پایان نامه ارشد رایگان درمورد محیط زیست، بحران محیط زیست، زیست محیطی، بحران اقتصادی

دانلود پایان نامه ارشد

تهدید میکند. این تهدید چنان برای نصر نگرانکننده است که معتقد است بشر، حرکتی انتحاری در پیش گرفته است. بدین معنا که اگر«طبیعت» را نابود کنیم-«همان شالودهی وجودمان»- خودمان را نابود خواهیم کرد. به بیان نصر«قتل طبیعت، خودکشی است.» (Schwencke, 2009: 21-22).
2-3-2-2- طبیعت45
واژهی طبیعت دربردارنده معانیِ متفاوتی است، سه معنای ابتدایی دارد: نخست، هرچیزی غیر از محیطِ دستساز و مصنوعی انسان، هرچیزِ جدا از مصنوعات انسانی که نزدیک به معنای حیات وحش است. معنای دوم، دلالت بر هر چیزی از جهان که جدای ماورای طبیعی (خدا، الهه، ارواح) باشد. به این معنا، طبیعت شامل فرآوردههای مصنوعی انسان (هنر، معماری، فرهنگ و تمدن) میباشد. سوم، معنای ارسطویی از طبیعت است. طبیعتِ یک چیز، جوهر ذاتیای است که اگر مانعِ رشد و بروز نداشته باشد، آشکار میگردد. موجودات زنده طبیعتی دارند که از طریق فرآیندهای زیستی (طبیعت) ظهور و بروز می‌یابند (Ferre, 1988: 28-29) شایان ذکر است که مراد از طبیعت از نظر فلاسفه زیستمحیطی همین محیطی است که انسان با آن سروکار دارد و از آن تأثیر و تأثر دارد نه کهکشانهای دور (Keller, 2010: 2).
بنابر دیدگاه نصر، «طبیعت» عبارت است از همه آنچه که نه به دست بشر ساخته شده و نه فعالیت‏های بشری در ساخت آن تاثیری داشته‏ است. از ستیغ کوه‏ها گرفته تا قعر اقیانوس‏ها، از جلبک‏ها تا فیل‏ها، طبیعت میباشند. به عبارت دیگر، انسان‏ نیز جزئی از این طبیعت است و بدنش تابع همان‏ قوانین فیزیکی و طبیعیای است که باقی‏ جهان طبیعت از آن پیروی می‏کنند. اما از آنجا که انسان برای مخالفت‏ و یا شورش در مقابل خدا و همچنین بی‏حرمتی به‏ طبیعت آزاد است، به لحاظ تکنیکی می‏توان گفت‏ با سایر موجودات طبیعی یکسان نیست. بنابراین مقصود نصر از طبیعت، هرچیزِ غیر انسانی‏ و خارج از فعالیت انسانی است. البته‏ در جوامع سنتی معمولاً این فعالیت‏ها با طبیعت‏ سازگاری دارند اما در جوامع صنعتی هرگز چنین سازگاری با طبیعت دیده نمی‏شود. لازم‏ به گفتن نیست که حتی در جهان امروز، طبیعت‏ و محیطهای ساخته بشری به گونه‏های مختلفی‏ تفسیر می‏شوند (دینپرست، 1387: 8).
2-3-2-3- اکوسیستم46
به لحاظ علمی اصطلاح «محیط زیست»، متفاوت از اصطلاحِ «اکوسیستم» است. «محیط زیست» اشاره به محیطی که ما در آن زندگی میکنیم دارد. به عبارتی هرآنچه ما را دربرگرفته است. درحالیکه «اکوسیستم» به ارگانیسمها و عوامل فیزیکی موجود در یک مکان مشخص اطلاق میشود که از طریق جریان انرژی و مواد شیمیایی، ارتباط درونی مییابند تا ساختار مشخصهی تغذیهای تشکیل دهند (پارکر، 1382: 186). یک اکوسیستم میتواند دارای هر اندازهای، از یک سر سوزن گرفته تا تمام بیوسفر47 باشد. این واژه در ابتدا در سالهای 1930 برای توصیف وابستگیِ متقابل ارگانیسمها به هم و با محیط زیست زنده و غیرفعال استفاده میشد (نوری، 1372: 152).
