پایان نامه با موضوع امام حسین، امام حسین(ع)، امر به معروف، امام خمینی

دانلود پایان نامه ارشد

مجالس عزای امام حسین(ع) حتی پیش از خلقت برگزار میشده است: شیخ جعفر شوشتری در کتاب الخصائص الحسینیه محافل سوگواری و ذکر مصیبت امام حسین(ع) و یارانش را به پنج دسته کلی تقسیم میکند: محافلی که پیش از خلقت آدم برپا شده است؛ محافلی که پس از خلقت آدم و پیش از ولات امام حسین(ع) برپا شده است؛ محافلی که پس از ولادت و پیش از شهادت آن حضرت برپا شده است؛ محافلی که پس از شهادت آن حضرت و در این دنیا برگزار میشود؛ محافلی که در روز رستاخیز برپا خواهند شد.(شوشتری، 1380: 292-243 به نقل از مظاهری، 1387: 13) اولین عزاداری پس از واقعه عاشورا نیز، عصر همان روز و پس از پایان یافتن نبرد، زنان شهدا و اهل بیت بر سر اجساد شهدا برگزار کردند.(ابنطاوس، 1381: 43 به نقل از مظاهری، 1387: 17) اهمیت این واقعه به آن حد است که برخی آن را در کنار بعثت پیامبر، غدیرخم، ولایتعهدی امام رضا(ع) و ظهور امام زمان(عج) از پنج حادثه مهم تاریخ اسلام دانستهاند.(افتخاری و دیگران، 1389ج2: 51-50) عزاداری برای امام حسین(ع) و دیگر ائمه و اهل بیت(ع) موجب اقامه حق و اثبات حقانیت آنها و ابطال طریقه دشمنانشان از طریق بهره گیری از عواطف و احساسات می گردد. به ویژه که استدلالات عقلی و نقلی همراه با عواطف و احساسات، استحکام بخش دین و مذهب خواهد بود. عزاداری، زبان ساده و قابل فهم همگان است و مخاطبان را آماده پذیرش حق و الگوگیری از آن میکند. با عزاداری، قیام سیدالشهداء در خاطرهها زنده میماند و از تحریف و انکار در امان می ماند. بنابراین عزاداری هم بسان رویداد و گزارش واقعه است و هم توصیه و پیامی برای الگوگیری و مسئولیت پذیری. شهید مطهری در تشریح اهمیت بالای عزاداری امام حسین(ع) مینویسد: «عزادارى معمولى در افراد عادى، اسلام مى‏گويد سه روز است؛ يعنى اگر كسى پدر يا برادرش مرد سه روز به عنوان يك فرد عزادار در خانه مى‏نشيند، مسلمين هم وظيفه دارند به تسليت او بروند و بعد از سه روز بايد غائله را خاتمه بدهد. تنها موضوعى كه گفته‏اند براى هميشه بايد آن را احيا كنيد و برايش بگرييد، آن را زنده نگه داريد و نگذاريد فراموش بشود، مسئله عزادارى حسين بن على است.»(مطهری، 1389ج25: 369)
تامل در توصیه اهل بیت بر برپا داشتن مجالس عزا برای شهدای کربلا و زنده نگاه داشتن خاطره عاشورا، تشویق آنان به سرودن شعر درباره این فاجعه بزرگ تاریخ اسلام، بشارت به پاداشهای بزرگ برای گریستن بر این مصیبت بزرگ و گریاندن دیگران، تاکید بر اهمیت عزاداری در دهه اول محرم خصوصا در روز عاشورا به روشنی بیانگر این حقیقت است که عزاداری برای سیدالشهدا(ع) و یارانش هدف بزرگی را دنبال میکند.