پایان نامه با موضوع عملي، كاركردهاي، وسيله

دانلود پایان نامه ارشد

دستورهاي عملي اسلام در تمامي ابعاد فرهنگي، حكومتي، سياسي، اجتماعي، اقتصادي، تربيتي، خانوادگي، عبادي، قضايي، جزايي، نظامي، هنري، بهداشتي، كشاورزي، ورزشي و. .. بنابراين احكام عملي اسلام كه به آن مناسك عملي اسلام يا احكام فقهي نيز گفته ميشود، ناظر بر جنبه عملي و رفتاري آدمي است.
2-1-موضوع و گستره احكام
موضوع‌ علم‌ فقه، “افعال‌ مکلفين” است‌ يعني‌ تمام‌ کساني‌که‌ به‌ حد‌ تکليف‌ مي‌رسند، به‌ لحاظ‌ عملي‌ و حکمي، وظايف‌ و بايدها و نبايدهايي‌ بر دوش‌ آنها گذاشته‌ مي‌شود که‌ به‌ آن‌ افعال‌ مکلفين‌ مي‌گويند. علم فقه مشتمل بر احكام اولي و ثانوي و حكومتي است دراحكام اولي به مصالح خفيه فردي و اجتماعي و در احكام ثانوي و حكومتي به مصالح جليه توجه ميكند.342 به طور کلي هدف از آنها اين است که انسان در خارج عمل خاصي را انجام دهد، و يا عملي که انجام ميدهد چگونه باشد و چگونه نباشد، و به عبارت ديگر “قوانين و مقررات موضوعه “. فقه اسلامي تنظيم كنند? روابط انسان با خدا و انسان با انسان ديگر در حيات اجتماعي و… ميباشد، و در حيات اجتماعي مسلمين نقشي بسيار بنيادي و اساسي دارد. 343
علامه طباطبايي احكام عملي اسلام را مبتني بر توحيد ميداند و در توضيح اين مطلب اظهار ميدارد كه:
“قوانين اجتماعي و عملي اسلام -فقه اسلامي -بر اساس اخلاق پسنديده و نيكو وصفات حميده پايه گذاري شده و سازمان اخلاقي آن نيز بر پايه توحيد استوار گشته است “.344
ايشان در زمينه دقت شرايع و قوانين اسلام بيان ميكند كه:
“از كوچكترين حركات و سكنات فردي و اجتماعي انسان گرفته تا بزرگترين آن را در نظر گرفته و همه را تعديل نموده و از افراط و تفريط در يك يك آنها جلوگيري نموده و براي هر يك حدي معين فرموده و در عين حال تمامي اعمال بشر را بر اساس سعادت پي ريزي كرده و بر اساس توحيد تنظيم فرموده است.”345
علامه طباطبايي اعتقاد دارد كه:” در دين خدا عقايدي است كه بايد بدان معتقد بود و وظايف عملي و قوانيني در عبادات و معاملات و سياسات وجود دارد كه بايد بدان عمل نمود، همچنانكه هرجامعه اي به قوانين خود اعتقاد داشته و به آن عمل ميكند. همين معناست كه به ما اجازه ميدهد كه معارف ديني و آراي عقلي و احكام عملي آن را به چيزي مستند كنيم كه معارف اجتماعي خود را بدان مستند ميسازيم و آن مسئله وجود مصلحت و نبود مفسده است.اينجاست كه حكم ميكنيم به اينكه خداي سبحان هم، براي بندگان خود وظايف و تكاليفي تعيين نمي كند مگر اينكه در آن مصلحتي باشدكه دنيا و آخرت آنان را اصلاح نمايد.”346
از همين بيان علامه (ره)روشن ميشود كه اولاً بر پاية آنچه از روح تعاليم اسلام بر مي‌آيد و در علم كلام نيز بر آن تاكيد شده است، احكام اسلامي تابع مصالح مردمان است و از همين رو، در علم فقه نيز، باب مبنا قرار دادن مصلحت براي استنباط برخي احكام گشوده شده است.347 ثانياً تقسيم بندي كه ازابواب فقه دارد را مطرح ميسازد.
