پایان نامه با موضوع آرایه های ادبی، گیاهان دارویی، نسخه های خطی، محدودیت ها

دانلود پایان نامه ارشد

دو شاخه ی ادبی و پزشکی قابل تامل و بررسی است هر چند ناظم آن در حیطه ی پزشکی حرف های بیشتری برای ارائه کردن دارد؛ به عبارت دیگر مولف می کوشد تا به دقیقه ها و ظریفه های پزشکی بپردازد و هیچ نکته ای را فرو گذار نکند.
معرفی نسخه:
مجموعه ی طبّ منظوم از نسخه های خطی است که به سبب محدودیت های تحقیق کمتر پژوهش گری به آن می پردازد؛ این نسخه، دفتری است به خط نستعلیق قرن11 هجری. در بیشتر صفحات بر یک یا چند مصراع یا بیت خط کشیده و(با همان خط) به جای آن، مصراع یا بیت دیگر نوشته اند. حاشیه هایی نیز با قلم تازه تر دارد و نویسنده آنها، نسخه ها و یاداشت های پزشکی از استاد خود میرزا باقر و از میرزا کریم و غیر نقل می کند. توضیحاتی در حاشیه پارهای از صفحات به نثر با قلم اصلی نسخه آمده و در ذیل آن قید شده« در حاشیه نوشته شود» و این تایید می کند که نسخه به خط مولف و سراینده است. کنار برگ اوّل آسیب موریانه داد. آثار رطوبت در برگ های نیمه ی اوّل دیده می شود. این نسخه در قطع 3خشتی12*21 جلد تیماج مشکی مندرس یک لا با تعداد صفحات 589 و سطور 22، کاغذ دولت آبادی شکری و شماره ی ثبت قدیم22566 است.(عبدالحسین حایری،1350 ج19: 263). این نسخه هم اکنون در کتابخانه ی مجلس نگهداری می شود و البتّه باید گفت که شماره ثبت شده ی نسخه در کتابخانه با شماره ثبت نوشته شده در کتاب فهرست نسخه های خطی اختلاف دارد به طوری که شماره ی ثبت مندرج بر روی جلد 6282 و شماره ی ثبت فهرست نسخه های خطی 6281 می باشد.
این نسخه با ابیات:
به نـــام خداوند خیر و کمال

خدای شفا بخش هراعتدال

درود رسول کریم حبیب

قلوب حزین را خجسته طبیب(سلیمان کحّال:1)3

شروع و با ابیات:
کنون ختم کردم دگر حمیات

خدا را ثنا و نبی را صلوات

نخواهم ز غیری دگر مزد آن

تو مزدم بده هم تویی مستعان(همان:589)

پایان می پذیرد. که این نسخه به دو بخش تقسیم می شود که بخش اوّل تا پایان صفحه 281 است و بخش دوم از صفحه 283 و با آوردن نام و یاد خدا آغاز می شود.
ناظم اثر:
تا آنجا که در کتب و تذکره ها جستجو شد در مورد تاریخ تولّد و وفات ناظم و محلّ آن اطّلاعات کامل و دقیقی به دست نیامده است.
امّا با توجّه به مذهب غالب در دوره صفویّه و مشاهدات نسخه مسلمان بودن ناظم آن کاملاً مبرهن و آشکار است.به عنوان نمونه:
پس از حمد خلاق خیر و کمال

خدای شفا بخش هر اعتلال

درود رسول کریم حبیب

قلوب حزین را خجسته طبیب

ثنا نیز بر آل و اصحاب او

بر اشیاع و اتباع و احباب او(سلیمان:1)

و یا در سطور پایانی کتاب، سخن خود را با این دعا به پایان می رساند :
الهی تو ما را صفایی بده

وزین درد ما را دوایی بده

چو عمرم بود نسخه آخرین

به رحمت ببر سوی خلد برین(همان:281)

