پایان نامه با موضوع حسن و قبح، حسن و قبح افعال، کمال مطلق

دانلود پایان نامه ارشد

به خويشاوندان فرمان داده و از اموري همچون گرايش به فحشا و منكرات و تجاوز از حدود الهي باز داشته است.105
اولين و مهم ترين سفارش خداوند به بندگان در اين آيه اقامه عدل است . در مقابل، نهي از بغي يعني تجاوز از حدود الهي در تقابل با عدل مي باشد. هر کجا که عدالت نباشد، به طور حتم فحشا و منکر و گناهان مختلف پيدا و پنهان اشاعه مي يابد. خداوند، اجتماع مسلمين را از اين سه نهي نموده و به اجراي عدالت دعوت مي نمايد.
سيد قطب ذيل اين آيه مي نويسد: اين کتاب عدالت را به ارمغان آورده، عدالتي که براي هر فرد، گروه و قومي قانون و قاعده ثابتي را براي رفتار و سازگاري با يکديگر بنا مي نمايد. قانون و قاعده اي که با آرزوها و خواسته هاي اين وآن به اين سو و آن سو گرايش نمي يابد و از دوستي و دشمني افراد تأثير نمي پذيرد و براي همگامي با خويش و خويشاوندي و براي جانبداري از ثروتمندي و تهيدستي و هواداري از ضعيف از راه راست منحرف نمي شود، بلکه راه خود را در پيش مي گيرد و با پيمانه اي يگانه براي همگان مي پيمايد و با ترازوي يگانه اي كه براي همگان وضع نمود، سنجش مي نمايد.106
امام علي (عليه السّلام) در كلامي مي فرمايند: ” العَدْلُ حَياةُ اَلْاَحْکامِ”107 عدل موجب حيات همه احکام است؛ در نتيجه عدل را مي توان سبب احياي و پا برجايي همه احكام الهي دانست: ” اَلْعَدْلُ حَياةُ الصَّلوةِ، الَْعَدْلُ حَياةُ الزَکاةِ “. طبق آيه اي از كلام الهي، ” اِعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى‏”108 يکي از ويژگي هاي فرد متقي، عدالت است. فرد عدالت پيشه، يعني کسي که در راه اجراي عدالت گام برداشته و در حقيقت در راه تقوا قدم نهاده است.109 بنابراين، عدالت در جامعه اسلامي، هم به عنوان ويژگي ذاتي افراد و هم به عنوان زمينه اي براي اجراي صحيح احکام شرعي و راه رسيدن به کمال اجتماعي محسوب مي شود. ‏
شهيد مطهري درباره لوازم اجراي عدالت دو چيز را لازم مي داند: اول، بيداري و شعور ضعفا نسبت به بي عدالتي و در پي آن اتحاد و نظم تشکيلات براي رسيدن به عدالت و ديگري ايمان اقويا. در حقيقت عدالت بايد به عنوان ايده مورد توجه همه اقشار قرار گيرد، اما در ادامه ايشان تنها اين دو را کامل ندانسته و معتقد است: عدالت و هر معنويت ديگري وابسته به سر سلسله آن يعني ايمان به خداست و ايمان به عدالت از عشق به کمال مطلق، سرچشمه مي گيرد.110
هر ميزان ايمان افراد جامعه ايمان قوي تر باشد، در راه اجراي عدالت محکم تر گام بر مي دارند؛ پس ايمان و عدالت لازم و ملزوم يكديگر هستند. در جامعه آرماني مورد توجه اسلام اولين اصل مورد انتظار اجراي عدالت است. بشارت هايي که نسبت به ظهور منجي آخر الزمان (عليه السّلام) در کتب و روايات اديان مختلف ديده مي شود نيز در جستجوي دست يابي به حلقه مفقوده عدالت ذكر شده اند.
