پایان نامه با موضوع امر به معروف، رفق و مدارا

دانلود پایان نامه ارشد

رهبر و حاكم جامعه را امري واجب مي داند.320 همچنين به لزوم نظارت مردم بر مسئولين اشاره و مردم را به تلاش در جهت تشخيص حق از باطل تشجيع فرموده اند. مردم بايد مسائل جاري و اجتماعي خود را با حق تطبيق نموده و سپس گوش به فرمان حاكم بوده و در صورتي كه هر گونه كوتاهي يا انحرافي از اسلام در اعمال حاكمان ومسئولين مشاهده نمودند، با شتاب از او روي برتابند و خود را موظف به اطاعت از مسئول خاطي ندانند.
ايشان در نامه اي از مردم مصر مي خواهد دستورات مالك اشتر را تا آنجا كه مطابق حق مي يابند پيروي نمايند،321 طبق اين كلام آنچه در تبعيت از افراد مهم است، شناسايي حق و مطابقت عملكرد افراد با حق است، در واقع اطاعت از اوامر الهي ميزان حق است نه شخصيت والاي كارگزار.
اين نامه مي تواند به عنوان دستور العملي عمومي نسبت به كارگزاران قرار گيرد؛ به گونه اي كه راه تحقيق و تفحص مردم در امور اجرايي باز باشد و مردم بتوانند به امور مختلف نظارت كنند در صورت مشاهده هر گونه اشتباهي تذكر دهند يا آزادانه به انتقاد بپردازند. امام علي (عليه السّلام) پس از انتخاب مسئولين و كار گزاران مختلف آن ها را رها ننموده به آموزش و نظارت بر عملكرد ايشان مي پردازد.
پند و اندرز كارگزاران
علي(عليه السّلام) در ضمن نامه هاي خود به كارگزاران شيوه مردم داري به ايشان مي آموزد. از جمله نامه 27 نهج البلاغه كه درآن نامه، مولاي متقين طريقه سلوك با مردم را به محمد ابن ابي بكر كه براي حكومت به مصر اعزام مي شد گوشزد نموده و پيوسته اورا به فروتني در برابر مردم، نرمخويي و گشاده رويي با ايشان و رعايت مساوات در نگاه كردن به ايشان سفارش نمودند. تا بزرگان در ستم كاري او طمع نورزند و ناتوانان، از عدالتش مأيوس نگردند.322 در جايي كه ايشان نسبت به طريقه نگاه كردن به مردم حساسيت نشان مي دهد به طريق اولي در تمامي امور مملكت برعدالت ورزي تكيه دارند.
بي نياز ساختن كارگزاران
امام علي (عليه السّلام) تأكيد داشتند كه به كارگزاران حقوق كافي پرداخته شود تا ضمن دل گرمي آنان براي خدمت به ملت، انگيزه طمع ورزي در بيت المال را از آنان بگيرد. در نامه 53 به مالك سفارش مي كند: به كارگزارانت حقوق كافي بپرداز تا بي نياز گردند و اتمام حجتي باشد براي هر گونه خيانت آنان در مسئوليت و اموال بيت المال.323
بازرسي مخفيانه از كارگزاران
از بهترين شيوه هاي نظارتي امام علي (عليه السّلام) گماشتن بازرسان پنهاني بر اعمال زمامداران و كارگزاران خويش بود تا از ايجاد هرگونه ظلم و اجحاف به مسلمين جلوگيري كند. به مالك، فرماندار خود سفارش مي نمايد تا مبادا از نظارت بر زير دستان غافل بماند، زيرا گماردن بازرساني راستگو و وفادار بر كارگزاران سبب حفظ امانت و ايجاد محبت در مبان مردم خواهد شد.324
همچنين از او مي خواهد نسبت به عملكرد اطرافيانش دقت نظر فراوان داشته و در صورت اطلاع از هرگونه تخلفي از جانب ايشان توسط مأموران مخفي و امين خود با شدت عمل با متخلفان رفتار كند ضمن باز پس گرفتن اموال بيت المال از ايشان بر پيشانيشان داغ بي آبرويي زند.325
