت المال و پيوند نمودن ثروت هاي عمومي به اموال قوم و قبيله خود پرداختند و بقيه مسلمين را از حقوق اصلي خود محروم نمودند. روي همين اصل است كه امام در نامه به مالك اشتر در مورد نحوه رفتار با اطرافيان و خويشاوندان، از او مي خواهد از هر گونه عملي كه سبب برتري دادن آنان نسبت به عوام مردم مي گردد، همچون بخشش زمين يا انعقاد قرارداد به نفع ايشان خودداري كند؛ زيرا سود مادي اين اعمال نصيب اطرافيان مي شود و در عوض بي اعتباري و عيب و ننگ را براي كارگزار متخلّف به دنبال دارد.520 همه اين تذكرات براي آن است تا جلوي نفوذ عده قليلي در دستگاه حكومت و بهره برداري آنها از يبت المال و فرصت هاي كسب منفعت ايجاد شده گرفته شود .
هم چنين وقتي گزارشي از رفتار انحصار گرايانه حاكم اردشيرخره در بخشش اموال بيت المال به يكي از اقوامش، به ايشان مي رسد؛ در نامه اي ضمن تشريح عمل ناپسند او نتيجه اين عمل او را بر انگيختن خشم و غضب الهي، نافرماني پيشواي عادل و خيانت به مسلمانان و پايين آمدن منزلت او نزد امام مي داند.521
يكي از رفتار هاي انحصار گرايانه اقتصادي در بعد تجارت، احتكار است. همانطور كه اشاره شد احتكار در توزيع و فروش آن است كه صاحب كالا با اقدام ممانعتي خود در پخش كالا مي خواهد در جريان قيمت هاي بازار تأثير بگذارد وآن را به نفع خويش سوق دهد تا سود مادي خود را حداكثر كند . در نظر امام علي (عليه السّلام)، احتكار يكي از گناهان بزرگ و شيوه بدكاران محسوب مي شود522
ايشان احتكار اموال عمومي را از ويژگي نادانان مي داند،523 زيرا فرد نادان و بي تجربه گاه با انجام عملي به ظن خويش منفعت كسب كرده اما در واقع خسارت والايي به او مي رسد. فرد احتكار كننده نيز با اين كه با تلاش خود مال زيادي فراهم مي كند در صورت اجراي عدالت در دنيا به مجازات دنيوي دچار مي گردد و درآخرت به عنوان عامل يك گناه كبيره به عذاب دردناك اخروي دچار مي گردد.
امام علي (عليه السّلام) به لزوم جلوگيري از اين فساد واقف بودند و هر روز در بازارها سركشي مي نمود و اصول تجارت و كسب رزق حلال را به فروشندگان متذكر مي شد كه از جمله اين اصول خودداري از احتكار مايحتاج مسلمين بود. گذشته از تذكر لساني با متخلفان از قوانين تجارت اسلامي برخورد مي كرد و علاوه بر مجازت آنان، اموال احتكار شده را از انبارها خارج و براي فروش با قيمت عادلانه به انظار مردم مي آورد.
ايشان در نامه خويش به مالك اشتر از او مي خواهد از شكل گيري تجارت بر اساس احتكار جلو گيري كند و شرط تجارت سالم را رعايت عدالت در تعيين قيمت كالاو رضايت دو طرف معامله مي داند.524
از سخنان مولا علي(عليه السّلام) در جاي جاي نهج البلاغه و ممانعت شديد ايشان از انحصار گرايي در امور مختلف اين نتايج حاصل مي شود: اولاً: رفتار انحصار گرايانه سبب ضرر به عموم مردم و نقصي براي حاكم جامعه است. ثانياً: خلاف موازين عدالت و باعث اجحاف به يك طرف معامله يعني خريدار مي شود. ثالثاً: عاملان اين رفتار انحصار گرايانه بايد محاكمه شوند اگر اين رفتار شرعاً حرام نباشد امام دستور منع آن را نمي دهد.525
يكي از راه هاي مبارزه با استئثار و انحصاري نمودن نعمت ها، آگاه ساختن مردم و تقويت فرهنگ و قدرت تفكر ميان آنان و به تبع آن آشنا ساختن ايشان با حقوق شهروندي مي باشد؛ زيرا بي بصيرتي و ناآگاهي مردم از مهم ترين زمينه هاي ايجاد خودكامگي و انحصار طلبي در ميان كارگزاران مي باشد. از اين رو مولا علي (عليه السّلام) نيز از جمله مهم ترين وظايف خود را آگاهي رساندن و آموزش مردم و رهايي آنها از بند جهالت مي داند526. از ديگر راه هاي مبارزه با انحصار طلبي بازرسي از اموال و دارايي هاي مسئولين و جلوگيري از دست اندازي آنان به بيت المال مي باشد
سيره امام علي (عليه السّلام) در زمينه مبارزه با انحصار گرايي شامل موارد زير مي گردد:
– گماردن خبر چينان نامحسوس در ميان كارگزاران و توجه به گزارشات مردمي موثق در مورد اعمال و رفتار كار گزاران حكومتي يا حيف و ميل اموال بيت المال به نفع خود و خويشاوندانشان.
– شدت عمل در برخورد با كارگزاران خاطي و بركنار نمودن آنها از مناصب حكومتي و باز گرداندن اموال غارت شده به بيت المال مسلمين.
– سرزدن به بازارها و مجامع عمومي و تذكر دادن اوامر و نواهي الهي و جلوگيري از شكل گيري تجارت انحصار طلبانه احتكار ميان بازاريان و تنبيه خاطيان به اشد مجازات و…
اين شيوه ها مي تواند الگوي عملي مبارزه با انحصار طلبي براي همه حكومت هاي اسلامي باشد.