2-1-2- عدالت، فلسفه بعثت پيامبران
بعثت همه انبياء الهي (عليهم السّلام) از هدف واحد دعوت مردم به توحيد و تأمين عدالت در زندگي دنيوي و اخروي ايشان سرچشمه گرفته است. آرمان اجتماعي همه انبياء الهي (عليهم السّلام) استقرار عدالت اجتماعي بوده و در اين راه به تلاش و مجاهده پرداختند. در اين ميان بين پيامبران (عليهم السّلام) هيچ گونه اختلاف و تضادي وجود ندارد و هر پيامبر ادامه دهنده مسير پيامبر پيشين بوده است. از جمله ويژگي هاي خاص پيامبراکرم (صلّي الله عليه وآله و سلّم) آن بود که ايشان موفق به تشکيل حکومت عادلانه در گستره اي وسيع از عربستان تا مرزهاي ايران، شامات و آفريقا گشتند به نحوي كه همه اين نقاط تحت سيطره اسلام و عدل حاکمة آن كه از آموزه هاي نخستين اسلام به پيروانش بود قرار گرفتند؛ امري كه در مورد بقيه پيامبران در گستره فراواني امكان پذير نشد.
خداوند متعال درآيه 25 سوره مباركه حديد صريحاً به فلسفه ارسال بعثت انبياء(عليهم السّلام) كه برپايي عدالت در ميان بندگان است اشاره مي کند: ” لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَ أَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَ الْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَ أَنزَلْنَا الحَْدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَ مَنَفِعُ لِلنَّاسِ وَ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَن يَنصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِىٌّ عَزِيزٌ”111
اين آيه بزرگ ترين هدف ارسال انبياء الهي (عليهم السّلام) را ايجاد عدل و اقامه قسط در ميان طبقات مختلف جامعه مي داند. خداوند در اين مسير در جهت مقابله انبياء (عليهم السّلام) با مخالفت هاي پيش رو موارد باز دارنده اي نيز به ايشان اعطا كرده كه در آيه مذكور تحت عنوان انزال حديد، از آنها نام برده شده است. علامه طباطبايي در بخشي از تفسير اين آيه مي فرمايد: غرض از اين ارسال رسل و انزال کتب اين بود که انبياء (عليهم السّلام) مردم را به عدالت عادت دهند تا در مجتمعي عادل زندگي کنند و آهن را نازل کرد تا بندگان خود را در دفاع از مجتمع صالح خود و بسط کلمه حق بيازمايد. علاوه بر منافع ديگري که آهن دارد و مردم از آن بهره مند مي شوند.112
شهيد مطهري در توضيح مفهوم ” لِيَقومَ النّاسُ بِالْقِسْطِ” از جمله وظيفه پيامبران (عليهم السّلام) را تبيين قوانين عادلانه، ارزش بخشيدن به حقيقت عدالت، تشكيل حكومت عدل محور و عمل به عنوان پيشواي عادل در ميان مردم جامعه بر مي شمارد. در نتيجه ضمانت اجراي عدالت را علاوه بر تسخير قلوب، از ناحيه رهبري اجتماع نيز بر عهده مي گيرند.113
علامه فضل الله ضمن تفسير اين آيه شريفه، عدل بشري را تطبيق اعمال انسان با شريعت الهي و محدود كردن هر صاحب حقي بر حق خود ناميده است: ” هدف رسالت ها قيام به قسط است. به طور خلاصه منظور از ارسال رسل تنها عبوديت محض نيست و رسالت انبياء (عليهم السّلام) تنها بر محور عبادت نمي گردد، بلکه به تمامي جوانب حيات مي پردازد که به جنبه روحي او متصل است، پس حالتي از توازن بايد در کلمات، مواقف و جايگاه ها و روابط آنها وجود داشته باشد. کلمه عدل در معناي تشريعي آن محدود کردن هر ذي حقي بر حق خود و تربيت کردن انسان ها در اين مسير است که انسان عادل، مطابق با شريعت عادل باشد و حياتش نيز بر اساس عدل باشد.”114
