پایان نامه ارشد رایگان درمورد نهج البلاغه، هنر ایران

دانلود پایان نامه ارشد

شاذليه و قادريه در اين دوره مي‌دانند. برجسته‌ترين خصيصهی اين دوره افزايش چيزي است كه مي‌توان آن را گرايش به عرفان در همهی جامعه ناميد. گرايشي كه قطعاً نتيجهی گسترش طريقه‌هاي صوفيه بوده، كه خود حاصل ظهور چند شخصيت معنوي است كه مقدّر بوده است كمابيش همزمان با يكديگر در اين دوران استثنايي متولد شوند. (مکی نژاد، 1388)

4 – 3 : ساختار هندسی و زمینهی تاریخی خط ثلث:
خط ثلث یکی از اقلام مهم خوشنویسی در هنر ایرانی و اسلامی است. این خط برگرفته از سبکی بهنام جلیل است که برگرفته از خط کوفی بود. در اصطلاح خوشنویسی، جلیل به معنی بزرگ در مقابل خفی -پنهان و یا کوچک- بود که به واژهی جلی تغییر یافته است. (یارشاطر، همان:40)
واضع اولیه و دقیق این خط روشن نیست. برخی «ابن مقله بیضاوی شیرازی» را در قرن سوم هجري، آغازگر این خط می‌دانند و بعضی این خط را به «ابن ندیم قطبه محرر» کاتب معروف اواخر عصر اموی یا کاتب مشهور دوره‌ی مأمون عباسی «ابراهیم سگزی (سجزی)» نسبت می‌دهند. ابن مقله بیضاوی، ابن بواب و یاقوت مستعصمی در پیدایش، تکمیل و نظام‌مند کردن آن، نقشی مهم و اساسی داشته‌اند.
ساختار و قابلیت‌های حرکتی خط ثلث، در دو محور عمودی مانند «الفها» و حرکت‌های افقی مانند «ی» معکوس، همراه با ترکیبات پیچیده، به کمک گردش حروف مختلف، توانایی بالایی به این خط بخشیده است. این خط حالتی ایستا، محکم و استوار دارد و سازگاری متناسبی با کتیبه‌نگاری دارد. از دوران ایلخانی کتیبه ‌نگاری با خط ثلث آغاز و تا به امروز همچنان ادامه دارد. (مکی نژاد، 1388)
در نوشتن ثلث در بالای “الف ها” دسته یا طُرّه قرار میگیرد و حرکات خاصی مانند تیز و نازک نوشتن انتهای حروف صورت میگیرد. همچنین فشردگی و عدم وضوح در آن وجود نداشته و چشمه‎های حروفی مانند «ط، ص، ف، ق، ع » باز میباشد. خصوصیت عمده ثلث، برتری دوایر و حرکت آرام و نرم قلم میباشد و قلم به قدری موّاج است که به ان واژه رقص اطلاق شده است. از قدیم الایام تاکنون برای نوشتن سرسورهها، سرفصل کتابها و کتیبههای معماری استفاده شده است. (یارشاطر، همان:40)
در وجه تسمیه خط ثلث نقل‌های گوناگونی شده است. برخی خط ثلث را بدان جهت ثلث گفته‌اند که : «یک سوم حرکات خطی آن سطح و دو سومش دور است». (فضائلی، 1382،103)
در تحفه‌المحبّین در این باره آمده است که «اقلام ستّه سه اصل است و سه فرع، و همچنان که ریحان در اصول و قاعده، تابع محقق است، نسخ، تابع ثلث است. پس گوئیا هر کس که ثلث دانست نسخ نیز دانسته. بر این تقدیر چون از شش قسم دو قسم دانسته باشد، رقم “ثلث” برین خط صدق آید». و وجه دیگر را به آن سبب که دو دانگ آن دور و چهار دانگ سطح (تحفه المُحبّین :137) می‌باشد، ثلث می‌نامند.