(محمدی ریشهری، 1389ج9: 339) شهید مطهری در زمینه این هدف بزرگ اعتقاد دارد: «اين عزادارى، شخصى نيست، مسئله ديگرى است؛ زنده نگه داشتن قيام حسين بن على است. قيام حسين بن على قيام امر به معروف و نهى از منكر بود، قيام براى عدل اسلامى بود. امر به معروف و نهى از منكر خودش يك اصل اسلامى است، عدالت يك اصل اسلامى است، امامت كه حافظ و نگهبان اصول اسلامى است خودش يك اصل ديگر اسلامى است. اصل عدالت، اصل امر به معروف و نهى از منكر به وسيله يك امام مفترض‏الطاعه وقت احيا شده است، ما كه اين جريان و نهضت را براى هميشه زنده نگه مى‏داريم بزرگترين شعار امامت را حفظ كرده‏ايم، بزرگترين شعار امر به معروف و نهى از منكر را حفظ كرده‏ايم، بزرگترين شعار طرفدارى از عدالت و مبارزه با ظلم را حفظ و نگهدارى كرده‏ايم. وقتى ما به صحنه عاشورا و به صفحه روز عاشورا نگاهى مى‏كنيم، در آنجا چه مى‏بينيم؟ تجلى اسلام و تجلى معنويت اسلام را مى‏بينيم.»(مطهری، 1389ج25: 392-391) آیتالله خامنهای، زنده نگاه داشتن روح قیام عاشورا مهمترین کارکرد مجالس عزاداری امام حسین(ع) میدانند و میگویند: «مرثیه امام حسین(ع) یعنی زنده نگاه داشتن خاطره عاشورا، یعنی مشتعل نگاه داشتن آن آتشی که امام حسین(ع) برافروخت تا ظلم و متکبر و مستکبر را در آن بسوزاند. این آتش را ما باید نگه داریم و این با عزاداری و مرثیهخوانی و تعزیهداری امام حسین(ع) عملی است.»(خامنهای، 1385: 77)
5-2-2 مجالس عزاداری به مثابه یک رسانه
مجالس روضه و مراسم مذهبی همواره زمینه ای برای فراگیری معارف دینی بوده است. خطبا و روضه خوانان بخش مهمی از بیانات خود را به طرح موضوعی از معارف اسلام در یکی از ابعاد نظری یا عملی دین اختصاص می دادند و به بحث و بررسی پیرامون آن می پرداختند. نشر فرهنگ اسلامی و آشنایی مخاطبان با پاره ای ازمعارف و علوم اسلامی همواره یکی از مقاصد اینگوه مجالس بوده است… پیام اصلی این رسانه، حوادث و مصائب ماجرای کربلا و سیره عملی معصومین و دردو رنج و مظلومیت آنان در گذشته تاریخ است… هشدار باشی است برای مخاطبان این رسانه که نسبت به حوادث و رویدادهای زمان خود آگاه و حساس باشند و به وظایف عاشورایی خود عمل کنند. از این رو، مجالس بزرگداشت سیدالشهدا و معصمومین به ویژه در دور حکومتهای ظلم و جور، همچون رسانه ای خبری و اطلاعاتی عمل می کرده است و رهبران و مبارزان دینی از شرایط مناسب چنین محافلی برای آگاه ساختن مردم از عملکرد سیاسی و اجتماعی دولتها و تعامل دینی آنان بهره برده اند.(باهنر، 1387: 136)
میتوان در یک جمعبندی ساده با استفاده از منابع و متون دینی در این زمینه گفت: عزاداری درسی برای چگونه زیستن است و نه صرفا بر گذشته گریستن. اولا، عزاداری نگاه به گذشته است برای پیمودن راه آینده. ثانیا، عزاداری مبتنی بر معرفت و به نوبه خود مولد معرفتهای جدید است و ثالثا، احیای امر است؛ امر خدا، پیامبران و امامان(ع).(افتخاری و دیگران، 1389ج3: 55) این مجالس و اجتماعات بدون تردید در نشر معارف اسلام و حقایق دین و آشنا ساختن مردم با اصول و مقررات اسلامی نقش حیاتی و بزرگی را داراست. انجمن به اسم عزاداری بود اما در آن تفسیر قرآن میگفتند، مسائل دین تعلیم میدادند، اصول عقاید بیان میکردند، پند و اندرز و موعظه میدادند، روش اخلاقی اسلام و حالات بزرگان مذهب را بیان میکردند، روح حمایت از مظلوم و دشمنی با ستمگر در بین مردم زنده میکردند و خوشبختانه این روش و رسم تاکنون ادامه دارد.(هاشمینژاد، 1383)