آن حضرت خود در بسياري از موارد بر اساس گزارشات اين بازرسان امين، كارگزاران را تنبيه مي كرد يا از حكومت بر كنار مي كرد. در نامه 20 به ابي بن زياد او را تهديد مي كند در صورتي كه گزارش خيانت او در بيت المال صحيح باشد آنچنان بر او سخت مي گيرد تا در مخارج عيال خود نيز ناتوان بماند326 و پس از دريافت خبري موثق از خيانت يكي از كارگزارانش به بيت المال مسلمان او را نسبت به اموال بيت المال كه همچون امانتي نزدش بود باز خواست مي كند و از حسابرسي بزرگتر در قيامت حذر مي دهد.327
تقويت روحيه انتقاد پذيري
عامل ديگر در جهت تحقق نظارت عمومي، تقويت روحيه انتقاد پذيري در مسئولان است وجود روحيه انتقاد پذيري سبب ايجاد رفق و مدارا ميان مردم و مسئولين و اصلاح امور جامعه خواهد شد. حضرت علي (عليه السّلام) نسبت به اين مسئله نيز غفلت نورزيده و به عنوان رهبر اسلامي خود را، جز با اراده خداوند، از خطا مصون نمي داند،328 آن گاه كه خود به عنوان يك معصوم از لغزش هاي احتمالي بري نمي داند و در موارد نياز از مشورت با ديگران بهره مي جويد؛ به طريق اولي تمام كارگزاران را محتاج به نظارت عمومي و انتقاد پذيري مي داند.
در نامه 53 به مالك اندرز مي دهد تا كساني را به خود بيشتر نزديك كن كه سخن حق را به تو بگويند اگر چه با تلخي همراه باشد، نه اين كه پيوسته در پي تعريف و تمجيد و تأييد اعمالت باشند.329
ايشان همچنين از كارگزاران مي خواهد نسبت به انتقادات مردم بي توجه نباشند و بدون هيچ گونه پيش داوري به سؤالاتشان پاسخ دهند. در عهدنامه خويش از مالك مي خواهد تا سينه اش را در برابر سخنان مردم دريا كند و به انتقاداتشان با منطق پاسخ گويد تا آنان را از بدگماني بيرون آوررد و از عذر خواهي در برابر مردم در مورد اشتباهات احتمالي ابايي نداشته باشد زيرا اين امر علاوه بر تقويت فروتني در وجود حاكم سبب افزايش محبت مردم نسبت به او و گرايش آنان به حق خواهد شد.330
امر به معروف و نهي از منكر فريضه اي اجتماعي
علاوه بر اين موارد امر به معروف و نهي از منكر را از لوازم جامعه صالح مي داند و همواره مردم را به آن سفارش مي كند. اين فريضه را سبب تقرب و نزديكي دل ها به يكديگر مي داند و ترك آن را موجب آن مي داند كه بد طينتان جامعه بر اداره امور دست يابند و دعاي نيكان نيز مستجاب نگردد.331
آن حضرت در خطبه قاصعه علت از بين رفتن اقوام پيشين را از آن رو مي داند كه جاهلان جامعه به سبب انجام گناهان و عالمان جامعه به علت ترك امر به معروف و نهي از منكر مستوجب عذاب و لعنت الهي گشتند.332
گستره امر به معروف و نهي از منكر از جنبه هاي حيات فردي و عبادي تا مسائل اجتماعي را شامل مي شود. امري عمومي و همگاني بوده و از اصل لزوم نظارت عمومي سرچشمه مي گيرد. تأكيد بر اين فريضه نشان از اهميت نظارت عموم مردم بر مسائل جامعه و گامي مهم در جهت گسترش فرهنگ مردم سالاري ديني در جامعه اسلامي مي باشد.