3-1- ابواب فقه از نظر علامه طباطبايي
ابواب فقه از نظر علامه (ره) عبارتند از:
1-3-1- عبادات :
عبادات بخشي از قوانين عملي ودستوراتي است كه در آنها فقط رابطه انسان با خدا تبيين گرديده است. 348در اين اعمال قصد تقرب به خدا در آن شرط شده است، يعني صرفاً براي رضاي خدا بايد انجام شود مانند نماز، روزه، خمس، صوم، اعتكاف، حج، عمره، جهاد امر به معرف و نهي از منكرو غيره. 349
2- 3-1- معاملات :
در اين اعمال قصد تقرب به خدا شرط نيست، و اگر به قصد و غرضي ديگر نيز صورت گيرد صحيح است.اما وقوع آنها موقوف به اجراءصيغه خاص ميباشند، اين نيز به نوبه خود دو نوع است :يا اين است که آن صيغه بايد به وسيله دو طرف خوانده شود، يکي طرف ايجاب باشد و يکي طرف قبول، و يا آنکه نيازي به دو طرف ندارد صيغهاي است يک جانبه.
اگر از نوع اول باشد “عقد” ناميده ميشود مانند بيع، اجاره، نکاح، تجارت، رهن، مفلس، حجر، ضمان، صلح، شركت، مضاربه، مزارعه، مساقات، وديعه، عاريه، اجاره، وكالت، وقوفات، و صدقات، سكنى، حبس، سبق و رمايه، وصيت و نكاح که يک طرف ايجاب ميکند و طرف ديگر قبول. و اگر صرفا يک فرد به تنهايي ميتواند اجرا کند بدون نياز به طرف ديگر “ايقاع” ناميده ميشود.مانند “ابراء”يعني صرف نظر کردن از طلب خود، يا طلاق، عتق، خلع، مبارات، ظهار، ايلا، لعان، عتق، تدبير و مكاتبه، اقرار، جعاله، ايمان، نذر.
3-3-1- سياسات (احكام ):
قصد قربت شرط صحت اين اعمال نيست، و وقوع آن موقوف به اجراءصيغه خاص نيست. مانند ارث، حدود، ديات و غيره. 350
پس از بيان اين كليات و روشن شدن ابواب مختلف فقه از ديدگاه علامه طباطبايي، به مبحث اصلي باز ميگرديم.
2- كاركردهاي اجتماعي احكام ديني بر حسب ابواب فقهي
علامه طباطبايي كاركردي فردي و اجتماعي را براي احكام عملي بيان ميكند،اما در اين نوشتارمجال پرداختن به همه آنها وجود ندارد. به همين خاطر با توجه به اينكه موضوع اين پژوهش كاركردهاي اجتماعي دين است، ما هم در اين قسمت، بنابر تقسيم بندي كه ايشان از ابواب مختلف فقه ميكند، به بيان كاركردهاي اجتماعي دين در سه عرصه فقه عبادي، فقه معامله اي و فقه سياسي ميپردازيم.
1-2- فقه عبادي و كاركردهاي اجتماعي آن
فقه اسلامى در حوزه فرد و زندگى فردى انسان، ضوابطى قرار داده و به رابطه انسان با خالقش نظام بخشيده است مثل اينكه براى حفظ عقل او، مشروبات الكلى را تحريم كرده، و براى سلامت جسم او و خلوص روح و رشد و تقويت اراده او، روزه را واجب ساخته و براى صحّت و بقاى سلامتى اش اضرار به نفس را حرام كرده است.
