پایان نامه با موضوع انعطاف پذیری، سلسله مراتب، فضای کالبدی، ایران و هند

دانلود پایان نامه ارشد

فضای کلیسا یا تاریک است یا در صورت وجود نور، نور از طرفی وارد می شود که به غنای بنا بیفزاید. مانن کلیسا های گوتیک که شیشه رنگی حال و هوای دیگری به داخل بنا می بخشد.
– تجسم پیکر مسیح: رمزگرایی کلیسا به شباهت میان کلیسا و پیکر مسیح منتهی است، بنا بر عهد جدید کلیسا «بدن مسیح» نامیده مى‌شود. مسیح سر کلیسا است و تمام اعضاى بدن از هر نژاد و زبان و رنگ در او یک مى‌باشند، از این رو کلیسا یکى است به طورى که مسیح یکى است. (طاهری، 1389، ص146)
– ترکیب هندسی مربع و دایره: . هندسه کلیسا گفتگو بین دایره و مربع هست که بیانگر رابطه اساسی خدا و بنده هست. دایره نماد آسمان و جهان مقدس هست و مربع نماد دنیا مادی هست.(دیمیتریسو50،2000، ص30) در معماری مسیحی شاکله اساسی صلیب محاط در دایره را باز می یابیم. در معماری کلیسا نقشه هندسی بنا، نموداری رمزی از نقشه الهی است
– ترکیب مرکز و معبر: پلان بیشتر کلیساهای نخستین ترکیب یا آمیزه ای بود از حالت کشیدگی و حالت مرکزگرایی. فضای وجودی مسیحی از محیط متعین آدمی حاصل نمیشود، بلکه تجلیگاه عهد و طریق رستگاری است که به صورت مرکز [: نماد عهد آدمی] و معبر[: نماد نسیر معنوی آدمی] متعین شده است
– سلسله مراتب: به فضای درونی کلیسا فقط از یک نقطه می توان راه یافت؛ یعنی کلیسا ها ، از خارج تنها از یک نقطه رو یه مردم باز می شوند. شکل گیری کلیسا با جدایی فضای قدسی از غیر قدسی آغاز می شود از همین رو اهمیت آستانه همچون بسیار وسیع است. راه بخشش از ورودی آغاز می شود و به سمت محراب هدایت می شود.(دیمیتریسو،2000، ص30)
– تزیینات: از دیگر خصوصیات کلیساها تزئینات آن است.نقاشی و مجسمه سازی از پایه ای ترین هنر هاییست که همواره به منظور تزیین فضای کلیسا مورد استفاده بوده است. عنصر مهم در محراب کلیسا صلیب در کلیسای پروتستان و تمثال مسیح مصلوب در دیگر کلیسا ها می باشد. شریف ترین هنر دینی در خدمت کلیسا نیز زرگری است، زیرا وسیله ساخت ظروف مقدس و اسباب و آلات آنجاست.(نظری،1385،ص98)
– جهت دار بودن: با توجه به این مساله که پلان کلیسا شامل دو بخش اصلی یعنی معبر و محراب است می توان جهت مشخصی ار ابتدای ورودی و در امتداد معبر مشاهده نمود که به مرکزیتی یعنی محراب ختم می شود. این جهت در اغلب کلیسا ها رو به شرق به عنوان مهد خورشید است. (دیمیتریسو،2000، ص30)

