پایان نامه ارشد رایگان درمورد گلستان سعدی، نقوش تزیینی، تمدن اسلامی

دانلود پایان نامه ارشد

مربوط است زیرا بر اساس روایات و دستورات اسلام، متن قرآن باید به خواناترین وجه نوشته شود و در نوشتن آن از ابهام و پیجیدگی تا حد امکان دوری گردد. هیچیک از قلمهای خوشنویسی از حیث خوانایی و وضوح در حد نسخ نیست و از این نظر میتوان نسخ را انسانی ترین خطوط نامید، زیرا تأکید اسلام بر وضوح خط قرآنی در واقع تناسب آن با محدودیتهای طبیعی بینایی انسان است و خط نسخ چنین خاصیتی را بیش از دیگر خطها دارد. ( صحراگرد، 23:1387)
جنبهی انسانی دیگر خط نسخ این است که میتوان گفت این خط محدودیتهای دست انسان را بهصورتی مضاعف مراعات میکند، زیرا نه تنها خود با حرکت ماهرانه و طبیعی دست متناسب است، بلکه طوری است که میتوان با آن قرآن را در قطعی نوشت که برداشتن و حملش آسان باشد. (لینگز، 54:1377)
قرن هفتم در واقع زمان اوجگیری و تحول عرفان و هنر اسلامی بود زیرا پس از ظهور شخصیت اسرار آمیز شمس تبریزی، چکیدهی جهانبینی عرفانیش در کلامِ جانبخش مولانا جاری شد و موجب پیریزی طریقهی مولویه در ممالک اسلامی شد، در عالم موسیقی در همین عصر ظهور صفیالدین عبدالمؤمن ارموی از نوابغ جهان موسیقی «ف. 693 قمری» که پس از فارابی و ابن سینا سکوت چندین سالهی تحقیق و تألیف این هنر را با نگاشتن «رسالهی شرفیه» و کتاب «الادوار» شکست و نقطه عطفی در تاریخ موسیقی به جای گذاشت و شاگردانی چون شمسالدین سهروردی ، حسین زامر و … پرورش داد، همچنین ظهور سعدی و اوج تکامل نثر مسجّع و خلق آثاری جاودانه چون بوستان و گلستان و تحلیل مکاتب علمی و فلسفی در حوزه‎های فرهنگی چون نظامیه، سنت شکنی شایسته و تجددی هماهنگ با دگرگونیهای عصر را در زمینهی خط و خوشنویسی میطلبید که یاقوت بر این نیاز جامهی عمل پوشاند تا عرفان و ادب این سرزمین بتواند با استفاده منطقی و علمی و فنی از خط، میراث و فرهنگ خویش را بقای ابدی بخشد. (سلطانی، 11:1371)
“جمال الدین ابو مجد بن عبداله موصلی” معروف به “یاقوت مستعصمی” (698-610 ق) از پرآوازه‎ترین خوشنویسان قرن هفتم قمری و پردازندهی اقلام ستّه است. شهرت و تکریم او بیشتر مربوط به اواخر قرن هشتم و اوایل قرن نهم قمری – دورهی تیموری- در شهر هرات است، که کاتبان زیادی به تقلید خط او پرداختند. به نظر میرسد سنت شش شاگرد یاقوت در همان زمان رواج یافته باشد و به احتمال قوی عدد شش، ساختگی است و نشانی از هماهنگ سازی تعداد این شاگردان با شش شیوهی کتابت دارد. (بلر، 101:1384)
وی احتمالاً در دههی اول یا دوم قرن هفتم قمری در آماسیه آناتولی متولد شد، در نوجوانی به بغداد آورده شد و به خدمت آخرین خلیفه عباسی، المستعصم بالله (حک. 656 –640 قمری) رسید و از آنجا نسبت مستعصمی را کسب کرد. او تقریباً همهی عمرش را در بغداد گذراند و در آنجا خوشنویسی را از یکی از استادان روزگار، صفیالدین عبدالمؤمن ارموی آموخت.
صفی الدین علاوه بر مهارت بسیار در زبان و ادبیات عرب و تاریخ، خطی خوش داشت و به نام خوشنویس، مشهور و به عنوان کاتب کتابخانهی جدید خلیفه مفتخر بود. ارموی بعدها رییس دیوان الانشاء شد؛ البته او مشهورترین موسیقیدان و مؤلف موسیقی نظری است. (بلر، همان: 102)
یاقوت خوشنویسی ماهر در سبکهای شش‎گانه، و به ویژه در خط نسخ و ثلث در خدمت خلیفهی عباسی “المستعصم بالله” بود. او پس از تسخیر بغداد به خدمت اربابان تازه‎ای درآمد که سعی داشتند درخشش فرهنگی بغداد را به این شهر بازگردانند.
یاقوت اصلاحاتی در خط ایجاد کرد و شاگردانی را پرورش داد که بعدها به خدمت دربار ایلخانان در آمدند. و سبک او در خط «نسخ» سرمشق قرارگرفت. (ریشار، 35:1383)
او با تربیت شاگردانی که خود بعدها تبدیل به خوشنویسان بزرگی شدند و همچنین ابداع شیوهای نوین در تراش قلم، تأثیر مهمی بر روی خوشنویسی و خطوط ششگانه گذاشت. (شیمل، 50:1368)
از جمله اقدامات فنی یاقوت تحول در کیفیت تراش قلم بود که تا آن زمان از اسرار و رموز تعلیم به شمار میرفت و ارزش قط قلم را تا آن پایه بالا برده بود که قلمهای تراش اساتید جزء آثار گنجینهی پادشاهان شده بود در عصر یاقوت جزییات و رموز تراش قلم در زمرهی مسائل تدریس درآمد و راهی نو در زمینهی بروز استعدادهای هنری گشوده شد. (سلطانی، 12:1371)
یاقوت ادامه دهندهی سنن و شیوه های خوشنویسی ایجاد شده توسط اسلاف مشهور خود است که در خدمت عباسیان بودند. کسانی همچون ابن مقله «338 -283 قمری» خوشنویس مشهور و فعال از ابتدای قرن چهارم که توسعهی خط منسوب1 از اوست و کاتب و کتابدار دربار عباسی بود و نیز ابن بواب «ف. 413 قمری» که او هم کتابدار بود و خطوط مدور برای استنساخ قرآن به او نسبت داده شده است.
یاقوت در مدرسة مستنصریهی بغداد زیر نظر ابوالفضل عبدالرزاق احمد معروف به “ابن الفُوَطی2”

