پایان نامه ارشد رایگان درمورد شعر فارسی، غزل سرایی، زبان فارسی، فصوص الحکم

دانلود پایان نامه ارشد

جامی است و او خود گفته است که این تخلّص را به دو سبب برگزیده است :
نخست از آن روی که مولد او جام بود و دوم آن که رشحات قلمش از جرعه ی شیخ الاسلام احمد جام معروف به ژنده پیل سرچشمه می گرفت . خاندانش از اهالی محله ی دشت اصفهان بودند . او از آن جا به ولایت جام در خراسان هجرت کرد و در خرجرد جام سکونت گزید .
نخستین سال های تحصیل جامی ، در بدایت عمر ، نزد پدرش نظام الدّین احمد سپری شد . هنگامی که نظام الدّین احمد از خرجرد به هرات منتقل می شد، عبدالرّحمن هنوز به بلوغ شرعی نرسیده بود . پدر او را با خود بدان شهر برد و او در نظامیه ی هرات به تحصیل علوم پرداخت .
جامی در دو مرکز علمی هرات و سمرقند به سرعت علوم متداول عصر خود یعنی علوم لسانی و بلاغی و منطق و حکمت و کلام و فقه و اصول و حدیث و تفسیر قرآن و ریاضیات و هیأت را فرا گرفت تا آن جا که در همه ی این علوم و فنون صاحب نظر شد . سپس شوق سیر و سلوک در دل او راه جست.
جامی از باب قدرتی که در شرح معضلات تصوّف و عرفان به نظم رائع دل پذیر و به نثر فصیح عالمانع داشت ، عرفان ایرانی را که د رعهد وی به ابتذال می گرایید ، در پایه و اساسی عالمانه نگاه داشت و از این راه توانست در صف بزرگ ترین مؤلفان و شاعران عارف و صوفی مشرب پارسی گوی جای گیرد اما او با این همه مراتب که در عرفان داشت هیچ گاه بساط ارشاد نگسترد بلکه از این امر گریزان بود .
جامی به سبب علو مقام ادبی و علمی و معنوی که داشت ، پیش از آن که به دوران کهولت برسد ، در همه ی ممالکی که آن روز زیر سیطره و حکومت زبان فارسی قرار داشت ، یعنی از امپراطوری عثمانی تا اواسط قاره ی آسیا و هندوستان ، شهرت یافت و این شهرت به سبب مقامات عالیه و خصایل ستوده ی مولانا روز به روز قوت و توسعه بود و او بی تردید خوشبخت ترین شاعر و نویسنده ی ایرانی است که در حیات و ممات مورد اعتماد بود و زندگانی را در عین مناعت طبع با گشاده دستی و آسایش گذراند .
جامی بعد از بازگشت از بلاد خراسان و ماوراء النهر و حجاز و خانه ی کعبه و مرقد امام حسین (ع) و نجف و مدینه النّبی ، سرانجام به هرات بازگشت بقیه ی عمر را صرف امور ادبی و ادامه ی روابط نزدیک و محترمانه ی خود با دربار سلطان حسین بایقرا و رجال و شخصیّت های بزرگ معاصر خود کرد و در سال 898 هجری قمری در 81 سالگی در هرات بدرود حیات گفت و در همان شهر در محلّی که امروز به تخت مزار مشهور است به خاک سپرده شد . 1