5-5- عبادتگاه مسلمانان
5-5-1- مسجد
واژه انگلیسی mosque از واژه عربی مسجد (جمع آن مساجد) و به معنای محل به خاک افتادن است. ( گرابار، 81،ص 84) مسجد خانه خداست، خدایی که علی رغم منسوب بودن تمام کثرات به ذات واحدش، هیچ گاه هویت خداوندی خود را به مرتبهی ملموسات و محسوسات تنزل نمی دهد. او واحد است و اتحاد با او جز با گذشتن از تجلیات کثیر ممکن نیست. حتی نقوش هم تنها زمانی مجازند به داخل مسجد گام نهند که با یکدیگر بپیوندند و همگی ندای وحدت سر دهند. (ذکرگو، 1384،ص86) مسجد از آغاز جایگاهی برای عبادت، بیعت، اعلام مبارزات، تظلم خواهی و جز آن بوده است و به غیر از پاکیزگی و رو به قبله ایستادن تشریفات دیگری ندارد.
یک دیوار که درست به سمت قبله یعنی همان حجرالاسود درون کعبه در مکه جهت یابی شده باشد. مسجد را مسجد میکند. در واقع می توان گفت که حتی دیوار هم الزامی نیست از قول پیاکبر اسلام نقل شده است که هر کجا نماز به پا دارید همان جا مسجد است.
مع الوصف مسلمین از همان روز های آغازین ظهور دین اسلام مبادرت به ساختن مسجد کردند و با وجود تغییرات بسیار در قرون متمادی ، هیچ گاه زهد و سادگی پیامبر خود را به کلی فراموش نکرده اند.(هیلن براند،1377،ص83)
معماری مسجد دارای ویژگی مساوات طلبانه، شمایل شکن. درون گرا و از همه مهمتر سرشار از انگیزه مذهبی عمیق است. تغییر جهت به سوی قبله در بدو ورود به ساختمان خود نمایی میکند. در گنبد خانه که محل اقامه نماز است اجزای معماری و آنچه مربوط به آیین نماز است، جمع شده اند و عبارتند از: گنبد اصلی، فضای بزرگ مسقف داخل ساختمان محراب، مقصوره و منبر.
مسجد به طور خلاصه اصلا یک ساختمان نیست بلکه به سادگی مکانی است که برای اقامه نماز مهیا شده است. سادگی زاهدانه آیین نماز تقریبا هر نوع ساختمانی را برای عبادت مناسب می داند.(سلطانی، 1384، ص81)

5-5-2- پیشینه مساجد
مکان های عبادتی پیروان مذاهبی که اسلام جانشین آن ها شده بود، اساسا برای نیاز های مسلمانان نامناسب بودن. کلیساهای باسیلیک بیشتر بر ارتفاع تاکید داشتند تا به وسعت، آتشکده ها (جایگاه های مقدس آتش پرستی) در امپراطوری ایران برای مراسمی شناخته شده بودند که تعداد کمی روحانی را در خود می پذیرفتند و نه در خیل عظیم عبادت کنندگان به همین دلیل بود که مراکز عبادی مذاهب دیگر برای مسلمانان اولیه که به دنبال الهام می گشتند چندان اهمیت نداشت. (هیلن براند،1377،ص85)
حرکات مقرر شده نماز بدین معناست که هر عبادت کننده فضایی حدود 1 متر در 2 متر نیاز دارد. علاوه بر این، از آنجا که نماز به صورت جماعت برگزار می شد. پسندیده بود که جزء جزء حرکات همزمان انجام می شدند. هر کاری جز این سبب به هم ریختگی و ناسازگری روانی می شد. پیشوایی نماز جماعت که بر عهده امام بود بر این مهم تکیه می کرد که بتوان امام را در حد امکان از همه جا براحتی مشاهده کرد. بنابراین سنت ایستادن نمازگزاران در صفوف طولانی موازی با هم و رو به قبله پایه گذاری شد. بر عکس ترتیب عبادت کنندگان در اغلب کلیساهای مسیحیان که در صفوفی عمود بر محراب است این کنار هم ایستادن نمازگزاران که در آیین نماز مسئله ای قرار دادی و بی شک امری غیر عقیدتی است. تنها عامل ضروری است که شکل ظاهری مساجد آینده را معین کرد.(سلطانی، 1384، ص81)
معماران مسلمان از همان آغاز باسیلیک و کلیساهای غربی مسیحیان را به مثابه منبع مناسبی برای الهام غیری در ساخت مسجد نفی کردند. البته شبستان مرکزی کلیسا که بر روی محراب تکیه داشت تا اندازه ای بر معماری مسجد تاثیر گذار بود شد ولی شکل مناسبی اصلاح گردید و گاه در تعداد کثیری مسجد مانند مسجد بیبرس در قاهره یک فرم کاملا باسیلیکایی و به درو از محوریت آشکار مسیحیت با معماری مسجد در آمیخت. مسجد در طی روندی طبیعی، کانون اجتماعی دین تازه شد. مساجد کوچکتر عموما از این امر تبعیت نمی کردند و در این زمان است که دو واژه جداگانه برای مسجد اتخاذ شد؛ مسجد و مسجد جامع. (هیلن براند،1377،ص85)
از قرن چهارم به بعد مساجد به همراه بناهای زیادی بنا گردید مانند کاروانسرا، آرامگاه، کاخ مدرسه و یا دانشکده های علوم دینی و … این همراهی مسجد با مکان های فرعی عبادت، تغییرات بسیار زیادی را در شکل ظاهری مسجد موجب گردید. مسجد جامع بنایی فوق العاده با عظمت وجود مسجد جامع در هر آبادی موقعیت شهر شدن را برای آنجا به ارمغان می آورد.
به رغم تفاوت فاحشی که بین وظایف مسجد و مسجد جامع وجود دارد. هیچ گونه تفاوتی از این دست در طرح اساسی این دو نوع بنا ضرورت نمی یابد. به واقع مسجد جامع وسعت زیادی داشت آن هم بر حسب اندازه و هم به دلیل تزیینات بیش از حدی که وجود داشت.(سلطانی، 1384، ص81)