برای مطالعه بیوسفر که گسترهی وسیعی دارد آن را به قطعات کوچک، همگن و یکنواخت تقسیم می‌کنند که قابل تعریف نیز باشند که به این قطعات کوچکتر اصطلاحاً اکوسیستم گفته میشود. واژهی اکوسیستم برای نخستین بار در سال 1935 توسط «تنسلی»48 اکولوژیست انگلیسی پیشنهاد شد که خلاصهشدهی دو کلمهی «سیستم اکولوژیکی»49 میباشد که به معنای مجموعه موجودات زنده و محیط زندگی آنها است (اردکانی، 1391: 16).
2-3-2-4- بحران50
از وضعیت محیط زیست در دوران کنونی با عنوان بحران یاد میشود؛ بنابراین وضعیت محیط زیست در شرایط فعلی فراتر از صِرفِ مسأله است و شکل بحران به خود گرفته است. از این رو شناخت بحران به هدایت و کنترل آن کمک میکند. واژهی بحران بر پدیدههای مختلف اطلاق میشود و رشتههای مختلفی را درگیر ساخته است مانند بحران هویت، بحران اقتصادی، بحران سیاسی، بحران محیط زیست و غیره، که اندیشمندان علوم مختلف تعاریف متعددی از آن ارائه دادهاند. به باور رابرتس (,1988: 9 Roberts) و نیز ویلیامز Williams, 1979: 19))، در ارتباط با مفهوم بحران، امکان ارائه تعریفی مشخص، غیرممکن مینماید. بحران اساساً موضوع تعریف و بازتعریف است نه موضوع شناخت و نیز هر نوع تعریف از بحران، نسبی است (تاجیک، 1379: 48). نویسندگان به تناقضِ مستتر در ذات بحران توجه داشتهاند: توان بالقوهی همزمان هم برای ویران کردن و هم برای فرصتسازی. درواقع غالبِ تعاریف بحران، یادآور این دوشاخگی (تهدید و فرصت) هستند (گیلپین و سیلا. جی، 1390). اغلب به اصطلاحِ چینی برای بحران اشاره میشود، زیرا دو اندیشهنگارِ51 مربوط به خطر و فرصت در آن بهکار رفته است ((Fink, 1986. برخی هم با قدر مشترک از مؤلفههای اساسیِ شکلدهندهی بحران، تعریفی از آن ارائه نموداند. حسینی (1385)، مهمترین ویژگی مشترک میان همهی پدیدههای بحرانی را در «وضعیتی میان تباهی و سلامت» میداند. درواقع بحران نوعاً پدیدهای است که «تهدید جدی» متوجه آماج خود میکند.
مفهوم بحران از نظر نصر اشاره به وضعیتی است که عادی نیست یعنی وضعیت خطرناک که نوعی عدم تعادل در پی دارد (Muzaffar, 2007). هنگامی که جامعه از حالت تعادل و نظم عادی خارج شود و دچار آشفتگی شود، وضعیت بحرانی حاکم میگردد. از این رو میتوان بحران را وضعی غیرعادی دانست که در آن، مشکلات ناگهانی و پیشبینیناپذیر پدید میآیند. در چنین وضعی، ضوابط و هنجارها و قوانین مرسوم، دیگر کارساز نیستند و باید تدابیر ویژه و درخور موضوع اتخاذ کرد. طبق تعریف سازمان بهداشت جهانی، بحران عبارت است از درهمریختگی زیستمحیطی و روانی – اجتماعی که بسیار فراتر از ظرفیت انطباقی جامعه مبتلابه میباشد (رضایی و بختیاری، 1389: 26).