4 – 4 : بررسی سبک خوشنویسی اثر
مهمترین هدفی که کاتب باید پس از درست نوشتن متن به آن دست یابد، یکدستی کتابت و نوشتهها در تمامی صفحات است. برای دستیابی به این مقصود، اندازه و دانگ قلم بسیار تأثیرگذار است. اگر کاتب با قلمی ثابت تمام صفحات را کتابت کند میتواند به این هدف دست یابد.
موضوع مهم و اساسی در این است که قلم کتابت بنا به جنس آن، پس از نگارش چند سطر ساییده و خورده میشود و کیفیت و تازگی قط و برش خود را از دست میدهد و میبایست مجدداً تراشیده و آماده شود. این کار باعث تغییر اندازهی قلم جدید نسبت به اندازهی قبلی میشود.
دقت و مهارت و ظرافت کار کاتب در اینجا آشکار میشود که هر گاه در مدت کتابت دم قلم را میتراشد یا نوک آن را قط میزند، باید دقت کند که با اندازهی اولیه مطابقت داشته و برابر باشد. در این صورت به نظر میآید که تمام صفحات کتاب با یک قلم نگارش یافتهاند و اندازهی سطرها در همه جا با اندازه مسطر تناسب دارد. (عموزاد، 23:1388)
علاوه بر قلم، کیفیت کاغذ نیز تأثیر زیادی در کتابت دارد. کاغذ مورد استفاده برای خوشنویسی بهخصوص قلم کتابت باید صاف، ملایم و بدون پرز باشد. کاغذهای خشن و ناصاف علاوه بر پایین آوردن کیفیت خط و کاهش تسلط خوشنویس، نوک قلم را نیز ساییده و ناهموار میسازد.
نسخهی نهج البلاغه توسط سهروردی به خط نسخ نوشته شده است. که زاویه قطِّ قلم آن مُحرَّف -تند- میباشد. و از آن به شیوهی عربی یا یاقوتی یاد میشود.
از مزیتهای برجستهی این خط، جلوهی بسیار زیاد تناسب در آن است. حروف و کلماتش همه با هم یکدست و هماهنگ میباشد. کلماتش خیلی درشت نیستند اما از توازن خوبی برخوردارند. و همین تناسب و توازن است که زیبایی خاصی به آن بخشیده است. (یارشاطر، همان:40)
خط نسخ خطی کامل است و خوانایی و رسایی در آن به وضوح دیده می‌شود. ظاهری زیبا دارد و قاعدهمند و محکم است. حرکات قلم در آن آرام و نرم است. حروف و کلمات آن بصورت ردیف و پشت سرهم بر روی کرسی وسط نوشته میشوند و معمولاً روی هم سوار نمیشوند، به جز در مواردی که کلمه یا حرفی پس از دوایر کشیدهای همچون (ن، س، ش، ص، ض، ق، ی) بیاید، که در این صورت هم کرسی کلمات و حروف سوار شده تغییری نمیکند و همین امر به زیبایی بیشتر خط نسخ کمک میکند.
کشیده یا “مد” از مهمترین عناصر در خوشنویسی است که نقش تعیین کنندهای در تعادل، توازن و زیبایی سطر دارد. بنابراین تعیین نوع کشیده و مکان استقرار آن در سطر یا قطعه اهمیت زیادی دارد. معمولا در هر سطر کلماتی وجود دارد که قابلیت کشیده شدن دارند و این موضوع باعث میشود که مسألهی انتخاب مطرح شود. انتخاب کشیده در درجهی اول بر مبنای زیبایی و سپس موقعیت مکانی مناسب در سطر میباشد. و نیز کلمه یا حروفی که به لحاظ حسن همجواری در موقعیت بهتری نسبت به کلمات دیگر قرار داشته باشد. (حیدری، 14:1387)
این نسخه با قلم کتابت -اندازه قلم حدود1- 75/0 میلیمتر- و با شیوهای عالی و دلنشین نوشته شده است. این اندازه قلم برای نوشتن متنهای طویل و کتابهای پرحجم کاربرد داشته تا از حجم نوشته ها و تعداد صفحات کتب کاسته شود. کتابت با این قلم نسبتاً دشوار است و نوک آن خیلی زود فرسوده میشود و نیاز به تراش مجدد پیدا میکند.
احمد سهروردی بخش زیادی از مطالب این نسخه را با این قلم و به صورت کاملاً یکدست کتابت کرده و در تراش قلم و نگهداری مرکز آنقدر مهارت داشته که گویی تمام صفحات با یک قلم نگارش یافته و اندازه آن هیچگاه دچار نوسان نشده است.
فاصله بین سطرها در این نسخه در حدود12 تا 14 نقطه قلم کتابت میباشد و این مَسطر چنان تنظیم شده که در تمامی صفحات نسخه، فاصله بین سطور، مساوی، یکنواخت و متعادل بوده و طول سطرها نیز دقیقاً باهم برابر است. فاصلهی بین حروف و کلمات نیز متعادل و در حدود2 نقطهی همان قلم است، فشردگی و یا خلوت در سطرها دیده نمیشود بهجز در مواردی چون پایان خطبه یا نامهها که در آن صورت نیز کاتب تعداد کم کلمات را در سطر به طور متعادل و متوازن تقسیم کرده و از فضای خلوت بهوجود آمده استفادهی مفیدی نموده است. طرح کلی مسطر این نسخه را میتوان به صورت زیر نشان داد:

