پایان نامه ارشد رایگان درمورد نهج البلاغه، مجلس شورای اسلامی، مجلس شورای ملی

دانلود پایان نامه ارشد

-یعنی نامهها- در این نسخه نیامده است.
اندازهی کاغذ این نسخه حدود 28 × 5/18 سانتیمتر میباشد. کاغذ از نوع سپاهانی –اصفهانی- است و در 507 صفحه نوشته شده است. برگها متن و حاشیه است و به دو رنگ دیده میشود: برگهای متن، زرد رنگ و حاشیه به رنگ نخودی است. این نسخه 254 ورق دارد.
جلد: از نوع تیماج مشکی و به اندازه 19×29 سانتی متر و تزیینات زرکوب –طلاکاری- دارد.
محل نگهداری: این نسخه به شمارهی 64455 در بخش نسخ خطی و اسناد تاریخی در کتابخانهی شمارهی یک مجلس شورای اسلامی در تهران نگهداری میشود.
مهرها و یادداشت‏ها: در صفحهی افتتاحیهی این نسخه در قسمت پایین گوشه سمت راست بر روی تکه کاغذی روشنتر از کاغذ متن و بهاندازه حدود 6 × 5 سانتیمتر، عنوان کتاب با خط نسخ متوسط نوشته شده: «کتاب نهج البلاغه من کلام امیرالمؤمنین علی صلوات الله علیه» که به نظر میرسد جهت راهنمایی و سهولت در قرائت کلمات درون کادر مذهَّب نوشته شده و از الحاقات بعدی به نسخه میباشد. در این صفحه، بر روی جداول اطراف طرح مذهب و روی طول مستطیل -در سمت چپ صفحه- اثر یک مُهر سنتی به اندازه حدود2/1×5/1سانتیمتر بهچشم میخورد که این مُهر درصفحهی آخر این نسخه نیز وجود دارد. درون این مهر به خط نستعلیق نوشته شده: « من مذنب المهدی». که احتمالاً از آن یکی از مالکان این نسخه میباشد. همچنین قسمت بالای این صفحه به مهر دایرهای شکل «کتابخانهی مجلس شورای ملی، تأسیس 1302شمسی»، ممهور گشته و این مهر در صفحهی 101 و صفحهی 508 -صفحه پشت انجامه- نسخه نیز دیده میشود. (تصویر8)

تصویر8: صفحه افتتاحیه نهج البلاغه
پشت صفحهی انجامه، آخرین صفحهای است که نوشتهای الحاقی در آن وجود دارد و آن یادداشتی است از یکی از مالکان این نسخه که حدود 261 سال پس از کتابت این نسخه، مالکیت خود را در آن ثبت نموده است. در این صفحه که شمارهی 508 دارد با خط شکسته نستعلیق تحریری آمده است:
«هذا کتاب نهجُ البلاغه بخط الیاقوت الثانی شیخ زاده سُهروردی کان فی سِلسلتنا انتهی اِلی اَخی السیّد الشَهید نورالهُدی طَیّب الله تعالی ثراه فلما انتقل الی رَحمه الله سُبحانه ارسلته والدتی صانها الله سبحانه عن کیود الظالمین المبتدعین الی فوصل الحق الی ذی الحق فلما رأیته مبترا و کنت متوجها من بغداد الی قسطنطنیه المحروستین استعجلت ترمیمه و اصلاحه فلذا لم یصلح کما کان یلیق بشأنه و ظنی ان امثاله غنی عن الاصلاح من یعرف قدره لا یفتقر الی تهذیبه و من لا یعرفه فهو مطروح من نظر الذکی نمقه ابن سید شریف الحسنی میرزا مخدوم الشریفی القاضی ببغداد و المشهدین و المفتی بالعراقین سابقاَ. فی یوم الخمیس 15 شهر ربیع الاخر 989».
ترجمهی نوشته:
«این کتاب نهج البلاغه بهخط یاقوت ثانی شیخ زاده سهروردی است و در خانوادهی ما بود که منتهی میشود به سید شهید نورالهدی -که خداوند او را پاک گرداند- و هنگامی که او به رحمت خدا رفت، مادرم -که خداوند او را از مکر ستمگران و بدعتگذاران نگه دارد- آن را برای من فرستاد و رسید حق به حق‎دار، هنگامی که آن را دیدم و در راه بغداد به استانبول بودم در ترمیم و اصلاحش تعجیل کردم بنابراین آنچنان که در شأن این کتاب است انجام نشد. و به گمانم چون این کتاب نیاز به اصلاح کسانی که او را نمی شناسند، ندارد، ارزشش کم نمیشود اگر اصلاح شود. و هر کس قدرش را نداند از نظر دانایان طرد شده است… نوشته شد توسط ابن سید شریف الحسنی میرزا مخدوم الشریفی القاضی ببغداد و المشهدین و المفتی بالعراقین سابقاَ. فی یوم الخمیس 15 شهر ربیع الاخر 989» (تصویر9)

