پایان نامه ارشد رایگان درمورد محیط زیست، بحران محیط زیست، زیست محیطی، مبانی نظری

دانلود پایان نامه ارشد

خویش، تز وایت را مبنی بر این که مسیحیت قرون وسطا، مسئول ایجاد بحران فعلی محیط زیست است، به لحاظ ساختاری به چالش کشانده است. او برای این کار ابتدا پیشفرضهای بحثبرانگیزِ استدلال وایت را شناسایی و سپس ادعای وی را که دین غربی با رویکرد استثمارگرانهاش موجب پویایی فنآوریهای قرون وسطا شده است، مورد تردید قرار داد. بر اساس پژوهش او ارزشهای دینیِ قرون وسطا بسیار پیچیدهتر از آن چیزی است که وایت نشان داده است. وایت و منتقدانش به دلیل تأکید بیش از حد بر نقش ارزشهای دینی در بحران محیط زیست از توجه به ارزشهای غیر دینی – نظامهای اقتصادی و سیاسی– در ایجاد، اجرا یا کاربست این باورها و رفتارها غافل شدند.
وِست38 با توجه به نقدهای دانشمندانِ حوزه اخلاق زیست محیطی به الاهیات یهودی – مسیحی و نیز دیدگاه لین وایت، به بررسی فقراتی از سفر پیدایش پرداخته است. نتیجهای که از بررسیِ تک تک آیات به دست آورد آن است که فهم الاهیات یهودی – مسیحی از طبیعت کاملاً مثبت و در تأیید اخلاق زیست محیطیِ حافظ کل خلقت، میباشد. البته به نظر او مشکلی که در این میان وجود دارد، انتقال این ویژگی‌های زیستمحیطی ِ مندرج در الاهیات یهودی- مسیحی به فرهنگ جدید و وارثانش است.
کیلبورن39، در پژوهش خویش به بررسی ریشههای تاریخی بحران زیستمحیطی پرداخته است. به باور وی، ریشههای تاریخیِ بحران زیستمحیطی را میتوان در علم و آزادیِ دورهی روشنگری از طریق دریچهی نگرش آنها به طبیعت و مصرفگرایی ردیابی نمود.
طالبی دارابی40، در پژوهش خویش به دیدگاههای دینی و بحران محیط زیست از چشمانداز اسلامی پرداخته است. مقاله با نقل قولی زیبا از پیامبر اکرم (صلي الله عليه و آله) آغاز میگردد: «شاخههای درخت، بالهای فرشتگان هستند، بالهای فرشتگان را نشکنید.» این مقاله با اشاره به دیدگاههای متفکران دینی و سکولار، نقش دین بهخصوص دین اسلام را در مسأله بحران گسترده محیط زیست بررسی نموده است. به همین منظور به مرور تاریخیِ مسأله – جایگاه دین در خصوص بحران محیط زیست – و اشاره به دیدگاه وایت پرداخته است. این مقاله در حکم درآمدی بر مطالعاتِ بیشتر در خصوص منابع مفهومی، دغدغههای روششناختی و جهات کاربردی در مواجهه با بحران محیط زیست از چشمانداز اسلامی است. قرآن، منبعی غنی از مفاهیمی است که میتوان از آن در بازنگری درباره محیط زیست بهره جست. مفاهیمی مانند خلیفۀاللهی، اینکه انسان جانشین خداوند بر زمین است اشاره به امتیاز ویژهی انسان، مسئولیتها و وظایف انسان دارد.
ادواردز در کتاب اکولوژی در قلب دین41، بحران محیط زیست را در پرتو دین بررسی میکند. مدعای اصلی وی این است که فقدان تنوع زیستی، یک مسألهی دینی است چرا که وقتی انسانها موجب انقراض سایر انواع میشوند، درواقع مخلوقاتی را که خدا آفریده است از بین میبرند. استدلال کتاب بر این است که مسیحیان با فهم عمیق از اکولوژی میتوانند نقش مهمی در حل بحران ایفا کنند. ادواردز پاسخ دینی به بحران زیستمحیطی را که با آن مواجهایم رهگشا میداند ولی نه از رهگذر سنت دینی، بلکه با تعمق بیشتر در آن [سنت] و نیز تفسیر مجددِ آن در پرتو مسائل زیستمحیطی میتوان زمینه تجدید نظر در رفتارهای زیستمحیطی را فراهم آورد.
