پایان نامه با موضوع استرس شغلی، روانشناسی، عوامل فردی، عوامل سازمانی

دانلود پایان نامه ارشد

کنند، اظهار میدارد که افراد گوناگون به شیوههای متفاوتی استرس را در زندگی‌شان تجربه میکنند: افرادی که فعالیتشان کسب و کار است به استرس به عنوان یک خنثیساز یا یک تنش احساسی فکر میکنند، مأموران کنترل آلودگی هوا به عنوان مشکلی در غلظت هوا به آن نگاه می‌کنند، و یک ورزشکار به عنوان تنش عضلانی آن را در نظر میگیرد (سليه، 1980، ص. vii).
طبق نظر سليه، یک جنبه مهم استرس موقعیتهای متفاوتی است که میتواند در پی داشته باشد، موقعیتهایی مانند ترس، درماندگی، تلاش، درد، و حتی موفقیت. همین امر منجر به ارائه تعاریف گوناگونی از استرس شده است که هرکدام از آن‌ها یک جنبه را مورد نظر قرار دادهاند (کوردن61، 1997). جامعترین مدل موجود در مورد استرس مدل زیستی-روانی-اجتماعی62 است که در این مدل استرس شامل سه جزء میشود: یک جزء خارجی یا بیرونی، یک جزء درونی، و تعاملی که بین این دو جزء به وجود میآید (کوردن، 1997). طبق نظر سليه همه عکسالعملهای مرتبط با استرس مضر و برای سلامتی خطرناک نیستند (سليه، 1974). برخی از آن‌ها موجب اضطراب و ترس میشوند و برخی از آن‌ها نیز محرکی برای رشد و تجارب مثبت هستند.
2-4-1-2. تعاریف استرس
استرس واژهای است که دارای مفاهیم و کاربردهای متفاوتی است و تا کنون محققان زیادی سعی به تعریف آن کردهاند (برای مثال سليه، 1956؛ ولف و گودل، 1968؛ کوفر و آپلی، 1964؛ لازاروس، 1966؛ مکگراس، 1970؛ کوکس، 1978؛ سپیلبرگ، 1979؛ رایال و سینق، 1996) که هر کدام از آن‌ها جنبهی خاصی از استرس را در نظر داشتهاند (نایاک63، 2008). این عبارت را میتوان از جنبههای گوناگونی تعریف کرد. دو حوزهی اجتماعی و روانشناسی، مهمترین حوزههایی هستند که میتوان پدیده استرس را در آن‌ها تعریف کرد. اما اغلب مردم زمانی که در مورد استرس صحبت میکنند معمولاً منظورشان فشاری است که به دلیل وجود یک موقعیت احساس میکنند. به طور کلی، مکگراس64 و سليه هر دو به استرس به عنوان یک نوع عدم تعادل میان محیط و فرد نگاه کردهاند. استرس زمانی اتفاق میافتد که ناهماهنگی قابل ملاحظهای میان تقاضاهای محیطی و پاسخهای ارگانیسم زنده به وجود آید (باکینگهام65، 2004 به نقل از مکگراس، 1994). در هر صورت، مکگراس تعاریف موجود از استرس را در چهار گروه قرار میدهد (باکینگهام، 2004):
* الف) تعاریف موقعیتمدار که بر روی طبقات خاص از موقعیتها تأکید دارند؛
* ب) تعاریف پاسخمدار که معطوف به عکسالعملهایی هستند که به تقاضاهای محیطی نشان داده میشوند؛
* ج) تعاملهای ارگانیسم-محیط که بر پایهی تغییراتی در محیط هستند که باعث برانگیختن پاسخی میشوند. سپس این پاسخ محیط را تغییر میدهد؛
* د) تعاریف مبتنی بر مقایسه.
از میان تعاریف فوق، تعاریف پاسخمدار نظر تعداد بیشتری از پژوهشگران را به خود جلب کرده است و تعریف رایجتری به نظر میرسد. هرچند، محققانی نیز این پارادایم را به بوته نقد گذاشتهاند و اظهار کردهاند که این نوع تعریفها شرایط خارجیای که موجب ایجاد موقعیتهای استرسزا میشوند را نادیده میگیرد (جکسون66، 2004 به نقل از ساترلند و کوپر67، 1990).