تصویر10: طرح مسطر صفحات نهج البلاغه
بیشترین تعداد سطر در این نسخه 13 سطر میباشد که بیشتر صفحات نسخه نیز با این تعداد سطر نوشته شده است و صفحاتی که در آنها عناوین و کتیبههایی بهخط ثلث نوشته شده به ازای هر کتیبه، دو سطر از تعداد سطور کم شده است. در چهار صفحهی آخر نسخه نیز بهدلیل کمتر شدن حجم مطالب، تعداد سطرها کمتر شده و بین شش تا دوازده سطر در هر صفحه جای گرفته است.
کتیبههای این نسخه به خط ثلث دو دانگ -اندازه قلم حدود 5/1 میلیمتر- به تحریر زر -طلا با تحریر مشکی- نوشته شده است. در کلمات این کتیبهها، چشمههای حروفی مانند: (ص، ف، ق، م، هـ و ه)، با رنگ مشکی پر شده است.
این کتیبهها که برای معرفی خطبهها و نامهها یا با هدف معرفی و توصیف برخی وقایع بهکار گرفته شدهاند، فضایی به اندازه دو سطر زیرهم از خط نسخ را بهخود اختصاص دادهاند و با دو خط زرّین محرر از قسمت بالا و پایین جدا شدهاند. عمدهی کتیبهها در قالب یک سطری نوشته شده اما گاه برخی از آنها در قالب دوسطری نوشته شده که خلوت بیشتری را در صفحه ایجاد کرده و باعث جذابیتهای بیشتر بصری شده است.
با وجود اینکه تعداد کلمات آنها کم و عنوان آنها عمدتاً تکراری است ولی کاتب در ایجاد تنوع نوشتاری در این کتیبهها بسیار موفق بوده است و با ایجاد تنوع در نگاشتن صورتهای مختلف از یک کلمه، سعی در نوآوری و خلاقیت در نوشتن عناوین کرده است. جاهایی که از آوردن 2 تا 4 کتیبه در صفحه یا صفحات روبروی هم ناگزیر بوده، گاه با انتخاب کشیدهها در جاهای مختلف سطر و نوشتن حالتهای متنوع از یک کلمه یا ترکیب، یکنواختی را از میان برده و دیدگان نگرنده را به سیر و گردش در پیچ و خمهای دلربا و انحناهای زیبا و دلپذیر خطوط دعوت مینماید.
این شیوهی صفحهآرایی و نوشتاری که در آن خطوط محقق و ثلث بهصورت درشت و خطوط نسخ یا ریحان بهصورت خفی، همزمان در یک صفحه مورد استفاده قرار میگرفت، در اواخر دورهی ایلخانی و بهخصوص تیموری بهصورت رویهی نسبتاً معمولی در کتابت و بهخصوص نوشتن مصاحف درآمد که احتمالاً از شیوهی صفحهآرایی نسخههایی همچون نهجالبلاغهی سهروردی الگو گرفتهاند. (تصویر11)