مک فاگ در کتاب خویش آب و هوای جدید: خدا، جهان و گرم شدن زمین42 مسئولیت تک تک انسانها- بهخصوص کسانی که در کشورهای صنعتی و بزرگ مانند آمریکا میزیند- را در پدیدهی گرم شدن زمین خاطرنشان میکند. اینکه این انسانها هستند که با عادات و سبک زندگی خویش، زمین را به تباهی میکشند. مک فاگ نشان میدهد که چطور تصور خدا به عنوان موجودی کنترلگر و یا صرفاً متعالی، گمراهکننده است. در عوض، خدایی را معرفی مینماید که وجودش در سرتاسر خلقت – که ما بخش کوچکی از آن هستیم – تجلی یافته است. همچنین، این تصور که انسان مصون از مجازات است اشتباه است. انسان قرنهاست که زمین را به زمین بازی و سطل زباله مبدل کرده است. هدف این بوده که در رابطهی درست با خدا باشیم، اما به اندازه کافی به رابطهمان با محیط زیست فکر نکردهایم و ایمانمان فردگرا بوده است. این کتاب، باورهای دینیِ انسان را به لرزه میاندازد. هدف کتاب یاد شده این است که فهم جدیدی از کیستیامان در رابطه با خدا و جهان بدست آوریم. تنها با داشتن مبنایی بسیار دقیق برای باورهایمان است که خودمان را کوچکتر میکنیم تا فضا برای دیگران هم بهوجود آید. درواقع این کتاب نشاندهندهی آن است که نوع نگرش و باورهای انسان میتواند شکلدهندهی باور و عملکرد درست در رابطه با محیط زیست باشد.
گریم43 در پژوهش خویش، به نقش ادیان در ارتقای آگاهی زیستمحیطی میپردازد. یافتههای پژوهش یاد شده نشان میدهد ادیان میتوانند نقش مهمی در پاسخ به بحرانهای زیستمحیطی داشته باشند. آگاهیای که بر مبنای آن انسان میتواند مجدداً ارتباط با طبیعت را آنگونه که در ادیان آمده است، بازسازی نماید. بنابراین با آوردن نمونههایی از ارتباط میان ادیان و طبیعت، سعی دارد نشان دهد چگونه ادیان می توانند به مسأله محیط زیست پاسخ دهند.
2-2-3- جمعبندی و نقد مطالعات پیشین
پیشینهی داخلی بیانگر آن است که در زمینه ارتباط دین و محیط زیست، پژوهشهای مختلفی انجام گرفته است. این پژوهشها امکان تأثیرگذاری دین بر محیط زیست را در دین اسلام و نیز روایات و سنت دینی بررسی کردهاند. پژوهشهای داخلی با آوردن نمونههایی از متون دینی تلاش کردهاند نشان دهند دین – اسلام – توانایی پاسخ دادن به مسأله محیط زیست را دارد. در عین حال این پژوهشها این باور را که بحران محیط زیست تحت تأثیر باورهای دینی بهوجود آمده است، رد میکنند. بررسی پیشینه داخلی نشان میدهد غالب پژوهشها به روش اسنادی (کتابخانهای) انجام گرفتهاند. در میان پژوهشها، پژوهش میدانی و تجربی برای سنجش و بررسی تأثیر دین بر رفتارهای زیست محیطی یا ارزیابی چگونگی تأثیر دین در ایجاد یا پاسخ به مسأله محیط زیست در داخل کشور و بر اساس آموزههای دین اسلام، به ندرت صورت نگرفته است.