به نظر علامه (ره)يكي از افتخارات اسلام مساله عبادات است. مردم مذاهب ديگر مانند يهود و نصاري طبق دستور ديني خود در غير معبدهاي عمومي از عبادت محرومند و از نظر قانون مذهبي جز در كليسا و معابد خود نمي توانند عبادتي انجام دهند و نماز بخوانند، ولي در اسلام اين محدوديت برداشته شده است و هر فرد مسلماني موظف است كه وظيفه عبادي خود را در هر حال كه باشد انجام دهد، بالجمله در هر حال بايد عبادت خود را مناسب آن حال انجام دهد و اين خود يكي از اسرار موفقيت اسلام است.پيامبر اكرم (ص)فرمود:”براي من همه روي زمين معبد و پرستشگاه است” به همين مناسبت شارع اسلام نماز و روزه و حج را در مرحله اول، فردي قرار داده به اين معنا كه از هر فرد انجام آنها را خواسته و موقوف به حضور جماعت ندانسته، ولي در مرحله دوم فوائد اجتماعي آن عبادات را هم از نظر دور نداشته و جنبه اجتماعي به آنها داده است. 351اينك به كاركردهاي اجتماعي برخي از احكام عبادي از نظر علامه اشاره ميكنيم:
1-1-2- كاركرد اجتماعي نماز
در دين اسلام، نخستين و مهم‌ترين وظيفة عبادي براي هر فرد مكلف به جاي آوردن نماز است كه 5 نوبت در روز يادآور ايمان و عقيدة فرد مسلمان، و وسيله‌اي براي فراهم آوردن نيروهاي دروني و معنوي براي اتصال به مبدا جهان، يعني خداوند است. با نماز بايد خداي را ستود و براي رفع مشكلات و گرفتاريهاي بشري از نماز ياري جست و بدان استعانت كرد و آية شريفة ” و استعينوا بالصبر و الصلوه “352 را راهنماي خويش قرار داد. نماز، نمازگزار را از تبهكاري باز مي‌دارد ( عنكبوت /29/35‌)، چه حكمتي از اين بالاتر كه شخص و جامعه از فساد منزه شوند و ماية ريشه‌كن شدن تبهكاري و آثار سوء مترتب بر آن فراهم گردد.353
در نماز كه انسان به وسيله آن بندگي و نياز خود را در برابر پروردگار خويش مجسم ميدارد حضور در جماعت به طور استحباب تشريح شده و سنت قرار گرفته است.354 علامه(ره) بيان ميكند كه قبله قرار گرفتن كعبه در نماز، علاوه بر فوائد فردي، فوائد اجتماعي نيز دارد كه عبارت است از :
” خداوند به وسيله قبله قرار دادن كعبه ميخواهد مردم را با همه اختلافي كه در زمان و مكان دارند متوجه به يك نقطه كرده و با اين تمركز دادن وجهه ها، وحدت فكري آنان و ارتباط جوامع شان و التيام قلوبشان را مجسم ساخته و اين لطيف ترين روحي است كه ممكن است در كالبد بشريت بدمد، روحي كه از لطافت در جميع شئون افراد در حيات مادي و معنويش نفوذ كند، اجتماعي راقي تر و اتحادي متشكل تر و قوي تر بسازد.و اين موهبتي است كه خداي تعالي امت اسلام را بدان اختصاص داده و با آن وحدت ديني و شوكت جمعي آنان را حفظ فرموده است”.355
2-1- 2- كاركرد اجتماعي حج
به نظر علامه در حج كه به وسيله آن اجابت دعوت خدايي و ترك علايق مادي و توجه به ساحت قدس ربوبي مجسم ميشود، با اينكه عبادتي فردي است ولي چون محل پرستش نقطه معين است قهرا مسلمانان جهان در يك جا جمع شده از حال يكديگر با خبر ميشوند، علاوه بر اين روز دهم ذي حجه كه قسمتي از اعمال حج در آن روز انجام ميشود عيد اسلامي قرارداده شده كه مسلمانان موظفند در يكجا جمع شده نماز عيد را به جماعت بخوانند.علامه (ره)اتحاد و همبستگي اجتماعي را از كاركردهاي حج مي داند و معتقد است كه حج علاوه بر منافع دنيوي ،منافع اخروي هم دارد.ايشان در مورد كاركرد حج ميفرمايد:
