پایان نامه با موضوع سرمایه اجتماعی، انسجام اجتماعی، مشارکت اجتماعی، جامعه مدنی

دانلود پایان نامه ارشد

و نهادهای دموکراتیک مختلف است. پوتنام سرمایه اجتماعی را مجموعه‌ای از مفاهیمی مانند اعتماد، هنجارها و شبکه‌ها می‌داند که موجب ایجاد ارتباط و مشارکت بهینه اعضای یک اجتماع شده و درنهایت منافع متقابل آنان را تأمین خواهد کرد. از نظر وی اعتماد و ارتباط متقابل اعضا در شبکه، به‌عنوان منابعی هستند که در کنش‌های اعضای جامعه موجود است (پوتنام، 2000).
پوتنام، سرمایه اجتماعی را به‌عنوان وسیله‌ای برای رسیدن به توسعه سیاسی و اجتماعی در سیستم‌های مختلف سیاسی می‌دانست. تأکید عمده وی بر مفهوم “اعتماد” بود و به‌زعم وی همین عامل بود که می‌توانست با جلب اعتماد میان مردم و دولت‌مردان و نخبگان سیاسی موجب توسعه سیاسی شود. بنابراین، منبع باارزشی از سرمایه محسوب می‌شود که اگر در حکومتی به میزان زیاد اعتماد وجود داشته باشد به همان اندازه رشد سیاسی و توسعه اجتماعی بیشتر خواهد بود (الوانی و نقوی، 1380).
تفاوت کار پوتنام با بوردیو و کلمن در مقیاس به‌کارگیری مفهوم سرمایه اجتماعی است. برخلاف آن دو، پوتنام سرمایه اجتماعی را در مقیاس کلان و در رژیم سیاسی حاکم بر جامعه مورد مطالعه قرار داد و به همین خاطر با مشکلات و پیچیدگی‌های خاص سیاسی و ملاحظات سیاسی روبه‌رو شد.
2-3-3-4. فرانسیس فوکویاما29
مباحث و مطالعات فوکویاما پیرامون سرمایه اجتماعی نیز مانند پوتنام در سطح کلان دنبال شده است. او سرمایه اجتماعی را در سطح کشورها و در ارتباط با رشد و توسعه اقتصادی آن‌ها موردبررسی قرار داده است. بنابراین تعریف او از سرمایه اجتماعی نیز طبعاً یک تعریف جمعی بوده و سرمایه اجتماعی به منزله دارایی گروه‌ها و جوامع تلقی می‌گردد (توسلی و موسوی، 1384). وی در تعریف سرمایه اجتماعی چنین می‌نویسد: «سرمایه اجتماعی را به‌سادگی می‌توان به‌عنوان مجموعه معینی از هنجارها یا ارزش‌های غیررسمی تعریف کرد که اعضای گروهی که همکاری و تعاون میانشان مجاز است در آن سهیم هستند. هنجارهایی که تولید سرمایه اجتماعی می‌کنند، اساساً باید شامل سجایایی از قبیل صداقت، ادای تعهدات و ارتباطات دوجانبه باشد» (فوکویاما، 1379).