آثار جامی :
– نقد النصوص فی شرح الفصوص به نثر فارسی و عربی و شواهد شعری که شرحی است بر کتاب فصوص الحکم محی الدّین عربی
– لوایح:تقلیدی است ازسوانح احمدغزالی که بامشرب محی الدّین عربی وفخرالدّین عراقی نیزارتباط دارد
– لوامع : شرحی است بر قصیدة « ابن فارض » که آن نیز با مشرب محی الدّین عربی ارتباط دارد.
– هفت اورنگ (شامل هفت مثنوی)
– بهارستان به تقلید از گلستان سعدی
– نفحات الانس که ترجمه ای است به زبان فارسی دری از احوال مشایخ صوفیّه
– اشعه اللّمعات : شرح لمعات بیست و پنجگانه فخرالدّین عراقی1
– دیوان جامی : شامل سه قسمت :
دیوان اول که در اوان جوانی و اوایل زمان آمال به وقوع پیوسته به « فاتحه الشباب » مشهور است ، که نتیجه عمر او تا سن 67 سالگی می‌باشد . دیوان دوم که در اواسط روزهای زندگانی اوبه نظم کشیده شده است که «واسطه العقد» نام دارد ، که ده سال بعد از 67 سالگی را به رشته تحریر کشیده است . دیوان سوم که بعد از این ایام را در بر می‌گیرد و «خاتمه الکتاب» نام دارد .
دیوان جامی دارای 16628 بیت از گونه‌های غزل ، قصیده ، مثنوی ، قطعه ، ترجیع بند و رباعی است. که بیشتر دیوان او را غزلیّات تشکیل می‌دهد ، غزلیّات بیش از هرچیز در بزرگداشت عشق وبیان احوال آن است و نشان می‌دهد که عرفان او بیشتر در مکتب اهل شور و حال و جمال پرستی است .

حال باتوجّه به این که حدود ده هزاربیت از دیوان جامی در قالب غزل سروده شده است نگارنده برآن شد که قبل از پیگیری موضوع « عشق و عقل » در مورد سیر تطور غزل از آغاز تا عصرجامی شرح دهد .