2-3-2-5- بحران محیط زیست
ماهیت کلی بحران محیط زیست عبارت است از ناسازگاری شدید – و فزایندهای – که از میان آنچه اقتصاد نوین جهانی از محیط زیست میطلبد در یک سو و توانایی نیروهای طبیعیِ موجود در محیط زیست در برآوردن این مطالبات در سوی دیگر، برخاسته است (سویزی و دیگران، 1387: 14). وضعیت فعلیِ محیط زیست نیز بحرانی است (اصغری لفمجاني، 1376: 23-14). بنابراین آنچه در این خصوص اهمیت دارد حفظ محیط زیست نیست بلکه ارائه راهحل برای بحران کنونی محیط زیست میباشد. بحران محیط زیست ابعاد بسیار گستردهای دارد، براساس دیدگاه نصر آنچه تحت عنوان «بحران محیط زیست» نام گرفته است صرفاً اشاره به بحران جهان طبیعی نیست بلکه جهانِ درون انسان را نیز در بر میگیرد، یعنی اشاره به بحران درونی انسان نیز دارد.
نصر طیف وسیعی از مسائل را تحت عنوان «بحران محیط زیست» قرار میدهد: انقراض انواع، آلودگی اقیانوسها، خاک، منابع آبی، پدیده گرم شدن جهان یا تغییر آب و هوا، تخریب جنگلها و صدف مرجانی و غیره، بهطور کل همین واقعیتی که همه جا مشهود است- البته برای آنهایی که چشمانی برای دیدن داشته باشند (Schwencke, 2009: 21). بحران محیط زیست نشانهای از تخریب هماهنگی و توازن جهان طبیعی است. بحران زیستمحیطی در اصل بحرانِ رابطه میان انسان و طبیعت میباشد.
2-3-3- محیط زیست و دین
در سرتاسر تاریخ و در ورای نهانگاههای تاریک و کهنترین فرهنگهای نژاد بشری، دین، مشخصهی اصلی و فراگیر حیات بشری بوده است. برای فهم تاریخ و حیات بشری، فهمیدن دین ضروری است و در جهان برای درک مفهوم زندگی آنگونه که در نگرشهای اغلب متفاوت با دیدگاه ما ملاحظه میگردد، باید مکاتب و ادیان ملل دیگر فهمیده شود. تعاریف مختلفی از دین شده است که در چشمانداز هر یک از این تعاریف به جنبهای از دین اشاره شده است و میتوان به دین از زوایای متعدد: تعاریف طبیعتگرایانه، اخلاقگرایانه، جامعهشناختی، روانشناختی، پدیدارشناختی، غایتگرایانه و متکلمان، نگاه کرد.52 به بیانی دیگر اساساً دین مقولهای چند بعدی است. بنابر چند وجهی بودن دین و نیز گستردگی ادیان، تعاریف موجود از دین، از دیدگاههای مختلف و با رویکردهای مختلف و برحسب موقعیت اجتماعی و فرهنگی مردمان است. از همین رو پژوهش و بررسی دین از زوایای مختلف انجام میگیرد و رشتهی مطالعاتیِ دینپژوهی در این راستا شکل گرفته است.
اصطلاح «religion» به معنای ریشهای خود یعنی واژه لاتینی religare، معنای «به همبستن یا پیوند دادن» را افاده میکند. دین چیزی است که انسان را با خدا و در عین حال انسانها را با یکدیگر به عنوان اعضای یک جامعه یا چیزی که اسلام امت نامیده است، پیوند میدهد (نصر، 1385: 163). اصطلاحی که امروزه تحت عنوان معنویت رواج یافته است، واژهای مدرن است و کاربرد آن از قرن نوزدهم به بعد است. از دیدگاه نصر معنویت منهای دین، معنا نخواهد داشت. درواقع راه معنویت جز از طریق راهی که خدا پیش روی ما نهاده است – یعنی دین – نیست. دین دربردارندهی همهی آنچه که از معنویت مستفاد می‌شود، میباشد (Nasr, 2007: 29).