مجالس عزای حسینی در طول تاریخ به مثابه کلاسهای درس برای تودههای مردم بوده و آنان را با احکام و عقاید دینی، تاریخ، رجال، سیاست و صدها موضوع دینی و غیردینی دیگر آشنا میکرده است. این مجالس مهد پرورش انسانهای تقوا پیشه، خداترس و حقطلب است و تعطیل کردن آنها به معنای حذف بخش مهمی از دستگاه آموزش دینی است.(مهریزی، 1388: 66) آیتالله جوادی آملی نیز با تاکید بر وجه آموزشی مجالس عزا اعتقاد دارد حسینیه و مجالس عزا، کانون صرف اشک و آه و مویه بدون معرفت نیست بلکه شناخت و آموزش است. با رونق منبرها و حسینیهها و سخنان عالمانه دودمان پیامبر(ص) راه جهل و خرافه بسته میشود(جوادی آملی، 1383: 251-250) امام خمینی(ره) نیز با همین رویکرد، تاکیدهای ائمه در اختصاص مجالسی برای عزاداری و گریه را از جمله ابزارهای حفظ کیان اسلام تعریف کردهاند: «ائمه اين قدر اصرار كردند، به اينكه مجمع داشته باشيد. گريه بكنيد. [ندبه‏] بكنيد. براى اينكه اين حفظ مى‏كند كيان مذهب ما را.»(خمینی، 1387ج11: 98) مشخص است که انتقال معارف اسلامی و آموزش مومنان از وجوه مهم حفظ کیان اسلامی است. مشاهده میشود که بر مبنای دیدگاه اندیشمندان اسلامی، سوگواری همواره روشی برای جذب دلها به سوی آموزههای شیعه به ویژه با ایجاد فضای مظلومیت، شیوهای برای توسعه توجیه و آموزش شیعیان و ارتقای قدرت عقلانی و ازدیاد احساس معنوی آنها بوده است. ثانیا در حوزه فرهنگ شفاهی هم نقش فرهنگی عزاداری قابل توجه است؛ زیرا برگزاری هزاران مجلس سوگواری همراه با وعظ و خطابه، به عنوان یک نظام و یک دستگاه فراگیر آموزشی عمل کرده است.
نکته جالب توجه در کنار دیدگاههای فوق آنکه محمدی ریشهری در جلد نهم دانشنامه امام حسین(ع) در روایتی به نقل از امام صادق(ع)، اصلیترین علت قیام و شهادت امام حسین(ع) را مبارزه با نادانی توصیف میکند.(محمدی ریشهری، 1389ج9: 341) شیخ طوسی نیز در همین زمینه جملهای معنادار از یکی از نیایشهای امام صادق(ع) روایت می کند که مدعای فوق را تایید مینماید: «و بذل مهجته لیستنفذ عبادک من الجهاله و حیره الضلاله؛ خدایا! حسین خون خود را در راه تو داد تا بندگان تو را از جهالت نجات بخشد و از سرگردانی و ضلالت و گمراهی برهاند.»(شیخ طوسی، 1411ق: 789) بر طبق این روایت، نثار خون امام حسین(ع) در جهت بیداری انسانها و رهایی آنها از بیابان ضلالت و گمراهی توصیف شده است. اگر هدف اصلی قیام سیدالشهداء را جهلزدایی دانستیم، چون این واقعه در طول زمان و مکان بازتولید میشود، پس مجالس عزاداری این واقعه نیز در حکم کانال اصلی بازتولید آن باید حائز ویژگی جهلزدایی باشند. پس این مجالس حائز ویژگی هشیار سازی اجتماعی و آموزش است. این دو ویژگی از جمله ویژگیهای مهم رسانه محسوب میشوند.(محسنیانراد، 1385: 31 و دادگران، 1385: 116-109)
