پایان نامه ارشد رایگان درمورد علمای شیعه، غازان خان، ایران و چین

دانلود پایان نامه ارشد

مستحکمتر ساخته، راه نفوذ علمای سنی را سد نمایند. (اقبال آشتیانی،316:1380)
قدرت یافتن تشیع در سایهی راه یافتن بسیاری از شیعیان در دستگاه ایلخانی، علاوه بر رونق این مذهب، عاملی برای پدید آمدن جنبشی برای تألیفات عقیدتی و کلامی در میان علمای شیعه شد. علمای شیعه در این دوره کتابهای بسیاری در دفاع از عقاید شیعی و رد عقاید مخالفان به رشتهی تحریر درآوردند و زمینه را برای برتری این مذهب در آینده فراهم کردند. (اقبال آشتیانی، همان:317)
ازمشخصههای بارز دورهی اولجایتو، رواج بازار مناظرههای مذهبی در میان پیروان مذاهب اسلامی بود. علاقهی زیاد اولجایتو به این نوع بحثها موجب شده بود تا بسیاری از علمای مذاهب مختلف اسلامی را در دربار خود گرد آورد. این بحثها و مناظرهها تنها به دربار اولجایتو محدود نماند و بنا بر سخن مشهور «الناسُ عَلی دین مُلوکهم» دامنهی آن به میان مردم عادی نیز کشیده شده بود. در هر کوی و برزن نیز این نوع بحثها جریان داشت و هر گروه در صدد بود حقانیت آیین خویش را به اثبات برساند.
با انعکاس بحثها و مناظرههای مذهبی دربار در میان مردم، که در این دوره با برتری علمای شیعی همراه بود، زمینهی مساعدی برای نشر عقاید شیعی در سراسر ایران فراهم شد. عقاید شیعی که پیش از این به علت نفوذ فراوان تسنن و علمای سنی، از سوی مردم به عنوان شجرهی ممنوعه نگریسته میشد، با پشتوانهی سیاسی، در میان مردم رواج مییافت. اگر چه رواج اعتقادات شیعی در میان مردم، منجر به تغییر مذهب سریع آنها نگشت، حداقل نگرش منفی پیشین آنها را نسبت به تشیع و شیعیان تا حدود زیادی تعدیل کرد و موجب شد برخی از عناصر اعتقادی شیعه، مانند حب اهل بیت، بیش از پیش نزد آنها تقویت گردد. (آهنچی، همان:71)
درطول نیم قرن (656-709 قمری) تحولات سیاسی و اجتماعی به گونهای رقم خورد که زمینه را برای رشد و برتری تشیع در ایران فراهم کرد، تا جایی که در این زمان تشیع مذهب رسمی دستگاه ایلخانی نیز بهشمار میرفت. در تحلیلی کلی از وضع تشیع در دورهی اولجایتو، میتوان گفت بهرغم رشد چشمگیر تشیع و قدرت یافتن سیاسی این مذهب و رواج عقاید شیعی، هنوز زمینههای لازم برای پذیرفته شدن این مذهب از سوی اکثریت مردم در جامعه وجود نداشت. قلمرویی که در آن پیروان سنی اکثریتی تام داشتند و حدود هشت قرن نیز تسنن مذهب رسمی بود، تغییر مذهب کار بسیار دشواری بود. (محمدی،141:1376)
از این رو به رغم فراهم بودن شرایط سیاسی مناسب، هنوز بسترهای مذهبی و اجتماعی برای تغییر مذهب، از تسنن به تشیع به طور کامل فراهم نیامده بود.
ابوسعید (حک.717-736 قمری) در جایگاه آخرین ایلخان بر خلاف غازان و اولجایتو، یک ایلخان کاملاً سنی بود. درباره دخالت حکومت در امور شیعیان یا نزاع بین شیعه و سنی در دوره ابوسعید، گزارش نکردهاند. به نظر میرسد برخلاف دورهی اولجایتو، در این دوره آرامشی نسبی میان شیعیان و سنیها برقرار بود؛ البته گرفتاریهای سیاسی این دوره، درگیریهای داخلی و تهاجمهای خارجی مانع از دخالت دولتمردان در امور مذهبی بود.
با توجه به اینکه بعد از اولجایتو تشیع مذهب رسمی نبود و در نتیجهی آن، از نفوذ این مذهب به شدت کاسته شد. اما شخصیتهای شیعی مانند سید رکن الدین، عضدالدین یزدی، و… در دربار ایلخان حضور داشتند. البته روشن است که نفوذ آنها به مراتب کمتر از صاحب منصبان شیعی دوران اولجایتو، مانند سعدالدین آوجی و سیدتاج الدین ساوجی بود. به رغم این اوضاع، بنیاد مذهب شیعه در ایران با مانعی جدی روبرو نشد و رواج آرام و پنهان آن، دچار وقفهای نگردید و بسیاری از عناصر بنیادین اعتقادی شیعه، مانند اعتقاد به فضایل اهل بیت و حبّ خاندان پیامبر(ص)، و نیز اعتقاد به ظهور مهدی آخرالزمان، در میان مردم رواج مییافت. (آهنچی، همان:71)