سیرتطور غزل از آغاز تاعصر جامی
غزل فارسی با رودکی و شهید بلخی آغاز شد ، امّا به طور رسمی ، در قرن ششم ه ق . یا کمی بیشتر از آن رواج یافت . بدین گونه که تغزّل قصاید به صورت قالبی مستقل درآمد و غزل نام گرفت . محتوای غزل در آغاز عاشقانه بود ، یعنی شاعر در آن از عشق خود به معشوق زمینی سخن می‌گفت ، امّا باظهور سنایی ، شاعر عارف قرن ششم ، معشوق زمینی غزل جای خود را به معشوق آسمانی داد و غزل عارفانه پدید آمد . بعد از وی سعدی و مولانا غزل را به اوج رساندند امّا با ظهور حافظ که سر آمد غزلسرایان شعر فارسی است ، غزل محتوایی نو یافت . بعد از او اندک اندک نشانه‌های انحطاط در غزل پدیدار شد و بیشتر مسئله تقلید مطرح گردید ، به طوری که ادبیّات برای نجات خود مجبور به تغییر سبک شد و سبک عراقی جای خود را به سبک هندی داد که برخی جامی و بابا فغانی را از پیشگامان آن می‌دانند1.
دکتر سیروس شمیسا در کتاب « سیر غزل در شعر فارسی » می‌نویسد : « آغاز رواج غزل از قرن ششم است و تا آغاز این قرن ، شاعری که فن اصلی او غزل سرایی باشد ، سراغ نداریم . نکتة مهم دیگر این است که رواج غزل در قرن ششم که اوج تصوّف است ، یکی از بهترین قالب‌های شعری برای بیان اندیشه‌های عرفانی غزل است ، ازاین روکم کم از صلابت زبان و فکر کاسته شده و هم زبان و هم فکرتلطیف می‌شوند . سپس پایه‌های غزل در قرن ششم استوار می‌شود و غزل یک قالب رایج می‌گردد و اندک اندک تکاملی می‌یابد که در قرن هفتم و هشتم به اوج خود می‌رسد . انوری ، ظهیر ، کمال اصفهانی ، وسعدی از نظر لفظ و سنایی و عطار و نظامی و مولوی از نظر معنی غزل را ترقی و تکامل می‌بخشند . تا آنکه حافظ به وجود می‌آید که هم از نظر لفظ و هم از نظر معنی غایت غزل فارسی است .
مطالعةآثاری سنایی در تاریخ غزل بسیار واجد اهمیّت است زیرا سنایی اولین شاعری است که غزل را به طرز جدی آغاز کرد و اول کسی است که معانی صوفیّانه را به طور وسیعی در شعر فارسی وارد کرده است . از این رومعانی اشعار او نسبت به قدما بسیار بلند و حتی معادل شعرای قرن هفتم است1. »
دکتر شمیسا در ادامه می‌نویسد : « حافظ بعد از سعدی یک استثنا است که توانست طرحی نو به وجود آورد امّا بعد از حافظ ، استثنا نداریم . او مانند درخت پر شاخ و برگی بود که در سایة او هیچ گیاهی امکان رشد و نمو نداشت . از این رو به یک تعبیر، حافظ کشتزار ادبیّات بعد از خود را بی بار و بر کرد .
در پنجاه سال اول قرن نهم هجری ، شعر بسیار رواج داشت و در تربیت و تشویق شاعران اهتمام تمام می‌رفت . امّا در این دوره در غزل سبک خاصی به چشم نمی‌خورد و بیشتر مسئله تقلید مطرح است ، امّا گاه به ندرت برخی از مضامین جزیی تازه دیده می‌شود . ولی به طور کلی شاعرصاحب سبک خاصی در این دوره ظهور نمی‌کند . توجّه زیاد به صوفیّه و خانقاه باعث شده بود که جمع کثیری صوفی نما در این عهد پیدا شوند ، البته مقدمات این کار از قبل آماده شده بود و حافظ با صوفی نمایان جدالی جانانه داشته است2 .»
محمّد غلامرضایی بر این نکته تاکید دارد که : غزل قرن نهم دنبالة همان غزل عصرسعدی است ، با این تفاوت که نکته پردازی و باریک اندیشی در آن راه یافته است او می‌نویسد : « درمجموع می‌توان گفت که غزل قرن نهم دنبالة غزل عهد مغول است ، با این تفاوت که نکته پردازی و باریک اندیشی و انحطاط زبانی به تدریج در آن راه یافته و این مقدمه پیدایش غزل سبک هندی است3 . »
غزل جامی :
جامی از معروف‌ترین شاعران عارف زمان خویش است منتخب بودن الفاظ و استحکام او به گونه ای است که بعد از وی کسی در استواری و استحکام به پای او نمی‌رسد با این حال بسیاری از نظریه پردازان معتقدند که غزل او تقلیدی از غزل سعدی و حافظ است ، ازجمله :
دکتر ذبیح الله صفا معتقد است که جامی به راحتی از عهده تقلید از شاعرانی چون خاقانی و نظامی بر می‌آید امّا توجّه بیش از حدّ او به علوم ظاهری باعث شده است که غزل او به پای غزل شاعرانی چون سعدی و حافظ نرسد .
وی می‌نویسد :« جامی در بیان مطلب خود به همان سهولت از عهده بر می‌آید که شعرای مقتدر پارسی گوی مانند : خاقانی و نظامی و در این مورد به راستی مرهون طبع توانای خود است .
ولی از طرف دیگر کثرت توجّه او به علوم ظاهری و معارف معنوی از صفای سخن او تا حدّی کاسته و آن را در مراتبی پایین تر از اشعار دل انگیز سعدی و ناصر خسرو و حافظ قرار داده است مطلب مهّم دیگری که در شعر جامی قابل توجّه است ، منتخب بودن الفاظ و استحکام عبارات است که در سخن او افراط و تفریط معاصران دیده نمی‌شود بلکه او می‌کوشد تا با کلام پخته و استوار خود پای بر جای پای استادان مسلّم پیشین نهد و در این راه نیز همواره موفّق و کامیاب بود1 . »
«در این دوره نیز قصیده رو به ضعف و کسادی نهاده و غزل سرایی رونق یافته و استقبال از سخن سرایان نامور گذشته ، شگردی بود که شاعران این عصر در آن طبع آزمایی کردند. این کار به قالب‌های خاصی محدود نماند . هم بسیاری از قصاید مشهور مورد توجّه شاعران بود و هم غزلیّات شاعران بلند آوازه ای مثل سنایی و سعدی که غزل جامی ، نمونة بارز ین نوع تقلید به شمار می‌آید . در این عصر غزل ، جای قصیده را گرفته و شاعران به دو شیوة عارفانه و عاشقانه به سرودن غزل ، روی آورده‌اند. از مسایلی که باید دربارة غزل سرایی این عهد گفت آن است که همة شاعران این دوران حتی آن‌ها که قصیده سرایان ماهری بودند به غزل تمایل داشتند و آن‌ها که حرفه‌شان شاعری نبود ولی ذوقی داشتند و شعری می‌گفتند ، سعی اصلیشان غزل سازی و ترتیب دیوان‌های غزل بود. این غزل‌ها بیشتر دارای مضمون‌های عاشقانه بود مگر در آثار شاعران صاحب فضل و حکمت و عارف پیشه. البته در این عهد شاعرانی مثل نعمت الله ولی و جامی ، که عارف پیشه بودند و غزل‌هایشان به تمام معنا عرفانی بود و ذوق و حال صوفیانه در آن‌ها بر سایر معانی غلبه می‌کرد1.»
غزل جامی تقلیدی از غزل سعدی و حافظ است و مضامینی که به کار می‌برد ، تازه وحکیمانه است . دراشعاراو افکارصوفیانه و داستان‌ها و حکمت‌ها و اندرزوتصوّرات غزل غنایی به وفوردیده می‌شود. وی در غزل از سعدی و حافظ پیروی می‌کند، با این حال نباید او را از ابتکار مضامین تازه و قدرت بیان و معانی در اشعارش بی بهره دانست .
شاعران از میان قالب‌های شعر فارسی، غزل و گاه مثنوی را برای بیان مفهوم عشق به کار برده‌اند. این قالب به سبب آزادی ویژه ای که ازجهت چگونگی پیام و بیان داشت ، بیشتر مورد توجه واقع شد و شاعران آن را به عنوان یکی از مناسب‌ترین قالب‌ها برگزیده‌اند.
از طرف دیگر احیاناً مبالغه و خیال پردازی‌های شاعرانه ای که در این قالب وجود داشت ، موجب شد که مردم متوجّه پیام عرفانی غزل‌های ظاهراً عاشقانه نشوند. از این رو شاعران عارف در بیان اسرار خود ، احساس نوعی آزادگی می‌کردند و در غزل راحت تر بودند و می‌توانستند بسیاری از اسرار و رموز عارفانه را در قالب غزل عاشقانه بگنجانند .