فوکویاما در رابطه با سرمایه اجتماعی هنجارهای اجتماعی را به “هنجارهای مولد سرمایه اجتماعی” و “هنجارهای غیر مولد” تقسیم می‌کند. هنجارهای مولد سرمایه اجتماعی به ارتقای همکاری میان اعضای گروه منجر می‌شود. اما هنجارهای غیرمولد برخلاف هنجارهای مولد سرمایه اجتماعی کمکی به ارتقای همکاری میان اعضای گروه نخواهند کرد. پس ممکن است در جامعه‌ای سرمایه اجتماعی و اعتماد متقابل مشاهده شود اما هنجارهای اجتماعی قوی آن از نوع غیر مولد سرمایه اجتماعی باشند مانند عدم اعتماد به دیگران (فوکویاما،1999). وی همچنین برخلاف دیگر نظریه‌پردازان سرمایه اجتماعی صرفاً بر خصلت جمعی سرمایه اجتماعی تأکید می‌نماید: «سرمایه- اجتماعی… زیرمجموعه سرمایه انسانی نیست چراکه این سرمایه متعلق به گروه‌هاست و نه افراد. هنجارهایی که شالوده سرمایه اجتماعی را تشکیل می‌دهند، در صورتی معنا دارند که بیش از یک فرد در آن سهیم باشد. گروهی که حامی سرمایه اجتماعی‌اند ممکن است به کوچکی دو دوست باشند که با یکدیگر تبادل اطلاعات می‌کنند و یا ممکن است در مقیاس بزرگ‌تری تمامی یک ملت باشد به همین دلیل کارکرد سرمایه اجتماعی در نظریات فوکویاما در سطح جامعه است، او معتقد است میزان بالای اعتماد در یک جامعه موجب پیدایش اقتصادی کاراتر می‌شود چراکه باعث حذف یا کاهش هزینه‌ها می‌گردد. او همچنین کارکرد دیگر سرمایه اجتماعی در سطح کلان را تقویت دموکراسی پایدار از طریق تقویت جامعه مدنی می‌داند: «جامعه مدنی که در سال‌های اخیر به‌طور قابل‌توجهی کانون توجه نظریه‌پردازی‌های مردم‌سالاری بوده است، در مقیاس وسیعی محصول سرمایه اجتماعی است» به این ترتیب فوکویاما در زمره کسانی نظیر کلمن و پوتنام قرار می‌گیرد که سرمایه اجتماعی را نوعی کالای عمومی یا به تعبیر نان لین دارایی جمعی قلمداد می‌کنند (توسلی و موسوی، 1384).
2-3-3-5. ناهاپلیت و گوشال
ناهاپلیت و گوشال (1998) به ایده بررسی سرمایه اجتماعی در سطح سازمان‌ها اشاره کرده‌اند. آن‌ها سه بعد ساختاری30، شناختی31 و رابطه‌ای32 را برای سرمایه اجتماعی در نظر گرفتند. بعد ساختاری شامل مؤلفه‌های پیوند شبکه‌ای، پیکربندی شبکه‌ای و سازمان انطباق پذیر است. بعد شناختی شامل رمزها و زبان مشترک و سرگذشت‌های مشترک و بعد رابطه‌ای شامل مؤلفه‌های اعتماد، هنجارها، تکالیف و احساس هویت است (علی نجفی، 1387).
2-3-3-6. آنتونی گیدنز
آنتونی گیدنز سرمایه اجتماعی را به معنی شبکه روابط، تعهد و اعتماد اجتماعی را در جوامع سنتی محدود و درون‌گروهی در جوامع مدرن وسیع و تعمیم‌یافته می‌داند. اعتماد عام به اصحاب تخصص یکی از مؤلفه‌های سرمایه اجتماعی جدید و نوظهور در جوامع مدرن است که پایه اصلی حیات اجتماعی است. گیدنز مدرنیته متأخر را با فرایند جهانی شدن و از جاکندگی و تهی شدن ظروف زمان و مکان در قالب مفهوم فضا زمینه‌ساز کنش‌های از راه دور، تعاملات گسترده و اعتماد انتزاعی و تعمیم‌یافته مطرح می‌کند. این امر مفهوم سرمایه اجتماعی را از سطوح محلی و ملی به سطح جهانی گسترش می‌دهد. او سرمایه اجتماعی جدید و قدیم را متفاوت می‌داند. در جامعه سنتی، زندگی مبتنی بر ایمان و قطعیت است و هیچ جز عامل خارجی آن را مختل نمی‌کند. ولی انسان مدرن زندگی‌اش بر احتمالات و عدم قطعیت استوار است و توأم با نوعی اضطراب و دلهره درونی است که ذات زندگی مدرن است (گیدنز 1992؛ نقل در آهنگر 1386).
2-3-4. عناصر تشکیل دهنده سرمایه اجتماعی
2-3-4-1. اعتماد: اعتماد مؤلفه کلیدی سرمایه اجتماعی است که ارتباط تنگاتنگ با احترام، اطمینان، جامعه‌پذیری و جامعه مدنی دارد که مشکل اصلی سیاست‌گذاری عمومی و برقراری و تداوم هماهنگی اجتماعی ارتباط دارد (نصوحیان، 1387). کلمن معتقد است که اعتماد قدرت عمل کردن در کنش‌های اجتماعی را تسهیل می‌کند این امر بخصوص در کنش‌های معطوف به آینده بیشتر نمود پیدا می‌کند (کلمن، 1377).