در یک دیدگاه دیگر، استرس پاسخ طبیعی و خودکار به یک تغییر محیطی نیست، بلکه تعامل پیچیدهی ارگانیسم با محیط را شامل میشود. این تعامل میتواند شامل درک، تحلیل، انتخاب، و عکسالعمل شود. از این رو، استرس چرخهای است که از درک یک موقعیت تا ارائهی پاسخ متناسب با آن را شامل میشود که ممکن است منجر به تغییر در ارگانیسم و فرد شود. اکثر پژوهشگران از واژه تنش68 (یا فشار) برای توصیف عکسالعمل افراد به عوامل استرسزا استفاده میکنند. هرچند، بعضی از آن‌ها نیز از واژه “استرس” جهت بیان این عکسالعملها استفاده کردهاند.
2-4-1-3. منابع و عوامل استرس
عواملی که باعث ایجاد استرس در ارگانیسم زنده میشوند، میتوانند طیف گستردهای را در بر گیرند که بدن به اکثر آن‌ها پاسخ یکسانی میدهد (گرینبرگ69، 1990). برای مثال میتوان به عوامل اجتماعی (مانند بیکاری، فوت یکی از بستگان، یا تولد یک نوزاد)، عوامل فلسفی (مانند استفاده از زمان یا هدف از زندگی)، عوامل روان‌شناختی (مانند تهدید شدن عزت نفس یا افسردگی)، یا عوامل زیستشناختی (مانند مواد سمی، گرما یا سرما) اشاره کرد. به طور کلی، احتمالاً موقعیتهای استرسزا بخشی از زندگی ما را تشکیل میدهند، هنگامی که با تغییر مواجه میشویم یا به مخاطرههای روزانه موجود عادت کردهایم.
موقعیتهای استرسزا ممکن است در مورد افرا گوناگون، بسته به کاری که آن‌ها انجام میدهند، تفاوتهایی داشته باشد. ممکن است موقعیتهایی که باعث ایجاد استرس در یک معلم یا یک پرستار میشود با موقعیتهای استرسزایی که یک کتابدار در محیط کار خود با آن مواجه است تفاوت داشته باشد. از این رو، شناسایی و کشف موقعیتهای مختلف در زمینههای گوناگون قابل مطالعه و بررسی است.
همچنین، هم عوامل فردی و هم عوامل سازمانی میتوانند بر استرس تأثیرگذار باشند. از عوامل فردی میتوان به سن، جنس، تحصیلات، شغل و سمت، میزان تجربه و سابقه کار، و نوع و ساختار خانواده میتوان اشاره کرد. در مقابل، موقعیتهای استرسزای کاری و شغلی، موقعیتهای استرسزای ناشی از نقش، موقعیتهای استرسزای ناشی از پیشرفت فردی، موقعیتهای استرسزای ناشی از تعاملات بین فردی، و موقعیتهای استرسزای ناشی از جو سازمانی را میتوان از جمله عوامل سازمانی به شمار آورد (نایاک، 2008).
2-4-1-4. اندازه‌گیری استرس
روش‌های بررسی، ارزیابی و اندازه‌گیری استرس بسیار متعدد است. روش‌های آزمایشگاهی، رفتاری، شناختی، خود گزارش دهی از طریق تکمیل پرسشنامه، فهرستهای بازبینی و مقیاسهای درجهبندی، از مهمترین روشها به شمار میآیند (خدایاریفرد و پرند، 1386). این امر دارای سابقه‌ای طولانی در رشتههای گوناگونی مانند علوم روانشناسی، پزشکی و … است (سندلر، براور، و جنشیمر70، 2000). گانستر و شاوبروک71 (1991) پس از مرور 300 مقاله در مورد استرس به این نتیجه رسیدند که پژوهشهای موجود مرتبط با استرس دو نوع تنش یا فشار را اندازهگیری کردهاند: تنشها یا فشارهای روانی مانند اضطراب و نارضایتی، و تنشها یا فشارهای فیزیولوژیکی مانند ضربان قلب یا فشار خون.