جدول 1: حکام ایلخانی، مدت حکومت و میانهی آنها با مذهب
نام
زمان حکومت (قمری)
مذهب، گرایش مذهبی
هولاکو خان ابن چنگیز
651 تا 663
بودایی ، هواخواه مسیحیان
آباقا خان ابن هولاکو
663 تا 680
بودایی، هواخواه و متحد مسیحیان
احمد تگودار ابن هولاکو
680 تا 683
در جوانی مسیحی، سپس مسلمان و هواخواه مسلمین
ارغون ابن آباقا
683 تا 690
معتقد به آیین مغولی، هواخواه یهود و مسیحیان
گیخاتو ابن اباقا
690 تا 694
هواخواه مسلمین و مهربان با همهی ادیان
بایدو خان ابن طرغان ابن هولاکو
694
مسیحی، مهربان با مسلمانان
غازان خان ابن ارغون
694 تا 703
نخست بودایی سپس مسلمان متعصب، باطناً مایل به تشیع
اولجایتو ابن ارغون
703 تا 716
شیعه و هواخواه تشیع
ابوسعید ابن اولجایتو
716 تا 736
مسلمان، علاقمند به شعائر اسلامی
ارپاوگان
736

موسی خان بن علی بایدو
شوال تا ذیحجه 736

محمد خان بن منگو تیمور
737

ساتی بیگ دختر اولجایتو
739 تا 741

آلافرنگ بن گیخاتو
741

سلیمان شوهر ساتی بیگ
741 تا 745

طغا تیمور خان
736 تا 753

انوشیروان عادل (شاید از اولاد هولاکو)
744 تا 756

منبع: (شریفزاده، 9:1388)