1: منسوب یا متناسب، زیرا در آن اندازه هر حرف متناسب با طول الف تنظیم میشود. (لینگز، 54:1377)
و نیز: اقلامی که در دورهی عباسی وضع و یا اصلاح شد تازمان ابن مقله که سه قرن طول کشیده بنام اقلام اصلی و موزون بوده و پس از اصلاحات ابن مقله بهخط منسوب شهرت یافته است. (فضائلی،291:1362)
2: ابوالفضل کمال الدین عبدالرزاق بن احمد بن محمد بن ابی المعالی الشیبانی، حنبلی بغدادی، معروف به ابن فُوَطی و ابن الصابونی (محرم642- محرم 723 قمری مورخ ادیب و کاتب). وی به علت حوادث زندگی، در دورههای مختلف در سرزمینهای متعدد نزد استادان بسیاری به تعلم پرداخته است. او مقدمات را در زادگاهش پیش از واقعهی بغداد (حملهی مغول) تا چهارده سالگی آموخت اما قسمت مهمی از آموزش وی در آذربایجان تا36 سالگی و پس از مراجعت به بغداد تا سنین60 سالگی صورت گرفت در واقع او تا پایان عمر از طلب باز نایستاد. او در فلسفه، منطق، ریاضی، حدیث، فقه و قرائت آموزش یافته بود. او در دههی آخر قرن7ق. سالها با یاقوت مستعصمی در کتابداری مستنصریه همکاری داشت و در کتابت و زیبایی خط ممتاز بود. از معروفترین کتابهایش تلخیص مجمع الآداب فی معجم الالقاب در تاریخ و حوادث الجامعه و التجارب النافعه فی المائه السابعه در مورد حوادث مختلف در عراق و کشورهای مجاور آن است. (دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلدچهارم،422:1370)
مورخ «ف. 714 قمری» کار میکرد که در 678 قمری به سمت خازن کتابخانه منسوب شده بود. یاقوت پس از انقراض عباسیان در دستگاه عطامَلِک جوینی حاکم بغداد منزلتی پیدا کرد و به پسران او و پسران برادرش، شمس الدین جوینی صاحب دیوان، خوشنویسی میآموخت.
“ابن الفوطی” صاحب کتاب “حوادث الجامعه” سال مرگ یاقوت را 698 قمری نوشته که در کنار قبر احمد بن حنبل فقیه در بغداد بهخاک سپرده شده است . بیشتر کارهای او نسخه‎های قرآن است اما بعضی متون فارسیاند. مانند نسخهای از گلستان سعدی مورخ 668 قمری درکتابخانهی ملی ایران که نشان میدهد یاقوت علاوه بر زبان عربی به زبان فارسی نیز احاطه داشته است. (بلر، 102:1384)
مهدی بیانی 27 نمونه از کارهای یاقوت را برشمرده که عمدتآ در مجموعههای ایرانی -مانند کتابخانهی ملک، موزهی ملی ایران، آستان قدس و کتابخانهی مجلس- و ترک -در بقعه مولانا جلال الدین در قونیه، کتابخانهی دانشگاه استانبول، کتابخانهی ایاصوفیه- وجود دارد. (سلطانی، همان:12)