در نتيجه مي توان دو هدف ارسال پيامبران (عليهم السّلام) را اجراي قسط و عدل از سويي و دعوت به معرفت و عبادت محض خدا از طرفي ديگر دانست و هدف اول، مقدمه اي است براي هدف دوم، چون در جامعه نامتعادل و محيط فاسد امکان عبادت حق ميسّر نيست، لذا در مقدمه تقرب به خداوند بايد عدالت در محيط بشري برقرار گردد تا در پي آن آزادي فکر و عقيده ايجاد شده و راه رسيدن به تکامل جسم و جان هموار گردد و به دنبال آن نظام توحيدي در جامعه برپا شده و انسان به هدف خلقت دست يابد.115

2-1-3- عدالت قرآن، عدالت همه جانبه
در جاي جاي قرآن به بحث عدالت پرداخته شده و به لزوم اجراي آن در تمامي زمينه هاي حيات بشري ت‍‍أكيد شده است. در اين بين هم جنبه هاي اخلاقي عدالت (عدالت فردي) را در نظر دارد و هم در زمينة عدل اجتماعي، از کوچک ترين تعاملات اجتماعي همچون روابط خانوادگي تا بزرگ ترين آنها همچون عرصه هاي قضاوت، روابط اقتصادي و رابطه سياسي مملکت با ساير جوامع سفارش به رعايت عدل نموده و به مؤمنين هشدار مي دهد تا مبادا دشمني و خصومت با طرف مقابل آنان را از عدل منحرف سازد. آيات ناظر بر عدل الهي و اجتماعي در قرآن بسيارند در ضمن تعريف هريك از انواع عدالت به بيان نمونه هايي از آيات قرآن كريم در اين موارد مي پردازيم.

2-2- عدالت و انواع آن
عدالت ساحتي گسترده دارد که بر تمامي جريانات عالم هستي قابل تطبيق است؛ به نحوي كه خلق و تدبير امور تمامي موجودات بر پايه نظم و عدلي همه جانبه استوار گشته است.116
انديشمندان براي عدالت انواعي قائل شده اند. از جمله اصلي ترين اين تقسيم ها، تقسيم عدالت به عدل الهي و عدل انساني مي باشد.
2-2-1- عدل الهي
عدل الهي، حاکي از حاكميت صفت عدل خداوند به عنوان خالق و مدبر عادل در تمامي اجزاء عالم و ارتباط متعادل همه موجودات با يكديگر مي باشد. اين موضوع به عنوان يکي از اصول غير قابل انکار دين بر شمرده مي شود .
جهان بيني اسلامي مبتني بر يگانگي خدا و سيطره کامل او بر تمام زواياي حيات بشر است. اگر جهان بيني را همچون قاعده يک هرم تصور کنيم، عدالت رأس اين هرم و ضامن بقاي آن است. عدالت تار و پود گيتي را به هم پيوند مي دهد. از اين رو در تمامي عرصه هاي وجود بشر از شخصي ترين لايه هاي زندگي بشر تا حوزه اجتماع و حتي زندگي اخروي بشر را تحت پوشش مي گيرد به گونه اي که قوام زندگي دنيا و آخرت انسان، با عدالت است.117
مسئله عدل الهي در اسلام همواره مورد بحث قرارگرفته و مکاتب مختلف اسلامي نظرات متفاوتي را راجع به عدل الهي و کيفيت آن ابراز داشته اند.
اشعري ها در زمينه عدل الهي، هويتي مستقل در نظر نمي گيرند؛ از نظر آنها، هر فعلي در ذات خود نه عدل است نه ظلم و هر فعلي از آن جهت عدل است که فعل خداست و به علاوه هيچ فاعلي غير از خدا به هيچ وجه، نه مستقل و نه غير مستقل وجود ندارد؛ پس به حکم اين دو مقدمه ظلم مفهوم ندارد. در نظر آنان هيچ اعتباري براي عدل وجود ندارد و حتي اگر خداوند، نيکوکار را کيفر کند و به گنهکار به جاي مجازات پاداش دهد، چون اين عمل از جانب خداوند صورت گرفته؛ عين عدل است و در صورت عکس هم عين عدل بوده، پس ملاک عدل، اعمال الهي است.