تصویر9 : صفحهی آخر نسخه، یادداشت یکی از مالکان نسخه

میرزا مخدوم الشریفی تنها مالکی است که نام و نسب خود را به همراه اطلاعاتی دیگر در اختیار گذاشته است. طبق نوشتهی این صفحه، او در سال989 قمری در بغداد به شغل قضاوت مشغول بوده و ظاهراً قبل از آن سمت مفتی -فتوا دهنده- را در این شهر بهعهده داشته است. او از خانوادههای سر شناس عراق بوده و بر طبق گزارشی که داده است، مشخص است که این نسخه تا چه اندازه برای آنان پر اهمیت بوده است، که از نسلی به نسل دیگر منتقل میشده و در مراقبت آن میکوشیدهاند.

فصل چهارم: تحلیل و بررسی نسخه

4 – 1 : قواعد عمومی خوشنویسی
اصل و ریشهی همهی خطوط اسلامی، الفبایی است که تقریباً از اشکال هندسی یا طبیعی گرفته شده و به منزلهی پیکری است که در جامه‎های گوناگون جلوه کند. این جامههای گوناگون، خطوط متنوع است و از این رو میتواند تحت یک قاعدهی کلی بررسی شود. زیرا همهی خطوط در اصل از یک ریشهاند. بیشتر خبرگان و کارشناسان حوزهی خوشنویسی معتقدند که قواعد دوازدهگانهی خوشنویسی بهطور کلی در چهار قاعدهی «اصول، نسبت، ترکیب و کرسی» خلاصه میشوند. که اصول و نسبت، بیان حسن تشکیل و ترکیب و کرسی، بیان حسن وضع میکند. (فضائلی، 1382: 82)
قاعدهی اصول:
اصول به معنی ریشه و پایه است و در اصطلاح، حسن تشکیلِ مفردات و استحکام و اعتدال آنها از الف تا ی، از حیث قوت، ضعف، سطح ، دور، صعود حقیقی و مجازی، نزول حقیقی و مجازی، رعایت سواد و بیاض در حلقهها و گرهها و ارسال به طوری که حق هر کدام به حد کمال ادا گردد. (فضائلی، همان: 81)
قاعدهی نسبت:
عبارت از آن است که با هر قلمی که خط را مینویسند، حروف همجنس و شکلهای مشابه آن به یک اندازه و موافق هم باشند، بهطوری که اجزای خط از مفرد و مرکب یا درشت و ریز نسبت به همان قلمی که مینویسند از حدود معین خود خارج نگردد. و اجزای مشابه به نظر یکسان درآید. (فضائلی، همان: 85)