2 – 3 : علل شکوفایی هنر:
در دورهی مغول -اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم قمری- هنر و صنایع مختلف مانند معماری، نقاشی، کاشیکاری، سفال و خوشنویسی و نظایر آنها رشد بسیاری نمود. علت عمدهی این رویداد در درجهی اول توجه فرمانروایان و امرای مغول به این مسائل و ثانیاً آمیزش هنر چینی با هنر ایرانی در برخی از رشتههای هنری و صنعتی در این دوره است. مهمترین هنری که ترقی آن در دورهی مغول بسیار محسوس میباشد، نقاشی است. در نقاشی این دوره بهعلت برقراری راه مستقیم بین ایران و چین و نزدیکی روابط میان ایران و چین و اقوام اویغوری پس از حمله مغول و داشتن مراودات سیاسی و اقتصادی تأثیر سبک نقاشان چینی و اویغوری کاملاً آشکار است. علاوه بر این گروهی از هنرمندان چینی و اویغوری در دربار مغولان حضور داشتند و طبعاً آثار آنان در میان ایرانیان رواج و رونق مییافت. (شفا، 2536: 210) در این دوره استفاده از عناصر تزیینی چینی که از دورههای قبل در ایران استفاده میشد به اوج خود رسید که این به دلیل ورود تعدادی از هنرمندان چینی به ایران در این دوره بود. (آژند، 137:1389)
همچنین تسامح مذهبی مغولان در خصوص هنر و بخصوص نقاشی که اسلام به دلیل اشاعهی بت‎پرستی ممنوعش کرده بود، باعث نضج این هنر گشت و سبک چینی در ایران با اشکال و قوالب دیگری اشاعه پیدا کرد. این سبک همچنان ادامه داشت تا اینکه در دورهی تیموریان به صورت سبک هرات متجلی شد. (پطروشفسکی، 1366: مقدمه)
خطاطی و خوشنویسی که در حقیقت نوعی از نقاشی است در دورهی مغول رشد بیشتری از گذشته داشت. پایهی این ترقی در بغداد گذاشته شد و در اوایل دورهی مغول و پیش از سقوط بغداد چند خطاط و خوشنویس بزرگ مانند یاقوت مستعصمی شهرت داشتند که بعد از سقوط خلافت عباسی نیز همچنان مورد توجه حکام بودند. (شفا، همان:214)
بیشتر کتب این دوره خصوصاً آثار تاریخی و نسخ شاهنامه و نظایر آن، مملو از مجالس نقاشی بصورتهای گوناگون و با رنگآمیزیهای جدید و عالی بود که از اختلاط دو سبک نقاشی ایرانی و چینی بوجود آمده بود. (تصویر1)

تصویر1 : رستم و شغاد از نسخهی شاهنامه دموت

از جمله رجال دورهی مغول که در ترویج نقاشی تأثیر بسیار داشت رشیدالدین فضلاله وزیر و مؤلف کتاب جامعالتواریخ1 است که به تهیهی نُسَخ و نقاشیهای متعدد از آثار خود وتذهیب و آراستن

1: دو نسخهی موجود از جامع التواریخ رشیدالدین یکی در کتابخانهی دانشگاه ادینبورگ (مورخ 707 قمری و دارای 70 تصویر) و دیگری در انجمن سلطنتی آسیایی در لندن (مورخ 714 قمری و دارای 100 تصویر) موجود است. (پاکباز، 60:1384)

آنها به مجالس نقاشی و نگاشتن آنها بهخطوط خوش علاقهی بسیاری داشت و بههمین علت هنرمندان بسیاری را در کتابخانهی ربع رشیدی در تبریز گرد آورد آنان را به نسخهبرداری از آثار خود وا داشت. (تصویر2)