طی دو دههی گذشته رشتههای مطالعاتی جدیدی در باب تعامل دین و محیط زیست پدید آمدند. رشته مطالعاتیِ دین و محیط زیست، یکی از زیرشاخههای رشتهی «مطالعات دین»، «اخلاق دینی» و «جامعهشناسی دین» میباشد. این زیرشاخه بهطور ضمنی اشاره به تصمیمات و ملاحظات انسان در قبال محیط زیست دارد. بسیاری بر این باورند که بحران محیط زیست، بحرانی دینی و معنوی است و جدایی دین از زندگی دنیوی میتواند عامل بروز بحران زیستمحیطی باشد زیرا بومشناسی انسانی به شدت تحتتأثیر باورهای انسان نسبت به ماهیت و طبیعت انسان یعنی دین قرار دارد. گفتگوهای زیستمحیطیِ بین ادیان، نمونهای از توجه به اینگونه راهحلها میباشد. برای مثال گردهمایی بینالمللی رهبران روحانی پارلمانی در سال 1988 در آکسفورد، 1990 در مسکو، 1992 در ریو و 1993 در کیوتو که در آنها رهبران ادیان جهان، سیاستمداران و سران کشورها حضور داشتند. همچنین، برگزاری پارلمان ادیان جهان53 در سال 1993 در شیکاگو و در سال 1999 در کیپتاون54، برگزاری سمینار تهران در سال 2001 پیرامون محیطزیست، فرهنگ و دین، برگزاری نشست سران جهان و رهبران ادیان در مقر سازمان ملل متحد در سال 2000 و برگزاری اولین همایش اسلام و محیط زیست در سال 1378 در تهران میباشد (عابدی سروستانی و همکاران، 1386: 64).
طبیعت و رابطهی انسان با طبیعت را باید در فرهنگ، یعنی دین و نیز علوم ارزیابی کرد. شمار زیادی از الاهیدانان و اخلاقدانان برآنند که بایستی دین، توجه بیشتری به اکولوژی داشته باشد؛ ابعاد دینیِ حفظ و توجه به بحران محیط زیست از سوی اکولوژیستها مورد تصدیق واقع شده است (Gottlieb, 2006: 367). قدیمترین اشکال دینی یعنی ادیان بتپرست55 – ادیانِ پیشاتوحیدی – قائل به الوهیتِ طبیعت یا جانمندی طبیعت بودند و بدین ترتیب نخستین کلیساها و معابد به شکل ساختمانهای دستساز نبود بلکه همان جایگاههای طبیعی مانند درختان، صخرهها و غیره بودند. مردم به چنین مکانهایی آمده و به مدت طولانی بدون هیچ سرپناه و ساختمانی در آنجا مستقر میشدند. خرابههای معبد دلفی، مقدسترین مکان در یونان باستان، نشان از تجربهی مردم و لذت بردن از زیباییِ مقدس طبیعی دارد (Foss, 2009: 167).
2-3-3-1- الاهیات زیستمحیطی56
بخش اعظم آنچه تحت عنوان «الاهیات زیستمحیطی» نامیده میشود برآمده از سنت دینیِ یهودی- مسیحی در طی 20 الی 30 سال اخیر است (Butkus, 2011: 119 and Kolmes). «الاهیات زیستمحیطی» و «اخلاق زیستمحیطیِ دینی» ریشه در اواخر دههی 1960 دارد، اگرچه نشانههای اولیهی این رویکرد را میتوان در نوشتههای برخی الاهیدانان یافت. یکی از نخستین رویکردهای الاهیات زیست محیطی نیز در آثار جوزف سیتلر57، در میانهی دهههای 1950 و اوایل 1960 پدید آمد.
طبق دائرۀالمعارف فلسفه و اخلاق زیست محیطی58 جرقههای الاهیات زیستمحیطی برآمده از الاهیات مسیحی نبود بلکه ریشه در مقالهی لین وایت، مورخ فنآوری59، با عنوان «ریشههای تاریخی بحران زیستمحیطی ما» به سال 1967 دارد. وایت، مسیحیت (به معنای وسیعتر، سنت یهودی- مسیحی) را به عنوان انسانمحورانهترین دین جهان و منبع دستِ اول بحران زیستمحیطی نشان داد. ادعای وایت مبنی بر این است که عقیدهی محوری در مسیحیت، به تدریج جایگزین جهانبینی شرکِ باستان مبنی بر

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان درمورد محیط زیست، بحران محیط زیست، زیست محیطی، مبانی نظری Next Entries پایان نامه ارشد رایگان درمورد محیط زیست، انقلاب علمی، بحران محیط زیست، علم و فناوری