البتّه باید یادآوری کرد که صاحب این منظومه، منظومه طبی دیگری دارد در تبها (حمیات) که آن را پس از زبده ترتیب داده است. درنظم قانون (بخش حمیات از صاحب منظومه زبده) چنانکه در آغاز منظومه گوید انواع تب و اسباب و علامات و معالجات آنها را به طور خلاصه در زبده بیان داشته اما در اینجا برای مبتدیان به تفضیل پرداخته و بخش حمیات قانون را به نظم در آورده است.
( حایری1350،ج19: 262)
محتوای منظومه :
با مطالعه این منظومه، نکته ای که بر خواننده مشخص می شود آن است که از بیت اوّل تا آخر آن، منظوم است، نویسنده تمام و کمال به بیان مباحث پزشکی می پردازد. شیوه ی او در بنیان نهادن کتاب چنین است که ابتدا نام بیماری ها را عنوان کرده، سپس علایم و آثار آنها را بیان می کند آن گاه به تشریح روش های درمان پرداخته و در پایان چنانچه توصیه ای برای اثر بخشی یا تداوم بهبودی به ذهنش خطور کند، آن را در ادامه مبحث خود می آورد.
این منطومه در اسباب و علامات بیماری ها و داروها و طریقه معالجات آنهاست و اینطور از ابیات پایان آن بر می آید که:
نویسنده نخست کتابی در طب و معالجات به نام زبده نوشته و سپس آن را به نظم در آورده و با ذکر و شرح جزییات دواها و تدبیرهای پنج درد (خستگی، کوری، اسهال و دوبیماری دیگر ) و او این جزییات را در متمّم زبده (نسخه ی حاضر) تکرار نکرده است.(همان: 260)

علّت نگارش اثر:
این نسخه در آرشیو کتابخانه ی مجلس به نام «طب منظوم» به شماره ی 6282 ثبت شده است؛ که نام دقیق آن متمّم زبده منظوم است وآن گونه که از لابه لای سطور این نسخه می توان دریافت سروش غیب نویسنده را به نگارش این اثر ترغیب کرده است:
چو فارغ شدم از متمم دگر

به خاطر در آمد ز غیبم خبر

که ابواب حمی و تفضیل آن

چو در زبده آورده ام لٌب آن

ولی مبتدی را تفاصیل به

تفاصیل بگشاید از آن گره

چنین گفت فرخ سروشم در آن

که حمی قانون کنم نظم آن(سلیمان:283)

هر چند مطّلع ساختن علاقمندان و انتقال دانسته های نویسنده هم می تواند یکی دیگر از دلایل نگارش این مجموعه باشد.

ز اعضا که دارم قبول الم

خبرها که دانم به نظم آورم

شماره کنم اوّل آن عضوها

که یابد ز اسباب غم دردها(سلیمان کحّال:1)