3ـ 2 ـ 3 ـ منش عادلانه حاكمان
رهبر جامعه اسلامي بايد در حد اعلي، الگوي عموم مردم در زمينه هاي اخلاقي، عبادي، اجتماعي و سياسي باشد. يكي از امور اصلي كه در يك جامعه عدالت محور مورد بحث است لزوم رعايت عدالت رفتاري در ميان مسئولان رده بالاي جامعه مي باشد. اين مهم در نحوه زندگي، طريقه بر خورد با مردم و توجه به اقشار مختلف آشكار مي گردد. بارزترين نمود عدالت در نحوه زندگي مسئولان و اطرافيان آن ها تجلي مي يابد مردم با ديدن زندگي رهبران خود علاوه بر الگوپذيري از ايشان كلام و رفتار مسئولان را مقايسه نموده و به معياري براي سنجش حقانيت ايشان دست مي يابند.
اگر رعايت عدالت و ميانه روي پيشه كارگزاران و حاكمان قرار گيرد، كساني كه همواره به دنبال سوء استفاده از ثروت هاي بيت المال و به دست آوردن مقام و منصب در سايه بخشش بزرگان هستند و به اسراف و تبذير عادت كرده اند و به دنبال بهره برداري هر چه بيشتر از منافع مادي هستند به مقصود خود دست نمي يابند؛ زيرا همه اين موارد در گرو بي عدالتي حاكم مي باشد و گسترش عدالت و انصاف در جامعه مانع پرورش چنين افرادي مي شود.333
علي(عليه السّلام) به عنوان رهبر جامعه اسلامي يكي از وظايف خود را زندگي در سطح پايين ترين افراد جامعه مي داند تا آنان رهبر خود را همسطح و هم درد خود پندارند و به علت فقر و نداري طغيان ننمايند.334
نمونه هاي عملي رعايت عدالت در زندگي حاكم را مي توان در مدت كوتاه خلافت ايشان مشاهده كرد،‌ايشان خود به عنوان حاكم اسلامي ساده ترين زندگي در حد فقير ترين افراد داشت در حالي كه در مملكت او رفاه نسبي حاكم بود و مي توانست زندگي با رفاه نسبي براي خانواده اش فراهم نمايد هميشه در حد پايين ترين افراد زندگي مي كرد و علت برگزيدن اين روش زندگي را احتمال و زندگي افرادي ناتوان در دور دست هاي حكومت خود مي دانست كه هرگز شكمي از طعام سير نخورده اند. 335
ايشان علاوه بر رعايت ساده زيستي، اطرافيان خود را نيز از گرفتن مواجب ويژه از بيت المال محروم مي ساخت. نمونه مشهور را در درخواست عقيل برادر نابيناي آن حضرت مي توان مشاهده كرد كه در حالي كه دچار فقر و عيالواري شده بود با وضع رقت باري به نزدش آمد تا مقداري گندم از بيت از بيت المال بگيرد و اوضاع خود را به سامان سازد. آن حضرت در جواب آهني گداخته را نزديك عقيل آورد به نحوي كه او از شدت گرماي آن فرياد زد. حضرت با عتاب به او فرمود: واي بر تو، تحمل تو به حد اين آهن افروخته نيست، چگونه من با اين عمل آتش جهنم را براي خود مهيا سازم.336
ايشان نه تنها امتياز بي جا به كسي نمي داد و از حقوق مردم به نفع افرادي خاص چشم پوشي نمي كرد بلكه امتيازات ويژه اي را كه عثمان به خاندان اموي و ديگران داده بود از آنان پس گرفت و به بيت المال برگرداند،‌ در يكي از خطبه هايش پس از خلافت فرمود: اگر اموال به مهر زنان درآمده باشد يا بهاي كنيزان شده باشد، آن را از چنگالشان خارج مي كنم به مسلمانان باز مي گردانم .337‏
اقدامات علي (عليه السّلام) در راستاي ايجاد حكومتي عادلانه از اولين روز خلافت ايشان آغاز شد و مخالفت هاي فراواني را به دنبال داشت. تقسيم عادلانه بيت المال، مبارزه با زياده خواهي ها،‌ نفي تبعيض هاي جنسيتي و قوميتي،‌ توجه به توده هاي مردم از جمله اقداماتي بودند كه در راستاي نيل به جامعة اسلامي صالح در حكومت ايشان صورت گرفت. از نظر اسلام، همه كساني كه تحت لواي اسلام هستند از حقوق يكساني برخوردارند همه در برابر قانون يكسانند و جان و مال و آبروي افراد در پناه اسلام محفوظ است. آن حضرت در نامه هاي خود به كارگزاران،‌ زمينه هاي مختلف عدالت محوري را به ايشان گوشزد مي نمودند.