پیشینه خارجی نیز بیانگر آن است که پژوهشهای متعددی در خارج از کشور، رابطه دین و محیط زیست را ارزیابی نمودهاند. در این پژوهشها دو رویکرد اساسی از هم متمایز میشوند. رویکرد اول با این فرض که باورهای برآمده از آموزههای دین، به انسان سلطه بر طبیعت را وعده میدهند و نیز دیگر موجودات و محیط زیست را وسیلهای برای لذت بردن انسان برشمردهاند، سبب شدهاند رفتارهای سلطه‌گرانه و لذتطلبانه انسان، بحران محیط زیست را بهوجود آورند. رویکرد دوم با این فرض که بحران محیط زیست نتیجه باورهای غیر دینی و دنیاطلبانه میباشد، راهِحل بحران یادشده را راهحلی معنوی می‌داند. براساس دیدگاههای برآمده از رویکرد مزبور در صورتی که نگرش انسانها نسبت به جهان اطرافشان و محیط زیست، نگرشی معنوی باشد، انسان با بحرانهای زیست محیطی روبرو نخواهد شد. این دیدگاه با برشمردن مواردی از آموزههای دینی، در ادیان مختلف، نشان میدهد تعالیم دینی با مقدس شمردن حیات و نیز با توصیه به تعادل در رفتار و توجه به محیط زیست، از طریق اصلاح الگوهای رفتار زیست محیطی، میتواند از بروز بحران پیشگیری نموده یا پاسخی برای بحران محیط زیست فراهم آورند.
نکته حائز اهمیت در پژوهشهای خارجی این است که، این پژوهشها به تناوب دیدگاه وایت را مورد نقد و ارزیابی قرار دادهاند. بررسی این پژوهشها نشان میدهد اتفاق نظر در ارتباط با دیدگاه وایت وجود ندارد. همچنین، تاکنون دیدگاه وایت به طور تطبیقی با سایر دیدگاهها مقایسه و تعدیل نگردیده است. از بررسی پژوهشهای خارجی میتوان نتیجه گرفت ضرورت توجه به دیدگاه وایت و بررسی آن، اجتناب ناپذیر است، زیرا این دیدگاه تأثیر قابل توجهای بر اندیشههای متأخرتر در ارتباط با رابطه دین و محیط زیست داشته است. در عین حال، یافتههای منتسب به دیدگاه وایت که نقش دین در ایجاد بحران محیط زیست را تصریح مینمایند، توجه به دیدگاه مزبور را به عنوان یک دیدگاه رقیب، پر اهمیت می‌سازد.
بسیاری از پژوهشهای بررسی شده در پیشینه تجربی، نشان میدهند مطالعه رابطه دین و محیط زیست، در سطح توصیفی باقی ماندهاند.
به طور کل، بر اساس یافتههای برآمده از نتایج پژوهشهای بررسی شده میتوان اظهار داشت تعالیم و آموزههای دینی با تغییر نگرش انسان نسبت به جهان پیرامون و بخصوص محیط زیست و طبیعت می‌توانند رفتارهای زیست محیطی انسانها را تغییر داده و امکان اصلاح و بهبود مسائل مربوط به محیط زیست را فراهم نمایند. جهان معاصر دارای ساختهای پراکنده و متمرکزی میباشد که محصول آن، بحرانهای متفاوت در جهان پیرامون انسانها میباشد. پژوهشهای یاد شده به این سؤال که دین چگونه میتواند در وضعیت کنونی انسان را از بحران محیط زیست بیرون ببرد، پاسخ روشنی ندادهاند.