ساختار شکل‌شناسانهی هر اثر هنری بر اساس یکسری عناصر بصری شناخته می‌شود. این عناصر در یک اثر هنری در ارتباط با هم قرار می‌گیرند. همانطور که در طبیعت و کائنات این نظم و ارتباط به نحو زیبا و کاملی وجود دارد. تناسب از اصول اولیه و مهم هر اثر هنری است که به معنی نسبت داشتن بین چند چیز است. در تناسب، رعایت اندازه‌ها و نسبت‌ها مهم است. برای سنجش تناسبات نیاز به اندازه‌های معین و معیار مشخص داریم. غیر ممکن است که بدون در نظر گرفتن اندازه یا اندازه‌هایی به مثابه ضابطه، بتوانیم نسبت‌ها و بزرگی یا کوچکی چیزها را اندازه بگیریم.
در خوشنویسی، نقطه معیار سنجش است و تناسب بر اساس اندازهی‌ نقطه تعین می‌شود. در رسالهی آداب‌المشق میر عماد، نسبت اینگونه تعریف شده است: «اما نسبت آنست که هر حرف را چنان نویسند که نسبت به قلم -نوک قلم- کوچک و بزرگ نباشد و چون این صفت در خط، به فعل آید هر دو هیئت که مثل یکدیگر باشند کمال مشابهت خواهند داشت و اگر خلاف این باشد مطبوع نخواهد بود». چنانچه اگر یک چشم کوچک و چشم دیگر بزرگتر باشد نامتناسب است. (مکی نژاد، 1388)
قاعدهی ترکیب:
ترکیب عبارت است از آمیزش معتدل و موافق حرف، کلمه، جمله، سطر و دو سطر با هم و بیشتر و خوبی اوضاع کلی آنها، بهطوریکه خوشایند طبع سلیم و ذوق مستقیم گردد. (فضائلی، همان:89) در هنرهای تجسمی، نحوه و محل قرارگیری مناسب تک‌تک عناصر تجسمی در تابلو و محدودهی‌ تعیین شده را، ترکیب‌بندی می‌گویند. عناصر بصری، در محدوده‌ها و اشکال مختلف هندسی و غیرهندسی مانند مربع، مستطیل، دایره و… واکنش‌های مختلفی نشان می‌دهند لذا در ترکیب به این مهم و نیز ارتباط اشکال با عناصر تجسمی، باید توجه کرد. ترکیب در خوشنویسی بسیار با اهمیت است، ممکن است کسی مفردات یعنی تک‌تک حروف را به خوبی بنویسد اما نتواند آنها را به نحو مطلوب ترکیب نماید لذا جایگزینی و انتخاب صحیح نوع کلمات و حروف، در ترکیب کلی خوشنویسی نقش ویژه‌ای دارد. (مکی نژاد، 1388)
قاعدهی کرسی:
خوشنویسی هنری است که بر اساس نظم سامان می‌یابد و جزءجزء آن چه در کلیات و چه در جزئیات بایستی مبتنی بر قاعدهی‌ نظم ایجاد شود. کرسی از اصولی است که برای ساماندهی و نظم بهتر کلمات و حروف، در خوشنویسی مخصوصاً در خط ثلث و نسخ به کار گرفته می‌شود. کرسی به معنی نشستنگاه و تکیه‌گاه است، «جعفر بایسنغری» در رساله‌ی خود -در باب ثلث- گوید: «کرسی به اصطلاح محاذات1 حروف است؛ بعضی با بعضی در یک جهت». (فضائلی، همان:103)
برای این‎که جای نشستن حروف و کلمات منظم شود خطوط مستقیمی را در محور افقی رسم می‌کنند به این خطوط راهنما، خط کرسی می‌گویند. به عبارت دیگر کرسی، خط -یا خطوط- مستقیمی است که خوشنویس در نظر می‌گیرد تا کلمات و حروف را به میزان آن بطور قرینه و برابر و معادل هم در سطری مرتب و جایگزین سازد و مَثل آن مثل رشته‌ای‌ است که دانه‌های جواهر را از درشت و ریز به قرینهی هم و به طور منظم بیاورد و نگاه دارد. (فضائلی، همان:103)
کرسی ارتباط تنگاتنگی با قاعدهی‌ ترکیب دارد و ترکیب اولاتر از کرسی می‌باشد و در واقع کرسی در خدمت ترکیب قرار می‌گیرد تا ترکیبی زیباتر حاصل شود، به هر جهت این دو، از اصول مهم دستگاه «حسن وضع» در خوشنویسی به حساب می‌آیند. تعداد کرسی‌ها در خوشنویسی متغیر است، بالاترین کرسی که انتهای حروف کشیده‌ی عمودی مانند الف‌ها بدان ختم می‌شوند، را کرسی عَرش و پائین‌ترین را کرسی فَرش می‌نامند. بین کرسی بالا و پائین کرسی‌های مختلفی بنا به اقتضا در نظر گرفته می‌شود. اهمیت کرسی در خطوطی مانند کوفی، ثلث و همچنین ریحان، محقق و نسخ بیش از سایر خطوط می‌باشد زیرا حرکت‌های افقی و عمودی در این نوع خطوط خیلی بارز و به عنوان یک
1: محاذات : برابر چیزی قرار گرفتن، مقابل بودن (فرهنگ معین، 1641:84)
عنصر تجسمی، بار اصلی بصری را بر عهده دارند. لذا مرتب بودن و در یک راستا قرار گرفتن این نوع حرکتها، بسیار مهم است. (مکی نژاد، 1388)