استرس غالباً دارای یک رویهی درونی است و به ادراک فرد از یک موقعیت بستگی دارد. این ادراک را چگونه میتوان اندازهگیری کرد؟ سليه (1980) میزان استرس را به وسیله نمودهای فیزیکی آن (مانند: افزایش ضربان قلب، فشار خون بالا، و …) گزارش کرد. این شیوهی اندازهگیری مبنای مدل پزشکی اندازهگیری استرس بود که بعدها توسط محققان دیگر بسط و گسترش یافت. اما، ریک، برینر، دانیلز، پریمن، و گوپی72 (2001) اندازهگیری استرس در محیط کار را با این شیوه مورد نقد و بررسی قرار دادند. آن‌ها محرکهای جدیدی با عنوان مخاطرههای روانی73 برای اندازهگیری استرس در محیط کار تعریف کردند. آن‌ها گزارش میدهند که با مطالعهی جامعی که بر روی ادبیات این موضوع انجام شد، مشخص شد که انواع اندازهگیریهایی که تا کنون برای مخاطرههای روانی توسعه یافته و اجرا شده است محدود به نظر میرسد. با جستجو در این پیشینهها و همچنین مصاحبه با سازمانهای تخصصی درگیر، به این نتیجه رسیدیم که رایجترین ابزار موجود تا کنون گزارشی بودهاست که خود فرد از خود ارائه می‌داده است. در این قبیل اندازهگیریها، گویههایی جهت توصیف یک مخاطره روانی (برای مثال میزان بار نقش) به پاسخدهندگان ارائه میشد و آن‌ها میزان موافقت خود با گویهها را جهت توصیف مخاطره بیان میکردند.
2-4-1-6. مدل‌های استرس
همچنان که مطالعات استرس به طور فزاینده اي در حال گسترش است، مدل‌های استرس نيز دچار دگرگوني و توسعه شده‌اند. برخي از اين مدل‌ها نگاه فرآيندي بر استرس دارند و برخي ديگر آن را به عنوان محرك يا پاسخ تبيين می‌کنند. اما، تا کنون تحقیقات زیادی در مورد مدلسازی استرس و تأثیرات آن بر انسان در رشتههای گوناگون انجام شده است که همین امر چالش اصلی موجود جهت طراحی یک فرا-مدل در مورد استرس و برآیندهای آن بودهاست. ارائه مدل در مورد استرس از منظرهای متفاوتی چون پزشکی، روانشناسی، روانشناسی صنعتی، روانشناسی سازمانی مورد بررسی قرار گرفته است. عوامل و موقعیتهای استرسزا در چهار زمینه فوق هم گستره فیزیکی و هم گستره روان‌شناختی را در بر میگیرد، در حالی که علائم مشاهده شده شامل فشارهای فیزیکی و روانی و همچنین عملکرد شغلی میشود (ابی74، 2008).
به طور کلی، اکثر مدلهایی که در مورد استرس ارائه شده است، استرس را به عنوان فرایندی که در آن عوامل استرسزا باعث ایجاد فشار و تنش میشوند تعریف کردهاند (فکس و اسپکتر75، 2006). سليه استرس را به منزله يك پاسخ غير اختصاصي ميداند كه ميتواند توسط تعدادي از عناصر استرسزاي محيطي به وجود آيد. اصطلاح غيراختصاصي بدين معني است كه بدن بدون توجه به ماهيت عناصر استرسزا، پاسخ یکسانی به عامل استرسزا نشان میدهد. همچنين سليه به منظور تبيين نحوه كنار آمدن ارگانيسم با استرس يك الگوي سه مرحلهاي (مرحله هشدار، مرحله مقاومت، و مرحله خستگی و فرسودگی) ارائه نمود كه اين فرآيند به نشانگان عمومي سازگاري معروف است.