2-3- مبانی نظری
2-3-1- مقدمه
پژوهشهای متعددی به بررسی نقش جهانبینی و ادیان در بحران محیط زیست پرداختهاند. بر این اساس دیدگاههای متعدد و متنوعی در ارتباط با چگونگی رابطه دین و محیط زیست ارائه شده است. لیکن به طور کل، در بررسی رابطه دین و محیط زیست دو رویکرد مهم و قابل تمایز مطرح میباشند. رویکرد اول مربوط به دیدگاههایی است که با تأکید بر نقش منفی دین و ارزشهای دینی در بحران محیط زیست به تحلیل شرایط و عوامل بحران میپردازند. رویکرد دوم مربوط به دیدگاههایی است که نقطه اشتراک آنها تأکید بر نقش مثبت دین و ارزشهای دینی در حفظ محیط زیست و پیشگیری و حل بحران زیست محیطی میباشد. در بخش مبانی نظری، تعریف مفاهیم و نیز معرفی بخشی از دیدگاههای مرتبط با دو رویکرد مزبور ارائه میشود. از آنجا که پژوهش پیش رو به طور خاص دیدگاههای نصر و وایت را بررسی مینماید تا مبتنی بر ایدههای نظری این دو پژوهشگر به تبیین مسأله محیط زیست و رابطه آن با دین بپردازد، معرفی دیدگاههای دو پژوهشگر یاد شده و گسترش مبانی نظری و مفهومی پژوهش در فصل سوم صورت میگیرد.
2-3-2- تعریف مفاهیم
2-3-2-1- محیط زیست44
خاستگاه لغوی «environment» به اصطلاح فرانسویِ باستانی environner برمیگردد، که به معنای حصار (احاطه کننده) میباشد. واژهی «nature» ریشهی عمیقتری دارد، از واژهی لاتینیِ natura آمده است. بحث از «environment» غالباً در قرن بیستم و پس از آن رخ داده است در حالیکه بحث در باب معنا و اهمیت «nature»، قدمتی باستانی دارد (Jamieson, 2008: 2).
در پژوهش پیش رو «محیط زیست»، اشاره به محیط زیستِ طبیعی دارد و محیط زیست مصنوع را شامل نمیشود. چرا که مفهومِ «محیط زیست»، افزون بر محیط زیست طبیعی و محیط زیست انسانی، محیط زیست اجتماعی و مانند آن را دربرمیگیرد. واژگان «طبیعت» و «محیطزیست»، خاستگاه و تاریخ مختلفی دارند و یکی نیستند. بر این اساس، «محیط زیست» عبارت است از کلیه عوامل بیرونی که بر بقا، رشد، گسترش و تکثیر ارگانیسم تأثیر میگذارند. این عوامل را میتوان به عوامل فیزیکی، بیجان و عوامل زیستشناختی یا جاندار تقسیم کرد. اجزای فیزیکی محیط زیست شامل همهی عوامل غیربیولوژیکی مانند دما، باد، مواد شیمیایی معدنی و تابش است. ارگانیسمها نیز اجزای زیستشناختی محیط زیست محسوب میشوند (پارکر، 1382: 185). همچنین، «محیط زیست» را به آنچیزی که فرآیند زیستن را احاطه کرده و با آن در کنش و واکنش است، تعریف میکنند. محیط زیست واجد معانی گستردهای است و مسائل مربوط به آن گوناگون و تا اندازهای پیچیدهاند. واژه «محیط زیست» به معنای پیرامون است، لذا میتوان چنین تعریف کرد که محیط زیست نشاندهنده فضائی است که با کلیه شرایط فیزیکی، بیولوژیکی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و غیره که تمام موجوداتی را که در آن زندگی میکنند دربرمیگیرد و نیز مجموعهای از روابط بین آنها را شامل میشود (همان: 168).
«محیط زیست» از دیدگاه نصر(2006)، به معنای طبیعت یا طبیعت بکر است که بنابر تعریف وی یعنی همهی آنچه که ساخته انسانی نباشد یا تحتتأثیر مناسبتهای انسانی قرار نگرفته باشد. براساس دیدگاه وی، محیط زیست، شامل محیط زیستِ بدن انسان نیز میشود. بنابراین آلودگیِ زنجیره غذایی، محیط زیست بدن را

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان درمورد محیط زیست، بحران محیط زیست، زیست محیطی، کتاب مقدس Next Entries پایان نامه ارشد رایگان درمورد محیط زیست، بحران محیط زیست، زیست محیطی، بحران اقتصادی