نتيجه گيري
عدالت اجتماعي از اجراي عدالت فردي در ميان تك تك افراد جامعه ناشي مي شود. در واقع اجراي عدالت فردي گامي بزرگ در راستاي عدالت اجتماعي است.
نظريات مختلف راجع به عدالت به مفاهيمي از قبيل مساوات، برخورداري يكسان از منابع و درآمدهاي عمومي، نفي تبعيض و رضايت عامه اشاره دارند.
در ديدگاه انديشمندان اسلامي راجع به عدالت علاوه بر موارد فوق مقابله حق و تكليف، در نظر گرفتن استعدادها و توجه با تفاوت هاي طبيعي افراد مورد توجه است .
اجراي عدالت همواره مخالفاني به دنبال خواهد داشت اين افراد كساني هستند كه به مدد صفاتي چون فرصت طلبي، سودجويي، طمع ورزي وخودخواهي، با استفاده از روابط ناعادلانه از منابع روز افزون و سرشار ملت به رايگان بهره مي برند و با اجراي عدالت دست خود را از اعمال قدرت و بهره برداري هاي كلان كوتاه مي بينند از اين رو در راه اجراي عدالت اجتماعي سنگ اندازي مي كنند.
مقابله با موانع پيش روي عدالت با اهرم هايي از قبيل بر انگيختن حس مسئوليت پذيري ميان مردم و گسترش نظارت عمومي و شدت عمل دربرخورد با تخلفات مالي در بيت المال امكان پذير است .
طي مسير دشوار اجراي عدالت به مدد بهره گيري و به كار بستن رهنمودهاي كلام الهي و معصومين (عليه السّلام) ميسر خواهد بود.

پيشنهادات
پژوهش حاضر با بهره گيري از كلام قرآن كريم و نهج البلاغه سعي در ارائه راهكارهاي اجراي عدالت اجتماعي و موانع پيش روي اجراي آن داشت. عدالت از جمله موضوعاتي است كه عرصة پژوهش گسترده اي دارد، از اين رو مواردي جهت پژوهش هاي بعدي پيشنهاد مي گردد:
– بررسي انديشه هاي عدالت خواهانه در مكاتب مختلف شرقي و غربي و مقايسة آنها با عدالت در انديشه اسلامي و استخراج نظريه ناب و اصيل اسلامي در رابطه با عدالت .
– توجه به مقولة عدالت اجتماعي در وضع يا اصلاح قوانين و مجازات ها.
– نقش و اهميت عدالت فرهنگي به عنوان زير بناي عدالت اقتصادي و سياسي.
– موارد جايگزيني روابط ناعادلانه به جاي ضوابط در نظام هاي سياسي كشورها و نقش آن در تشكيل شكاف هاي طبقاتي.
ـ نقش اساسي عدالت در شكل گيري نهضت ها و خيزش هاي عظيم مردمي در طي ادوار مختلف زندگي اجتماعي بشر.

فهرست منابع و مآخذ:
الف: منابع فارسي
1- قرآن كريم، ترجمه محمد مهدي فولادوند، تهران: دارالقرآن كريم،1415ق.
2- نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتي، قم: انتشارات مشهور، 1379.
3- ابن خلدون، عبد الرحمن، مقدمه، ترجمه محمدپروين گنابادي، چاپ چهارم، تهران: انتشارات علمي فرهنگي، 1362.
4- احمد العلي، صالح، دولت رسول خدا، تر جمه هادي انصاري، قم: پژوهشكده حوزه و دانشگاه، 1381.
5- اخوان كاظمي، بهرام، عدالت در نظام سياسي اسلام، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي، 1381 .
6- ــــــــــــــــ ، عدالت در انديشه هاي سياسي اسلام، قم: بوستان كتاب ،1382.
7- 7- ارسطاطاليس، اخلاق نيكو ماخوس، جلد 1، ترجمه سيد ابو القاسم پورحسيني، تهران: دانشگاه تهران، بي تا.
8- اسماعيلي يزدي، عباس، فرهنگ صفات، قم: مسجد مقدس جمكران، 1386.
9- انوري حسن ، فرهنگ بزرگ سخن ، جلد 6 ، تهران : انتشارات سخن ، 1381 .
10- بابا پور، محمد مهدي، سياست و حكومت در نهج البلاغه، قم: انتشارات تهذيب، 1389.
11- باقري، مجيد، يكصد و ده سوأل از استاد مطهري، چاپ يازدهم، قم: انتشارات خادم الرضا، 1384.
12- برزگر كليشمي، ولي الله، جامعه از ديدگاه نهج البلاغه، تهران: سازمان تبليغات اسلامي، 1373.
13- بِ فاستر، مايكل، خداوندان انديشه سياسي، جلد 1، ترجمه جواد شيخ الاسلامي، تهران: انتشارات امير كبير، 1358.
14- بلاغي، صدر الدين، برهان قرآن، چاپ ششم، تهران: اميركبير ،1357 .
15- ــــــــــــــــــ ، عدالت و قضا در اسلام، چاپ سوم، تهران: انتشارات امير كبير، 1358.
16- بهشتي، محمد حسين، بررسي تحليلي از جهاد، ليبراليسم وعدالت، تهران: دفتر مركزي حزب جمهوري

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درباره ظلم و ستم Next Entries پایان نامه درباره ظلم و ستم، خواجه نظام الملک