سوالی که در این جا مطرح است این است که چرا بسیاری از عارفان برای بیان اسرار خود از زبان رمز استفاده می‌کردند ؟
«دکتر صرفی در مقالة زبان صوفیّه در پاسخ به این سؤال ، این دلایل را بر می‌شمارد:1- عرفا به قصد کتمان اسرار از زبان رمزی بهره گرفته‌اند. 2- بیان آشکار اسرار، بیم جان دارد.3- اسرار عرفان در زبان معمولی نمی‌گنجد.4- تجربیات عرفانی جز به زبان رمز ، قابل بازگویی نیستند1.»
عشق چیست ؟
راز آفرینش و چاشنی حیات و خمیر مایة تصوّف و سر منشأ کارهای خطیر در عالم و اساس شور و شوق و وجد و نهایت حال عارف است.
محبّت چون به کمال رسد ، عشق نام می‌گیرد و عشق که به کمال رسد ، به فنا در ذات معشوق ووحدت عشق و عاشق و معشوق منتهی می‌شود و اگر آن عشق باشد که از مواهب ح

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان درمورد عبدالرحمان جامی، خواجه عبدالله انصاری، روش تحقیق، جلال الدین محمد Next Entries پایان نامه ارشد رایگان درمورد قانون اساسی، قرآن کریم، موجود و وجود، عشق و محبت