“هر گاه گروهها و اجتماعاتي از مناطق مختلف زمين، با نژادها و رنگ‌ها و با آداب گوناگون که دارند، گرد آيند و يکديگر را بازشناسند در حالي که همه بر يک سخن، که سخن حق است، متفق‏اند و پروردگار يگانه را بپرستند و به سوي يک قبله رو کنند، اين وحدت روحاني، آنان را به اتحاد ظاهري نيز فرا مي‏خواند و همانگونه که گفتارشان يکي است عملشان را نيز همگون ساخته و از صميم جان به تبادل امکانات و همياري در حلّ مشکلات خود خواهند پرداخت و از آنچه در توان دارند در تعاون به يکديگر بهره خواهند گرفت بدينسان هر جامعه کوچکي به جامعه‏اي بزرگ تبديل مي‏شود و گروهها به يکديگر مي‏پيوندند و توده‏اي عظيم تشکيل داده و نيرو و توان و امکانات خود را بر يکديگر مي‏افزايند، بدانگونه که کوه‏هاي سر به فلک کشيده در برابر آن تاب مقاومت نخواهند داشت و هيچ قدرت اهريمني بر آنها فائق نخواهد آمد و بديهي است که هيچ عاملي چون اتحاد و همبستگي، براي حل مشکلات کارآيي ندارد و دستيابي به وحدت و همبستگي جز از طريق تفاهم ميسر نيست و براي تفاهم هيچ چيز مانند دين و ايمان نقش نخواهد داشت.
اما از نظر علامه حج منافع و كاركردهاي اخروي هم دارد كه عبارتنداز: تقرّب به خدا و به آنچه عبوديت انسان را در قالب گفتار و عمل متبلور مي‏سازد. اعمال و مناسک حج در بردارنده انواع عبادات است؛ چون توجه به خدا و ترک لذائذ مادي و مشاغل زندگي و پيمايش طريق عبوديت با تحمل سختي‏ها و طواف خانه خدا و نماز و قرباني و انفاق و روزه و امثال آنها….
عمل حج با ارکان و اجزايي که دارد، نمودار کاملي است از آنچه ابراهيم خليل (عليه‏السلام) در مراحل توحيد و نفي شرک و اخلاص بندگي. بدين ترتيب تأسي به حضرت ابراهيم (عليه السلام) و آمدن مردم به زيارت خانه خدا اين منافع اُخروي و دنيوي را در بَردارد و چون اين منافع را دريافتند بدان چنگ خواهند زد، زيرا انسان بدينگونه سرشته شده که خير و منفعت خود را دوست بدارد و در طلب آن باشد”..356
3-1-2- نماز، روزه و حج وسيله رفع اختلافات طبقاتي
علامه طباطبايي در مورد فوايد اجتماعي عباداتي از جمله نماز، روزه و حج كه به نظر عبادتي فردي ميرسد اما باعث اجتماع افراد در يك مكان واحد ميشوندمي فرمايد:
“اين اجتماعاتي كه در اسلام مقرر شده بهترين وسيله براي رفع اختلافات طبقات است، زيرا موثرترين راه براي آنكه اختلافات طبقاتي را ريشه كن كند، از بين بردن بدانديشي به يكديگر است، و اين خاصيت در پرستش دسته جمعي حق بر وجه اكمل موجود است ؛زيرا كسيكه عبادت خدا را با اخلاص انجام ميدهد جز با خدا با كسي سروكار ندارد، و درهاي رحمت پروردگاري بروي همه باز است و خزانه بي پايان نعمت او تمام شدني نيست، و ساحت قرب او بي آنكه مزاحمتي پديد آيد همگي را به خود ميپذيرد. ودر نتيجه انس و الفت و مهر و محبتي كه به واسطه اجتماع در هنگام عبادت در مردم پديد ميآيد براي رفع اختلاف و كدورت نيكوترين وسيله است. “357
4-1-2- كاركرد اجتماعي خمس و زكات

پایان نامه
Previous Entries پايان، تحقيق.........................................................................................................................................................................184، توصيف Next Entries توزيع، فراواني، پايان