3- ویژگی های نسخه:
هر اثری را می توان از زمینه های مختلف مورد بررسی قرار داد. برخی از آثار زمینه ی فکری قوی دارند و برخی دیگر زمینه ادبی و برخی نیز در حیطه ی زبانی آثاری فاخر و ارزشمندی هستند. مثل فرهنگ های لغت.
اگر چه اثر یاد شده بیشتر یک اثر فکری و زبانی است و از ویژگی های ادبی خالی است امّا گاه می توان برخی از ویژگی های ادبی را نیز در آن مشاهده کرد.
به دلیل استفاده از اسامی گیاهان دارویی که در قرن کتابت رایج بوده است خود به خود استفاده از کلمات مهجور و نامأنوس از خصیصه های بارز این منظومه به شمار می آید.
شاعر دراین منظومه کیفیّت را فدای کمیّت نکرده است و بیان دقایق و نکات پزشکی برایش مهمتر از رنگ و لعاب دادن و آراستن کلام خود به انواع آرایه ها و صنایع لفظی و بدیعی است اگر چه در لابه لای ابیات آن می توان صنایع و آرایه های ادبی را هم مشاهده کرد امّا می توان به طور کلّی و با قاطعیت تمام عنوان کرد که مجذوب ساختن اثر برای نویسنده در مرحله ی دوم از اهمیّت قرار دارد.
1-3 ویژگی های محتوایی:
منظور از ویژگی های فکری محتوایی یک اثر بیشتر بررسی موشکافانه ی آثاری است که زاییده طبع باشد و از چشمه های هنری برخوردار باشد اما با توجّه به محتوای این اثر در اینجا فقط به اندیشه های غالب ذهن ناظم توجّه شده و تنها نکاتی که دغدغه های ذهنی او را در بر می گرفته بیان می شود.
این ویژگی ها تحت این عنوان ها زیر مورد بررسی قرار داده می شود.
1-دستورهاي دقيق پزشكي
2-استفاده از توصیه ها و تجربیات پزشکان پیشین
3- به کارگیری ميزان هاي طبي قدیم
4- تطابق طب اسلامی با توصیه های پزشکی ناظم
1-دستورهای دقیق پزشکی
يكي از امتیازهای ویژه و بزرگ این اثر پزشکی ـ ادبی دقّت نظر نويسنده در توضیح و تشریح موضوع است. نویسنده با تمام توان خود دقایق و ظرایف مربوط به گیاهان را به طور کامل و واضح بیان می کند. وزن هر گیاه، نحوه ی آماده سازی و مدّت زمان مصرف آن. با این توضیحات هر خواننده ای می تواند اطّلاعات مفیدی از نحوه ی درمان بیماری خود به دست آورد:
ولی وزن دارو بباید نمود

که یابند از ادویه نفع و سود

بنه پنج درهم ز اصل اندر آن

سه درهم بنه رازیانه بر آن

ز گل قند باید در آن ده درم

که پخته شود بلغم این سقم

بده هفت روزش صباح این چنین

چو پختی بلاغم بِبَر بعد از این(سلیمان: 2)

از دیگر نکات قابل توجّه این اثر تاکید نویسنده بر این نکته است که باید با توجّه به شرایط بیمار از این تجویزها استفاده نمود:
نوشتم همه بی قصور و فتور

که باشد در اوجاع سرها ضرور

ولیکن تراکیب اخلاط بد

چو پیش از تحقّق نه ظاهر بود

به حدس و به تخمین ازین مفردات

ترکّب بباید که آرد نجات (همان:5)

با مطالعه ی این نسخه به راحتی می توان پی برد که نویسنده طبیبی حاذق و مسوؤل است؛ چراکه بعد از بیان شیوه ی درمان به بیمار یاداوری می کند که بعد از بهبود از چه موادی استفاده کرده و از چه موادی دوری کند؛ به عنوان مثال می گوید:
چو یابی فراغ از علاج صُداع

بکن منع از عود آن ای مطاع

غذا و فواکه که نفخ آورد

مهل خسته هرگز که آنها خورد (همان:6)

و یا:
فواکه که باشند خشک و غلیظ

فزایند سودا و سازد مریض

چو خرمـا و خارک چو آبــی دگر

فزایند سودا حــذر کن حــذر(همان:7)
و یا توضیح ظریف ترین نکته برای اثرپذیری بیشتر دارو:
به دیگی که سنگ بود این مواد

پزم تا نماند درو آب ها (همان:31)

2- استفاده از توصیه ها و تجربیات پزشکان پیشین
نقل تجربیات پزشکان دیگر که مولّف بدون هیچ واهمه و با حفظ منبع، آنها را به صورت کاملاً شفاف و روشن بیان می کند و با این کار مهر تاییدی بر حسن امانتداری خود می زند:
قریطون فاضل شنیدم که او

یرقان ببردی به تسعیط او (همان:33)