فوکویاما از اعتماد به‌عنوان عاملی که تسهیل‌کننده رشد و ثبات اجتماعی جامعه است یاد می‌کند و همچنین زتومکا، اعتماد را انتظار عمل صادقانه از طرف دیگران نسبت به خود می‌داند.
اعتماد حالت چرخ روان کننده‌ای دارد که تسهیل‌گر تعاملات و کنش‌های اجتماعی است درنتیجه می‌توان اعتماد را فاکتور تعیین‌کننده‌ای در حفظ ثبات اجتماعی تصور کرد (گروسی و همکارانش،1386).
اعتماد شاخص بسیار مهمی برای سنجش میزان پیوندهای مثبت و متقابل بین کنشگران فردی و جمعی است و اولین جزء سرمایه اجتماعی است که به نوع ارتباط بین افراد می‌پردازد. تأکید بر این جزء از مؤلفه‌های سرمایه اجتماعی در مقایسه با سایر اجزا پررنگ‌تر است و بخش عمده‌ای از نظریه‌های مربوط به سرمایه اجتماعی مبتنی بر بحث اعتماد است (موسوی، 1385).
اعتماد داری خصوصیاتی است که به‌قرار زیر بیان شده‌اند:
الف. اعتماد مؤلفه‌ای اجتماعی است و در متن روابط شکل می‌گیرد.
ب. اعتماد از تعریفی نسبی برخوردار است و با قطعیتی کامل نمی‌توان تعریفی جامع از آن ارائه کرد، زیرا بسته به موقعیت‌ها، مکان‌ها و زمان‌های مختلف تعاریف متفاوتی از آن ارائه می‌شود و درواقع تعاریفی که ارائه می‌شود دارای نوعی تأویل گرایی و هرمنوتیک‌اند.
1. مفهوم ریسک‌پذیری و خطر در تعاریف ارائه شده از اعتماد، مستتر است، زیرا پیش‌بینی امور به‌طور دقیق امکان‌پذیر نیست و در هر وضعیتی احتمال ضرر و زیان وجود دارد.
2. در روابط مبتنی بر اعتماد هم اعتماد کننده و هم اعتماد شونده از انجام روابط متقابل در پی کسب منافع سودآور هستند.
3. به خاطر رفتار چندبعدی انسان و نا گریز بودن از زندگی اجتماعی، هرچند احتمال ضرر و زیان در تعاملات اجتماعی وجود دارد اما انسان‌ها مجبورند که نسبت به یکدیگر حسن ظن داشته و بادید مثبت در موقعیت‌های اجتماعی به هم اعتماد کنند.
4. در مقوله اعتماد بیش‌تر آینده و حال مدنظر است و درواقع نگاهی رو به آینده است (عباس زاده، 1383).
2-3-4-2. انسجام: امیل دورکیم جوامع را بر اساس نوع همبستگی و انسجامی که در بین آن‌ها مشاهده می‌شود، تقسیم‌بندی می‌کند. نوع انسجام اجتماعی عامل گذر جوامع از حالت سنتی به حالت مدرن است. از دیدگاه دورکیم نوع انسجامی که در جوامع سنتی یافت می‌شود با نوع انسجامی که مختص جوامع مدرن است، تفاوت دارد. دورکیم از انسجام اجتماعی جوامع سنتی به‌عنوان انسجام مکانیکی یاد می‌کند. اما با افزایش جمعیت و به‌خصوص افزایش تراکم تعاملات اجتماعی انسجام اجتماعی مکانیکی که تا چندی پیش اساس همکاری و هسته تعاملات در جامعه را تشکیل می‌داد به‌تدریج رنگ می‌بازد. همسانی و تشابهات کاهش می‌یابد و تقسیم‌کار در جامعه به‌تدریج ایجاد می‌شود. توافق نسبت به عقاید و ایده‌های اخلاقی کاهش می‌یابد و با کاهش نفوذ انسجام مکانیکی، نوع جدیدی از انسجام که اساس و پایه آن بر تقسیم‌کار و به رسمیت شناختن تفاوت‌ها و تمایزات است ظهور می‌یابد و جایگزین همبستگی مکانیکی می‌شود. دورکیم از این نوع از انسجام و همبستگی به‌عنوان همبستگی ارگانیکی یاد می‌کند (ازکیا، 1384).