از اين رو آنان حسن و قبح افعال را امري اعتباري و مستند به اعمال الهي مي دانند. بنا به نظر ايشان، خدا عادل است نه به آن جهت که عدالت نيکوست؛ و ظالم نيست نه به آن جهت که ظلم زشت است. چون اعلام نظر در مورد حسن و قبح افعال الهي را نوعي تعيين تکليف و وظيفه براي خداوند مي دانند اجمالاً اعمال الهي را عين عدل الهي دانسته و عدل را صفت کمالي براي ذات احديت مي دانند و ظلم را که يک نقص است از خدا سلب مي کنند. با توجه به اين عقايد، آنان در صف مخالفين عدل قرار گرفتند.118
اما گروه ديگر اعم از معتزله و شيعه که به عدليه معروف شدند، تعريف ديگري از عدل دارند. آنان عدل را به عنوان حقيقتي واقعي در جريانات عالم، قطع نظر از انتساب و عدم انتساب اين جريانات به خداوند مورد قبول قرار دادند و با تكيه به حقيقت عدالت قائل به حسن و قبح عقلي و ذاتي شده اند. بر اين اساس معتقدند؛ عدل ذاتاً نيک و پسنديده بوده و ظلم ذاتاً زشت و ناپسند است. خداوند که عقل کامل و فيض لامتناهي است، هرگز کاري را که عقل، نيک مي شمارد ترک نمي کند و کاري را که عقل، زشت مي شمارد انجام نمي دهد.119
نظر شيعه راجع به عدل مورد پذيرش و تأكيد اهل بيت (عليهم السّلام) نيز قرار گرفته است و روايات بسياري در كتب حديثي اهل بيت (عليهم السّلام) در تأييد حسن و قبح عقلي وارد شده است. از اين رو عدالت كه از صفات پسنديده ذاتي است هم مورد پذيرش عقل بشر است وهم در مورد خداوند به طريق اولي، اثبات شده است و هر نوع ظلم و بي عدالتي در ساحت وجودش جاي ندارد.
شهيد مطهري درکتاب عدل الهي چهار مؤلفة عدل را به اجمال چنين بيان مي كند:
موزون بودن 2- تساوي ونفي هرگونه تبعيض3- رعايت حقوق افرادو اعطاي حق هر ذي حق
4 – رعايت استحقاق ها در افاضه وجود و امتناع نکردن از افاضه و رحمت به آنچه امکان وجود يا کمال وجود دارد، ايشان رعايت اين نكات را از لوازم عدل الهي مي داند.120
مفهوم حق و استحقاق درباره اشياء نسبت به خداوند عبارت است از: نياز و امکان وجود يا کمال وجود هر موجودي که امکان وجود يا امکان نوعي از کمال وجود را داشته باشد. خداوند متعال به حکم آن که تام الفاعليه و واجب الفياضيه است؛ به موجودات افاضه وجود يا کمال وجود اعطاء مي نمايد. به عبارتي عدل الهي در نظر ايشان، فيض عام و بخشش گسترده در مورد همه موجوداتي است که امکان هستي يا کمال هستي را دارند، بدون هيچ امساکي.121
عدل الهي مقتضي وجود صفت عدالت در سراسر عالم است. دانشمندان علوم اسلامي عدل را ويژگي ماهوي جهان آفرينش و نظام حاکم برآن دانسته اند. فعل و انفعالات جهان خلقت در نهايت نظم و کمال و تدبير صورت مي گيرد و انديشه اي متعالي و حکيمانه کارگاه

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با موضوع استفاده از زور، نهج البلاغه، روم باستان Next Entries پایان نامه با موضوع قدرت مطلق خداوند، ظاهر و باطن، مفهوم دولت