تصویر 2: برگی از نسخهی جامع التواریخ

اگر چه در نقاشی دورهی مغول نفوذ سبک چینی غلبه دارد اما گاهی نسخههایی از شاهنامه دیده میشود که در این دوره تهیه شده ولی اثر سبک پیش از مغول در آنها مشهودتر است. در این دوره اشیای سفالی قابل توجهی نیز تولید شد. البته بر اثر ویران شدن مراکز مهم صنعتی مانند خراسان و ری سفالگری در برخی از این مراکز از بین رفت ولی مراکز جدیدی مانند کارگاههایی در تبریز و سلطانیه بوجود آمد که دارای اهمیت بسیار بودند.
کاشیهای این دوره نیز از دورههای قبل نفیستر بود، در میان آنها نقشهای برجسته بیشتر بهکار میرفت و عمدتاً برای تزیین عمارات و مساجد بکار گرفته میشد و علاوه بر تزیینات داخل بناها برای قسمتهای خارجی بناها بهخصوص گنبدها نیز استفاده میشد. (شفا، همان:211)
گذشت زمان و آشنایی مغولان با فرهنگ اسلامی و خاصه اسلام آوردن آنان باعث شد تا آنها دست به ترمیم بعضی از ویرانکاریهای خود بزنند. از اینرو از دوران غازان خان بهبعد، بعضی از شهرهای ییلاقی و قشلاقی رو به آبادانی رفت. مدارس و عمارات خیریه از جمله دارالسیاده و مسجد و خانقاه بر پا شد و بناهای متعددی در شهرهای گوناگون برای استفاده شخصی و عمومی تأسیس یافت. از جمله محلهی زیبایی به نام “ربع رشیدی” در تبریز شامل رصدخانه، بیمارستان، کتابخانه و مسجد که توسط رشیدالدین فضل اله ایجاد شد. (شفا، همان:212)
همچنین گنبد سلطانیه که اوج معماری اسلامی دورهی ایلخانان است در سلطانیه -چهل کیلومتری زنجان- بنیان گذارده شد. (پطروشفسکی، همان: مقدمه)
در معماری این دوره نیز تأثیر سبک چینی و بودایی مشهود است، مانند شکل گنبدها که بیشتر از معابد بودایی و چینی تقلید شده است و نیز پوشاندن گنبدها با کاشیهایی به رنگ کبود.
در دورهی الجایتو با انتقال پایتخت به شهر سلطانیه بناهای زیادی ایجاد شد. او علاوه بر بنای شهر، گنبد بزرگی در داخل باروی شهر برای مقبره خود ترتیب داد که از نظر عظمت و معماری و تزیینات از بهترین آثار دورهی ایلخانی است که شامل بنایی هشتضلعی با گنبدی بزرگ که با کاشیهای فیروزهای پوشیده شده بود. تزیینات داخلی این بنا نیز از عالیترین نمونه هاست که شامل گچبریهای رنگی و طرحهای زیباست و قسمت زیادی از دیوارهای داخلی از کاشیهای آبی و آجرهای قهوهای روشن پوشیده شده است. (شفا، همان:213)

2 – 4 : وضعیت کتابآرایی در دوره ایلخانی
دست نوشته های قرآنی بزرگترین مجموعه خطی و تذهیب شده جهان اسلام را تشکیل میدهد شأن و اهمیت والای قرآن در اسلام و جایگاه آن به عنوان کتابی حاوی وحی پروردگار، موجب شده تا نسخه‎هایی که توسط نسلهای مختلف مسلمانان پدیدآمده از نظر زیبایی و ظرافت ملهم از نخستین قرآنها باشد. اشتیاق به دین اسلام در جوامع مسلمان، اشتیاق حکام دوره‎های مختلف تاریخی به هنر، بخصوص خوشنویسی و همچنین جایگاه موجهی که حمایت از کاتبان و هنرمندان در نسخه برداری از قرآن برای حاکمان بوجود می‎آورد، همواره باعث خلق زیباترین و شگفتانگیزترین آثاری شده که تاکنون در زمینه هنر مذهبی بوجود آمده است. (جیمز، 11:1380)
در این میان قرآن کتابی منحصر بهفرد و سرمشق دیگر کتب اسلامی بود. بههمین سبب هنرمندان از همان آغاز بیشترین کوشش خود را در زمینهی خوشنویسی، تذهیب و تجلید آن بهکار می‎بردند. (ریشار، 29:1383)
وجود حکومتهای اهل تسنن در ایران تحولات فرهنگی شگرفی را در پی داشت که یکی از آنها توسعه و نهادینه شدن مدارس اسلامی بود که توسط سلجوقیان که با هدف ایجاد تعادل اجتماعی در برابر شیوع باورهای غیر دینی صورت گرفت و با روی کارآمدن خواجه نظامالملک (ف. 485قمری) وزیر مشهور سلجوقیان، توسعه مؤسسات علمی و آموزشی در ایران، خراسان و عراق افزایش یافت. تأسیس این مدارس تأثیر زیادی بر کتابت قرآن گذاشت زیرا هر مدرسه دارای یک کتابخانه اختصاصی بود و این امر موجب بالا رفتن تقاضا و رونق و رواج فن کتابت قرآن شد.
سبک کتابآرایی عباسی در عراق نیز بلافاصله پس از سقوط بغداد از بین نرفت و به نوعی کارگاههای

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان درمورد سلطان محمد، علمای شیعه، سیاست فرهنگی Next Entries پایان نامه ارشد رایگان درمورد غازان خان، فرهنگ ایرانی، دینداری اسلامی