تصویر3 : صفحهای ازگلستان سعدی بهخط یاقوت مستعصمی، 668 قمری (یارشاطر،49:1384)

از دیگر کاتبان وخوشنویسان این دوره احمد بن السهروردی«شیخ زاده»، علی بن محمد الحسینی، عبداله بن محمد همدانی، مولانا یوسف مشهدی، سید حیدر «معروف به گُنده نویس»، مولانا نصراله طبیب، خواجه ارغون کاملی، خواجه مبارکشاه بن قطب تبریزی «زرّین قلم» بودند که برخی از آنها را شاگردان یاقوت دانستهاند.

2 – 4 – 2 : تذهیب
کتابآرایان در طول تاریخ تمدن اسلامی برای افزایش تأثیر نگارشها با تذهیبهای طلایی رنگین به آرایش و زیباسازی هنری نسخههای خطی اقدام کردهاند. تذهیب کتب خطی در جهان اسلام از خط کوفی زاویه دار نشأت گرفته است در آغاز به خاطر کراهت نقاشی مسلمانان به تذهیب و اسلیمی سازی روی آوردند که در فرهنگ و تمدن ایران سابقهای طولانی داشت اما در نگارش قرآن، این نقوش تزیینی از نوشتهها متمایز و صرفاً جداکنندهی سورهها، آیهها و سجدهها بودند و از آنجا که تذهیب رابطه مستحکمی با خط و خوشنویسی داشت، هنرمندان در تعالی آن سعی بسیار میکردند. (وفادار مرادی، ص74)
تذهیب قرآن رشدی محدودتر از خط داشت، زیرا در متن قرآن صریحاً در باره آن مطلبی نیامده است. افزون بر این، احتیاط در عدم وارد کردن هر چیز زایدی به متن قرآن، تذهیب را مورد تأمل قرار میداد و البته همین احتیاط سبب شد که تحول تذهیب در مجرایی صحیح و مشخص صورت گیرد. (لینگز، 72:1377)
هر چند تذهیب مصحفهای تهیه شده در ایران از قدیمترین زمان نشان میدهد که تذهیب قرآن امری پذیرفتنی بوده است، متون بهجا مانده از نویسندگان برخی از دیگر جوامع اسلامی گواه آن است که وسواس و گاه تعصب برخی فقها در احکام دین، تذهیب قرآن را مورد تأمل قرار داده است. مثلاً تاجالدین عبدالوهاب سُبکی1 در کتاب “مُعیدالنعم2” دربارهی تذهیب چنین فتوا میدهد:
«باید که جز مصحف را تذهیب نکند. اختلاف مردم دربارة اینکه مصحف را با زر توان تذهیب کرد یا نه امری است شناخته. آنچه رافعی و نووی آن را صحیح دانسته‎اند اینکه باید دید این تذهیب مصحف برای زن است یا مرد؟ اگر برای زن است حلال است و اگر برای مرد حرام. آنچه عقیدهی مختار ماست اینکه آراستن مصحف مطلقاً حلال است، اما بجز مصحف، اتفاق اصحاب بر این است که کتابهای دیگر را نباید به زر آراست».
به رغم این مباحث که در میان فقها وجود داشت، اما آثار بهجا مانده نشان میدهد که در ایران از سالهای آغازین اسلامی تذهیب و کتابت متن قرآن به زر امری رایج و مقبول بوده است. (صحراگرد، 27:1387)
بطور کلی عمل تذهیب عبارت بود از بکارگیری زر -آب طلا، رنگ زرد- به همراه رنگهای درخشان و شفاف و ایجاد نقشها در قالب طرحهایی چون اسلیمی، ترنج و گلهای ختایی و ترکیبات هندسی. تذهیبهای دوران اولیه اسلامی از قرن دوم تا پنجم قمری همانند خطوطی که برای کتابت استفاده میکردند ساده و بی پیرایه بود. در آغاز دوران اسلامی از تذهیب ابتدا برای تعیین سرسوره‎ها، جزوات، نشان ختم آیات و… استفاده شد و کاتبان با عمل تذهیب در قالب اشکال هندسی و گیاهی، محل سرسوره‎ها و آیات را مشخص میکردند. (کاظمی، 47:1385)