چنین گفت جالینوس عالی مقام

که این فن ازو یافته انتظام (همان:94)

و یا آنجا که نام گوینده را نمی داند باز هم حسن صداقت خود را نشان داده و عنوان می کند که این گفته از فرد دیگری است که مورد استفاده قرار گرفته است:
غذایی که لایق بود در سقم

چنین است مروی ز اهل حکم(همان:89)

3- به کارگیری میزان های قدیمی طب
همانطور که پیش از این هم عنوان شد ناظم با توجّه به مهمّ و حسّاس بودن مبحث درمان، دقّت نظر ویژه ای بر میزان و مقدار استفاده از داروها دارد. واحدهای غالب مورد استفاده در این اثر مثقال، درهم، دانگ، رطل، حبه، وقیه است که واحد های وزنی رایج در آن دوران به حساب می آمده که در اینجا برای آگاهی بیشتر به توضیح مختصر هر یک پرداخته می شود.
ـ مثقال:
به اعتبار زمان و مکان وزن مثقال متغیّر بود و در مأخذهای مختلف برای این واژه معادل های مختلفی آورده اند بدین قرار: در عرف چیزی است که وزن شده آن پاره ای از طلا و به مقدار بیست قیراط می باشد و قیراط پنج دانه ی جو متوسط است پس وزن مثقال یکصد دانه ی جو است. (دهخدا: ذیل واژه مثقال)
ـ درهم:
مقیاسی برای وزن و آن شش دانق است و دانق شش حبه است و حبه دو جو دانه است.(همان: ذیل واژه درهم)
ـ دانگ:
شش یک چیزی. یک بخش از شش بخش چیزی.(همان: ذیل واژه دانگ)
ـ رطل:
معرب لتر، مأخوذ از لاتینی لیترا، نیم من،دوازده اوقیه.(همان: ذیل واژه رطل)
ـ حبه:
یک دانه ،شش یک دانگ، سدس سدس مثقال ویا ربع تسع مثقال.(همان: ذیل واژه حبه)
ـ اوقیه:
وزن معادل هفت مثقال ولی وزن امروزه متعارف میان مردم و اطباءوزن ده درهم و 5/7 درهم است.(همان: ذیل واژه اوقیه)
4- تطابق طب اسلامی با توصیه های پزشکی سلیمان کحّال
قرآن کریم حاوی جامع ترین دستورهای زندگیست و مسلم است که طب و بهداشت یعنی ضروری ترین وسیله ی زندگی آدمیان هم در اوراق آن یاد شده و وظیفه ی توضیح و تفسیر آن بر عهده حاملان و حافظان آن یعنی انبیاء گذاشته شده است.
استفاده از میوه ها به عنوان منبعی برای درمان بیماری ها امری اثبات شده و علمی است. سیب ،انگور، به، انار وخرما به همراه زَیتون و انجیر جزو میوه هایی است که در قرآن به آنها اشاره شده است و در این نسخه نیز به کرّات به آنها اشاره شده و در درمان انواع بیماری ها استفاده از آنها در دستور کار قرار گرفته است که به عنوان مثال چند مورد آن را ذکر می گردد.
سیب:
بـود شربتی قـــدر مثقــال از آن

خورد آب تفاح همراه آن (همان:91)

انار:
غذاهای یابس چو غوره انار

چو لیمو بود هم در آن خوشگوار(همان:10)

انجیر:
در این کار انجیر خوردی بسی

ندیده از او صرع و زحمت کسی (همان:21)

انگور:
چو حلم بره همچو شرب شراب

چو انگور و شربت ز قند و گلاب (همان:6)

شایان ذکر است که به جز میوه های معروف به میوه های بهشتی که در قرآن از آنها نام برد

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با موضوع نسخه های خطی، آثار ادبی، زبان فارسی، ادبیات فارسی Next Entries پایان نامه با موضوع واژه نامه، واج آرایی، متون ادبی