از نظر چلبی انسجام اجتماعی در یک حوزه تعاملی معین، شکل و معنا پیدا می‌کند و دورکیم معتقد بود که در طی مراسم و مناسک جمعی است که احساس جمعی عمیقی که دورکیم از آن به‌عنوان عاطفه جمعی یاد می‌کند، شکل می‌گیرد و همین عاطفه جمعی است که موجبات افزایش و تحکیم انسجام را فراهم می‌آورد (چلبی، 1372).
دروکیم وجود انسجام را برای هر جامعه امری بسیار مهم و ضروری می‌داند. او جهت اثبات تأثیر پدیده اجتماعی انسجام و همبستگی بر سایر عوامل به‌خصوص عوامل فردی نظیر خودکشی یا استفاده از آمار و ارقام، به بررسی رابطه بین همبستگی با نرخ خودکشی که یک پدیده به‌ظاهر فردی است و در انزوای اجتماعی رخ می‌دهد، در بین گروه‌های مختلف مذهبی پروتستان و کاتولیک در اروپای قرن نوزدهم می‌پردازد و به این نتیجه می‌رسد که بین نرخ خودکشی با درجه یکپارچگی و انسجام اجتماعی رابطه معکوسی وجود دارد و در بین جمعیت‌هایی که درجه همبستگی و توافقشان بالاست در مقایسه با سایر گروه‌های که از درجه همبستگی پایین‌تری برخوردارند، رفتار انحراف آمیز کمتری مشاهده می‌شود (چلبی،1372).
2-3-4-3. مشارکت اجتماعی: مشارکت اجتماعی، بر وزن مفاعله از نظر لغوی به معنای شرکت دوجانبه و متقابل افراد برای انجام کاری است. از دیدگاه جامعه‌شناسی مشارکت اجتماعی نوعی فرایند چندجانبه است که در متن اجتماع روی می‌دهد (ازکیا و غفاری، 1380). واژه مشارکت از لحاظ معنای لغوی شراکت و مشارکت در کاری، امری و یا فعالیتی جمعی و گروهی را می‌رساند. اما از منظر جامعه‌شناختی مشارکت در سطح عمل و تعهد (عمل مشارکت) همچنین در سطح حالت و وضع (امر شرکت کردن) از یکدیگر متمایز می‌شود. در معنای اول مشارکت داشتن شرکتی فعالانه در گروه را می‌رساند و بر فعالیت انجام شده تأکید می‌کند و در معنای دوم از تعلق گروهی خاص و داشتن سهمی در هستی آن خبر می‌رساند (دهقان و غفاری، 1384). مشارکت نوعی کنش هدفمند است که در فرایند تعاملی بین کنشگر و محیط اجتماعی او جهت نیل به اهداف معین و از پیش تعیین‌شده، رخ می‌دهد (ازکیا و غفاری، 1380).
شبکه‌های مشارکتی نقشی کلیدی در تولید سرمایه اجتماعی دارند. اما همه حوزه‌ها از نظر تئوریک برای تولید سرمایه اجتماعی صلاحیت ندارند و تنها حوزه‌هایی که به صورت داوطلبانه، آزاد و خودجوش شکل گرفته باشند می‌توانند به تولید سرمایه اجتماعی کمک کنند. شبکه‌های مشارکت اجتماعی سالم هستند که در آن‌ها لکنت زبان نباشد و همه افراد بر مبنای سخن و کلام با یکدیگر ارتباط برقرار نمایند و مسائل فی‌مابین از طریق منطق حل‌وفصل گردد. شبکه‌های مشارکت اجتماعی در هر جامعه‌ای بیانگر میزان سرمایه اجتماعی در آن جامعه است و هرچقدر شبکه‌های اجتماعی در هر جامعه‌ای گسترده‌تر باشد سرمایه اجتماعی بیشتر و غنی‌تر است (علاقه بند، 1384).
2-3-4-4. حمایت اجتماعی: حمایت اجتماعی دارای ابعاد گوناگونی است آلووی و

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با موضوع منزلت اجتماعی، پایگاه اجتماعی، قشربندی اجتماعی، نقش اجتماعی Next Entries پایان نامه با موضوع سرمایه اجتماعی، حمایت اجتماعی، شبکه اجتماعی، حمایت عاطفی