4 – 2 : ساختار هندسی و زمینهی تاریخی خط نسخ :
خط نسخ در ابتدا هم تراز با خط کوفی بود. خاستگاه آن شکل ناقصی بود که حجازی نامیده میشد. در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم قمری پس از اینکه ابن مقله قوانین اصلی خوشنویسی را بنا نهاد و حروف را بر اساس اشکال هندسی تعریف کرد خط نسخ از آن قالب ابتدایی خود خارج شد. (یارشاطر، 40:1384)
نسخ، همزمان با کوفی وجود داشته و دارای حروف نازک و مدور بوده است. و آن را نسخ قدیم مینامند. خط کوفی در کشورهای عربی تا اواخر قرن ششم و هفتم قمری بهکار میرفت. کاربرد کوفی در معماری سبب شد تا این خط تزیینات و ظرافتهای بسیاری بیابد و همین موجب کندشدن سرعت نوشتار گشته و خوانایی کوفی را کاهش داد. خطی که منسوخ کننده کوفی -در کتابت و نه در معماری- بود را نسخ نامیدند. این خط از نظر سرعت نوشتار و خوانایی بر کوفی برتری چشم‎گیری داشت و خطی است که از سالهای نخستین قمری برای نوشتن قرآن و دعاها استفاده شده و میشود و هر چند پیش از ابن مقله نیز نوعی خط نسخ وجود داشت و در حال تکوین بود ولی قواعد و اصول خط نسخ جدید به وسیلهی او طرحریزی شده و سبب نَسخِ -از بین رفتن- خطهای دیگر گشت و سپس به وسیلهی یاقوت مستعصمی به اوج زیبایی خود رسید. (قلیچخانی،398:1390 و 168)
یاقوت خط موزون را که به دست ابن مقله وزیر رواج یافت و ابن بوّاب آن را مهذب ساخت، تکمیل کرد. در این خط اندازهی حروف و کلمات را با نقطهها و دایرهها و نیم دایرهها که با نوک قلم نی شکل میگیرد، تعیین میکنند. یاقوت با برش قلم در زاویهی خاص خط زیباتری خلق کرد ازین رو سلطان، قطب و قبلهی خوشنویسان لقب گرفت. (بلوم، 35:1385)
خطوط ثلث، ريحان، محقق و نسخ به جهت ساختاري شبيه به هم و داراي ريشه‌هاي مشترك مي‌باشند. اين خطوط از خط كوفي منبعث شده‌اند و به مرور زمان تكامل يافته‌اند. متأسفانه آثار اندكي از اين دوره‌ها باقي مانده است. تقريباً از قرن ششم نمونه‌هاي متعددي از مصحف‌هاي مختلف باقي مانده که نشان می‌دهد، همهی اين خطوط به مرتبهای عالي از كمال رسيده بودند اما شكوفايي و بهترين نسخه‌هاي قرآن كريم مربوط به بعد از قرن هفتم و هشتم قمری می‌باشد.
دليل تعالي خط در اين دوره را دو عامل، حمايت و توجه حاكمان مغول مسلمان شده در ايران و مملوكان در مصر و شام و همچنين رواج عرفان و تصوف نظير فرق مولويه،

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان درمورد نهج البلاغه، ربع رشیدی، ایران باستان Next Entries پایان نامه ارشد رایگان درمورد نهج البلاغه، هنر ایران