5-5-3- عناصر کالبدی مساجد
در قرون اولیه نوآوری هایی در مساجد دیده شد. این نو آوری ها که باعث دگرگون شدن سادگی مساجد اولیه گردید. در وافع نشانگر تاثیر برخی عقاید، فنون و مصالح خارجی است. از این پس معماری مسجد، بیانگر تاثیرات ایران و بیزانس باستان است. نوآوری ها و ویژگی های جدید عبارتند از :
محراب یا تورفتگی برای استقرار پیشنماز، منبر یا سکوی وعظ مقصوره که نوعی اتاقک باشکوه است. بازوی چلیپای برجسته با سقف دو طرفه شیب دار و طاق نمای روی فضای محراب. این ویژگی ها دارای اهمیت یکسانی نبودند غالبا هر پنج تای این ها در یک بنا دیده نمی شوند.
– محراب: تورفتگی کمانی عمیق در دیوار که می توانست جایگاه بت در برخی معابد، یا جایگاه شخصی امپراطور در کاخ قدیمی باشد.
– منبر: سکویی که برای به راحتی دیده و شنیده شدن خطیبی که خطبه را می خواند بود.

تصویر شماره ‏56- منبر و محراب مسجد گوهرشاد(منبع: http://www.tebyan.net)
– مقصوره: حصاری جداگانه و اغلب مربع شکل است که درون مسجد و نزدیک محراب قرار دارد.
– بازوی چلیپا برجسته با سقف دو طرف شیبدار: محوری قرینه با قسمت اصلی در حرم ساخته شد تا وجود محراب که در انتهای آن محور قرار داشت برجسته تر به نظر آید.
– گنبد بالای محراب: گنبد به عنوان نشانه خارجی مسجد می باشد. اضافه بر این صرفا شکل آن با جنبه های غیر مذهبی زیادی که دارد. تاکیدی است بر نقش بسیار مهم محراب و بالاخره اینکه موقعیت قبله را مشخص می کند.
با گذر زمان گنبد به عنوان نماد اصلی در حجم خارجی مسجد و همچنین نمایی از آسمان جای خود را در فضای کالبدی مساجد باز کرد و به عنوان مهمترین نماد کالبدی مسجد از دور دست تا به امروز باقی ماند و تکامل یافت.
گنبد پوسته است، پوسته ای که آسمان را خیمه زده و به درون برده و سر در درون دارد. پوسته ها شکلی محدب و قرینه دارند و همه، مغز ها را در بر می گیرند. پوسته گنبد حضور انسان عابد را حفاظ شده و قبل از آنکه خود را به نمایش بگذارد، به هسته انسانی خود اشاره دارد. رنگ های روشن، صیقلی و شفاف گنبد ها خورشید را در کمند خویش دارند و در متن رنگ های بی تفاوت و ساده کاهگل و آجر نشسته خبر از آفتاب درون مغز خود می دهد.