تصویر11: صفحهآرایی با ترکیب خط نسخ و ثلث

در بعضی موارد نیز از قوسها و گردشهای حروف و کلمات خطوط توقیع و رقاع بهره گرفته و آنها را چاشنی دلپذیر خط ثلث نموده است. به طور کلی تعداد صفحاتی که کتیبه دارند 261 صفحه است که حدود 51 درصد کل نسخه میباشد. تعداد کتیبههای این نسخه جمعاً 316 عدد است. کمترین تعداد کتیبهها در صفحه 1 عدد و بیشترین آن به 3 عدد میرسد. (تصاویر12 و 13)

تصویر12 : بیشترین تعداد کتیبه در یک صفحه

تصویر13 : نمونهای از کتیبههای نسخهی نهج البلاغه
در یک نسخهی اسلامی متن از پشت برگ نخست آغاز میگردد و روی برگ نخست به لوح آغازین یعنی کتیبهی عنوان کتاب و نام مؤلف اختصاص دارد. (پائولا اورستی، 42:1385) در این نسخه نیز متن از صفحه سمت راست که در واقع پشت صفحهی افتتاحیه است، به اینصورت آغاز میشود:
بسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیم وَ بِهِ العِصمَه امّا بَعدَ حَمدِاللهِ الَّذی جَعَلَ الحَمدَ ثًَمناً لِنعمائه و مَعاذاً مِن بَلائِه وَسبیلاً اِلا جَنانهِ و سَبَباً لِزیادَهَ اِحسانِه و … که شرحِ علت و سبب جمعآوری نهج البلاغه و چگونگی تدوین، توصیف شخصیت امام علی و نیز علت نامگذاری کتاب توسط سید رضی است. و این بخش شش صفحهی اول نسخه را در بر میگیرد.
از ابتدای صفحهی هفتم -که در شمارهگذاری صفحهی هشت محسوب میشود- شروع خطبه هاست که با عنوان «بابُ المُختار مِن خُطبَهِ لهُ عَلیهِ السَلام» آغاز میشود. و تا صفحهی 384 که پایان بخش اول نسخه -خطبهها- است، ادامه پیدا میکند. که تعداد 383 صفحه را در بر میگیرد. بخش دوم از صفحهی روبروی آن -سمت چپ نسخه- با عبارت «القِسمُ الثانی و هُوَ بابُ المُختار من کُتُبٍ و رسائِل مِن کلامِ امیرِالمؤمِنین» آغاز شده و تا پایان نسخه ادامه دارد. این بخش نیز در بر گیرندهی 122 صفحه از نسخه میباشد.
به جز عنوان خطبهها تمامی متن با مرکب قهوهای تیره در سطرهایی به طول 5/9 سانتیمتر نگارش یافته است. اعرابها نیز با همان قلم کتابت و با مرکبی بهرنگ مرکب متن اجرا شدهاند. انجامهی نسخه در صفحهی پایانی این نسخه -صفحهی شماره 507- میباشد که بههمراه نام او و نسبش بهطور کامل نوشته شده است.
در این اثر شیوهی امضا و نوشتن نام کاتب -احمد بن… السهروردی- همانند ترقیمهای است که در یکی از صفحات قرآن بهخط سهروردی و تذهیب محمدبن آیبک درسال704 قمری، موجود در موزهی ملی ایران آمده است، هر دو به خط نسخ بوده و حتی اعرابگذاری آنها نیز شبیه بههم میباشد. (تصاویر 14 و 15 و 16)

تصویر 14و 15: انجامه در قرآن و نهج البلاغه بهخط سهروردی

تصویر16 : مقایسه رقم سهروردی در دو اثر از او
انجامه در یک صفحهی 9سطری بهصورت نسبتاً کوتاه و بلافاصله پس از اتمام متن اصلی نهجالبلاغه، بدون هیچگونه

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان درمورد نهج البلاغه، مجلس شورای اسلامی، مجلس شورای ملی Next Entries پایان نامه ارشد رایگان درمورد نهج البلاغه، مجلس شورای ملی، جمال الدین