مردمداري
مردمداري و توجه به عموم مردم از جلوه هاي والاي سياست امام علي (عليه السّلام) است. در نگاه امام علي (عليه السّلام) برخورد با مردم بايد با شفقت و مهرباني باشد نه تند خوئي و سود خواهي، در نامه معروف خود به مالك اشتر در رابطه با نحوه سلوك با مردم او را پيوسته به رفق و مدارا و گذشت از خطاي آنان دعوت مي كند:
مهربانى با مردم را پوشش دل خويش قرار ده و با همه دوست و مهربان باش. مبادا هرگز، چونان حيوان شكارى باشى كه خوردن آنان را غنيمت دانى زيرا مردم دو دسته‏اند، دسته‏اى برادر دينى تو و دسته ديگر همانند تو در آفرينش مى‏باشند. اگر گناهى از آنان سر مى‏زند يا علّت‏هايى بر آنان عارض مى‏شود، يا خواسته و ناخواسته، اشتباهى مرتكب مى‏گردند، آنان را ببخشاى و بر آنان آسان گير آن گونه كه دوست دارى خدا تو را ببخشايد و بر تو آسان گيرد. همانا تو از آنان برتر و امام تو از تو برتر و خدا بر آن كس كه تو را فرماندارى مصر داد والاتر است، كه انجام امور مردم مصر را به تو واگذارده و آنان را وسيله آزمودن تو قرار داده است.338
در جايي ديگر از كارگزار خود مي خواهد همواره با مردم خوش رفتار و فروتن و در عين حال سختكوش و ساعي باشد و حتي در سخت ترين امور، نرمي و مدارا را چاشني كار سازد.339 از ديگر وظايف حاكم جامعه را آن مي داند كه در مواردي بي پرده با مردم روبرو شود و به طور مستقيم با آنان سخن گويد تا با مشكلات و واقعيت هاي جامعه آشنا شود، به گونه اي كه عموم مردم اضطرابي از ديدار و سخن گفتن با كارگزار در خود احساس ننمايند.340 در منش حكومتي علي (عليه السّلام)، مردم همپاي حكومت و ستون اصلي اجتماع محسوب مي شوند و برخورد صحيح و توأم با عزت بخشي به مردم در زمره وظايف حاكمان عادل قرار دارد.
سعي در كسب رضايت عموم مردم
امام علي(عليه السّلام) به عنوان الگوي جامعه اسلامي در برخورد با مردم رضايت عمومي را ملاك مي دانند در نظر ايشان عوام مردم ستون فقرات جامعه ديني و وسيله شكست دشمنان هستند و دستور ايشان به كارگزاران همواره توجه به خواست عوام مردم و همراهي با آنان است.341
تلاش ايشان ايجاد احساس رضايتمندي در نزد مردم و خوشبيني ايشان نسبت به حكومت و واليان آن است و به همين منظور به مالك اشتر دستور مي

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با موضوع ظلم و ستم، غصب خلافت، نهج البلاغه Next Entries پایان نامه با موضوع تقسيم، (عليه، رعايت