تصویر شماره ‏57- گنبد مسجد گوهرشاد (منبع: http://www.tebyan.net)

مسجد اجزایی دیگر نیز دارد که حتی شاید برخی از اهمیتی همسان یا بیش تر برخوردار باشند. مناره، حیاط، شبستان، سرپوشیده و امکانات وضو همگی نقش مهم در طرح کلی مسجد دارند.
– حیاط: فضای عظیم خالی هر بیننده را متوقف می کند و او را متوجه این نکته می سازد که دنیای بی روح و کسل کننده روزمره را پشت سر گذاشته است. حیاط مسجد نیز همچون حیاط جلوی کلیساهای مسیحی اولیه، خبر از وجود حرم می دهد و محدوده ای مقدس را مشخص می کند. حتی اگر این محدوده عموما برای عبادت استفاده نشود.

تصویر شماره ‏58- حیاط مسجد عماد الدوله در کرمانشاه(منبع: http://www.tebyan.net)
– امکانات وضو: این بخش گاهی اوقات به شکل فواره ای گنبد دار یا بی گنبد در مسجد بود که صرفا برای وضو گرفتن از آن استفاده می شد. سنت دیگر این بود که وضو گرفتن در خارج از مسجد و نزدیک آبریزگاه انجام شود. در این صورت فواره ای برای آشامیدن آب در حیاط تعبیه می شد. در ایران و هند فضای زیادی از حیاط با یک حوض بزرگ پر می شود که حکم نوعی منظره را هم دارد. این حوض ها از فضای لخت حیاط می کاهند و فضایی رنگارنگ به وجود می آورند.
– سکوی بلند: در جاهایی ازدحام جمعیت باعث می شد که دیدن امام جماعت مشکل باشد. سکویی ساخته شد که موذن روی آن حرکات امام را همزمان برای نمازگزاران انجام می داد.

5-5-4- جمع بندی خصوصیات طرح مساجد
خصوصیات بسیاری را می توان برای مساجد در نظر گرفت که البته باید توجه داشت که کلیت داشتن این خصوصیات دلی بر عمومیت داشتن آن ها نیست.
– انعطاف پذیری: معماری مسجد انعطاف پذیری خود را مرهون چندین عامل مختلف است؛ شاید مهمترین عامل این انعطاف پذیری، فقدان مراسمی همچون عشاء ربانی (در مسیحیت) و هر نوع آیین صوری در عبادت مسلمانان است.
– بی تفاوتی نسبت به نمای خارجی و تاکید بر داخل (درونگرایی): از لحاظ خارجی در مساجد بر سادگی تاکید می شد. تنها در قسمت ورودی تزیینات بیشتری صورت می گرفت. از علل این بی تفاوتی می توان به تاثیر این عقیده که حضرت محمد (ص) مخالف معماری پر تکلف بوده، اشاره کرد. ولی اساسا درونگرایی در مساجد این اصل معنوی را یادآور می آود می شود که انسان باید ذهن خود را درون خویش متمرکز کند و آرامش باطنی داشته باشد. زیرا فقط از طریق این آرامش درونی و تفکر می تواند نسبت به وجود پروردگار آگاهی پیدا کند. بی توجهی به نمای خارجی، تاکیدی مستمر و دقیق بر طراحی متقارن نمای داخلی به همراه آورد. در این بین حیاط نقشی اساسی داشت. فرم منظم حیاط و فضای متقارن و منظم اطراف آن نیز این احساس آرامش را

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با موضوع سلسله مراتب، کانون توجه، کتاب مقدس، نقطه مرکز Next Entries پایان نامه با موضوع استان فارس، درون گرایی، هنر اسلامی، دوران باستان