از سوی دیگر، این مجالس به عنوان یک آیین مذهبی حائز ویژگی اجتماعسازی هستند. امام خمینی(ره) در توصیف پتانسیل بالای این مجالس برای بسیج تودههای مردمی تاکید میکند: «اين مجلسها مردم را همچو مجتمع مى‏كنند و يك وجهه مى‏دهند. اينها را در اين ماه محرّم، خطبا و علما در سرتاسر كشور مى‏توانند بسيج كنند براى يك مسأله.»(خمینی، 1378ج13: 323) ایشان در جای دیگری در بحثی ناظر به همین مسأله میفرمایند: « براى اين مجالس اين قدر عظمت است و براى اين اشكها آن قدر در دور و برِ اين اشكها و عزاداريها، شيعيان با اقليت آن وقت اجتماع مى‏كردند و شايد بسيارى از آنها هم نمى‏دانستند مطلب چه هست، ولى مطلب، سازماندهى به يك گروه اقليت در مقابل آن اكثريتها [بود].» (خمینی، 1378ج16: 344) به تعبیر دورکیم، افراد با شرکت در آیینها درمی‏یابند که وجودی یگانه‏اند و به وحدت اخلاقی خویش پی می‏برند. با کشیدن فریادی واحد، با تلفظ سخنی واحد، با انجام دادن حرکتی واحد در باب موضوعی واحد است که افراد با یکدیگر به توافق می‏رسند و این توافق را حس می‏نند.(دورکیم، 1382: 316) این بیان چندان نیز دوراز واقعیت نیست. مشاهدات میدانی هر مشاهدهگری تایید میکند که آیینهای سوگواری شیعیان محملی برای تماس و نزدیکی افراد مؤمن با یکدیگر هستند تا از این طریق نهادهای جمعی به وجود آیند. در حقیقت ابزار عمده گرد هم آوردن و ایجاد فضای دینی، وعظ و خطابه و عبادات جمعی هستند.(محمدی، 1382: 56) پس ایجاد وحدت رویه و توافق جمعی از ویژگیهای آیینهای سوگواری شیعیان است. این ویژگی، همانی است که در ادبیات ارتباطی و جامعهشناسی از آن به «سازماندهی» یاد میکنند که در کنار «هشیارسازی» و «آموزش» یکی دیگر از ویژگیهای رسانهها را تشکیل میدهد. پائولو فریره و ایوان ایلیچ ویژگی «سازماندهی» را از جمله ویژگیهای نهادهای ارتباطی قدرتمند توصیف میکنند.(محسنیانراد، 1385: 31)
بر مبنای آنچه عنوان شد، مجالس عزاداری حائز سه ویژگی «هشیارسازی»، «آموزش» و «سازماندهی» هستند. این سه ویژگی از ویژگیهای نهادهای قدرتمند ارتباطی محسوب میشوند. پس مجالس عزاداری و سوگوای شیعیان در یک نگاه نوعی «رسانه» محسوب میشود و میتوان بر این مبنا از آن استفاده تبلیغاتی کرد. نکته قابل توجه آنکه نفس برگزاری مجالس عزاداری در حیطه مکتب ارتباطات آیینی قابل طرح است اما این مسئله منافی آن نیست که در این مجالس همواره آگاهیهایی به مخاطب منتقل میشود. اهمیت این مجالس به عنوان رسانه تبلیغاتی تشیع آن هنگام خود را جلوهگر میسازد که شرایط خقفانآور سیاسی اجازه تبلیغ آزادانه را ندهد. امام خمینی(ره) نیز فلسفه این مجالس را مانند یک رسانه تبلغاتی، بسیج، انسجام و سازماتدهی توده اقلیت شیعه به خصوص در زمان حکومتهای جور توصیف میکند: «آن روزى كه اين روايات صادر شده است، روزى بوده است كه اين فرقه ناجيه مبتلا بودند به حكومت اموى و بيشتر عباسى و يك جمعيت بسيار كمى، يك اقليت كمى در مقابل

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با موضوع امام صادق، امام سجاد، غریب القرآن، امام حسین(ع) Next Entries پایان نامه با موضوع امام حسین، امام صادق، امام حسین(ع)، زین العابدین