1: یکی از بزرگترین فقهای شافعی در سالهای 513 –580 قمری.
2: نویسنده در این کتاب به معرفی و چگونگی 120 شغل زمان خود پرداخته و در فصلهایی از این کتاب به مسائل مربوط به کتابت، استنساخ ، وراقی و جلدسازی و … پرداخته است. (صحراگرد، 26:1387)

از قرن چهارم قمری شکل ظاهری قرآنها نیز دچار تغییر و تحول شد در اکثر مناطق کاغذ جای پوست را گرفت و صفحه آرایی افقی بهصورت عمودی درآمد، در برخی مناطق، قرآن بهصورت تک جلدی –مُصحف- و چند جلدی –رَبعه- تحریر و تدوین میشد. متداولترین شکل رَبعه مجموعههای 30جلدی بود.
قرآنهای دست نویس اعم از مصحف یا ربعه از نظر قطع و اندازه با یکدیگر متفاوت بودند، برخی بسیار کوچک و بعنوان طلسم مورد استفاده قرار میگرفت درحالیکه برخی دیگر درقطع بزرگ علاوه بر مهارت کاتب نشان آن بود که فرمان کتابت از سوی حکمرانی صادر شده که میخواست قدرت و درجه بالای دیانت خود را به نمایش بگذارد. (جیمز،15:1380)
تحولاتی که درصفحهآرایی، جنس، دست‎خط و تزیین قرآنها بعد از قرن چهارم قمری به وجود آمد این آثار را از دیگر قرآنهای دست نویس متمایز ساخته است. این تحولات نخستین بار در قرن پنجم قمری در عراق بهوجود آمد و در طی دو قرن به دیگر نقاط جهان راه یافت. (جیمز، همان:14)
در قرن پنجم قمری شیوهی تذهیب عثمان بن ورّاق با جلوههای تازه سرمشق مذّهبان همعصر و دوره‎های بعد قرار میگیرد.
سبک عثمان بن وراق با جدولبندیهای محکم، طرحهای درخشان که با مرکب سفید روی زمینهی زرین رسم شده، و ترنجهای حاشیهی صفحه که با گوشههای باریک به جدول متن متصل شده، مشخص میشود. در متن

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان درمورد غازان خان، فرهنگ ایرانی، دینداری اسلامی Next Entries پایان نامه ارشد رایگان درمورد نقوش هندسی، دوران اسلامی، آستان قدس رضوی