کوسلوفسکی76 مروری جامع بر مدلهای پردازش استرس داشته است که آن‌ها را در دو طبقه عمده مدلهای گسترده77 و مدلهای کوچک78 ردهبندی میکند. او سه مدل مهم و جامع را به طور خلاصه به شکل زیر برمیشمارد: 1) مدل عوامل استرسزای کلان/خرد؛ 2) مدل تناسب شخص-محیط؛ و 3) مدل تقاضا/تنش (ابی، 2008 به نقل از کوسلوفسکی، 1998).
مدل عوامل استرسزای کلان/خرد بر اصل تحلیل و مقایسه پاسخهای افراد به عوامل استرسزای خرد (مخاطرههای روزانه) و پاسخهای آن‌ها به اتفاقات بزرگ زندگی (عوامل استرسزای کلان) و تأثیر این استرسزاها بر سلامت جسمانی افراد استوار است. طرح جامع مدل تناسب شخص-محیط برای اولین بار توسط فرنچ79 و همکارانش پیشنهاد شد. دو نوع محیطهای محسوس و تقاضاهای شغلی (انتزاعی و واقعی)، و همچنین دو نوع تواناییهای مشاهدهشده در فرد (تواناییهای انتزاعی و واقعی) ویژگیهای اصلی این مدل را تشکیل میدهند. دو نوع عدم تناسبی که در اینجا ممکن است به وجود آید و باعث ایجاد استرس و متعاقباً منجر به تنش شود به قرار زیر است:
• عدم تناسب انتزاعی: که تناقض و ناهماهنگی میان تقاضاهای انتزاعی محیط و قابلیتهای انتزاعی شخص است.
• عدم تناسب واقعی: موقعیتی که در نتیجه یکی از موارد زیر رخ میدهد:
– تناقض میان تواناییهای مشاهدهشده فرد با تقاضاهای واقعی؛
– تناقض میان تقاضاهای مشاهدهشده با تواناییهای واقعی؛
– ترکیبی از دو مورد مکانیزم دفاعی مذکور.
مدل تقاضا-کنترل به عنوان تعامل میان تقاضاهای شغلی (استرس روانیِ تشکیلدهنده بار کاری نقش) و آزادی عمل (قابلیت شاغلان جهت کنترل وظیفهشان و هدایت روز کاری خودشان) تعریف شده است. این مدل اشاره به آن دارد که تعاملات سطوح متفاوت آزادی عمل و تقاضاهای شغلی منجر به تنشهای زیر خواهد شد:
• تقاضای شغلی زیاد / آزادی عمل زیاد: سطح مطلوبی از تنش
• تقاضای شغلی زیاد / آزادی عمل کم: بیشترین سطح تنش
• تقاضای شغلی کم / آزادی عمل زیاد: کمترین سطح تنش
• تقاضای شغلی کم / آزادی عمل کم: سطح تنش کم
2-4-2. استرس شغلی
چندین دهه است که استرس شغلی به مسئله مهمی در محیط کار تبدیل شده است و توجه بسیاری از محققان را نیز به خود جلب کرده است. عوامل زیادی میتوانند موجب ایجاد استرس شغلی در افراد شوند و استرس شغلی نیز به نوبه خود بر روی عملکرد سازمانی کارکنان تأثیرگذار خواهد بود. اگرچه توافق محکمی بر سر عوامل و موقعیتهای استرسزا در محیط کار میان محققان وجود دارد، اما در مورد تعریف استرس تفاوتهای زیادی میان آن‌ها به چشم میخورد. این عدم توافق میتواند به دلیل دلالتهای نظری متفاوت و گاه متضادی باشد که توسط محققان در مورد عوامل درگیر در فرایند استرس اتخاذ میشود.
2-4-2-1. تعریف استرس شغلی
استرس شغلی به عنوان چالشی مهم برای سلامت افراد شاغل، و به طور کلی سلامت سازمان، قلمداد میشود. پاسخ فرد شاغل به عوامل استرسزا در محل کار، بسته به

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با موضوع رضایت شغلی، رضایت شغل، فیزیولوژی، رضایت شغلی کارکنان Next Entries پایان نامه با موضوع استرس شغلی، کتابداران، دانشگاه تهران، علوم انسانی