پایان نامه ارشد رایگان درمورد امنیت انرژی، نفت و گاز، مصرف کننده، ژئوپلیتیک

دانلود پایان نامه ارشد

امنیت انرژی و میزان ذخایر نفت و گاز در جهان با ارائه نمودار های مختلف و در کنار آن وضعیت انرژی دو کشور ایران و چین به طور اختصاصی مورد بررسی قرار می گیرد.
فصل سوم به آزمون فرضیه تحقیق اختصاص دارد که طی آن متغیرهای فرضیه در سه بخش مجزا بررسی و تحلیل می شوند. در آخر نیز نتیجه گیری نهایی کار آمده است.

فصل اول:
مبانی نظری پژوهش

مقدمه:
این فصل به مبانی نظری تحقیق پرداخته است و هدف آن این است که پشتوانه نظری مناسب را برای تحلیل فرضیه در فصل های بعدی فراهم نماید. در همین راستا فصل به دو بخش تقسیم شده است. بخش اول به موضوع اقتصاد و امنیت انرژی ،مفاهیم و رویکردهای مرتبط با آن می پردازد و بخش دوم نیز با عنایت به محوریت مباحث نفت در پایان نامه و در بحث از انرژی به بازار نفت و مبانی اقتصاد سیاسی نفت جهان پرداخته است.

بخش اول: مبانی اقتصاد وامنیت انرژی
پيوند اقتصاد و انرژي
اقتصاد جهانی با تمام پیچیدگی های خود اعم از جهانی شدن، وابستگی متقابل، تاکید بر رقابت بی وقفه، استفاده از مزیت های نسبی و غیره، همچنان به انرژی نفت و گاز و تامین امنیت آن وابسته است. در جهان امروز توسعه که خود وابسته به انرژی است می تواند در تحکیم قدرت موثر باشد. بر این اساس انرژی کالایی استراتژیک است که تامین امنیت آن نقشی اساسی در امنیت بین الملل و اقتصاد جهانی دارد. (واعظی، 1388: 67-166) با گذشت زمان،انرژي،خود را نه تنها به عنوان يك جزء در توسعه جوامع بلكه به عنوان ركن اصلي حصول و دست يابي به توسعه و شكوفايي يك كشور مطرح ساخته است.( ملکی، 1387، 18) در تائيد اين ادعا مي توان عنوان كرد كه در قرن بيستم براي مثال، توليد ناخالص جهان 20 برابر افزايش يافته، جمعيت سه برابر شده و مصرف انرژي نيز 40 برابر گرديده است، رشد اقتصادي و رشد جمعيت باعث افزايش تقاضاي انرژي شده و زمينه را براي اكتشافات جديد فراهم كرده و انگيزه اي براي میلياردها دلار سرمايه گذاري در صنعت انرژي و تنوع سازي منابع انرژي ايجاد كرده است. از اين رو،انرژي و تامین آن از  ارکان هر جامعه صنعتی محسوب می شود به نحوی که انرژی کافی،کارامد و در دسترس، توسعه صنعتی متصور نیست به بیانی دیگر انرژی، بخصوص نفت و گاز بیش از گذشته، به پایه قدرت و ثروت جهانی تبدیل شده است و نقش اساسی در تعیین جایگاه کشورها در سلسله مراتب بین الملل پیدا کرده است، بگونه ای که موضوع امنیت جهانی انرژی بعنوان یکی از دغده های جدی کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه تبدیل شده است و این موضوع در اجلاس سران اروپا و نشست وزرا و سران هشت کشور صنعتی در دستور کار قرار گرفته و نگرانی هایی نسبت به آن مطرح شده است. در چنین روندی کشورهای برخوردار از ذخایر عمده انرژی، اهمیتی استراتژیک در اقتصاد بین الملل می یابند و فرایند تصمیم سازی در آنها از تاثیرات گسترده ی برخوردرار می گردد. در این فضای جهانی، ایران از دو نظر در کانون توجه و مرکز تعاملات بین المللی قرار دارد: اول، موقعیت ژئوپلیتیک کشور و دوم، نقش عمده ایران در امنیت جهانی انرژی. در واقع می توان در این چارچوب ادعا کرد که انرژی نقش مهمی در پیوند ایران با جهان خارج دارد و از این حیث دیپلماسی ایران در زمینه انرژی و توسعه ملی کشور ارتباط متقابل و پیوند عمیق با یکدیگر خواهند داشت. (واعظی، همان، 164)
تعریف امنیت انرژی
کمیسیون اروپا امنیت انرژی را «توانایی مطمئن شدن از نیازهای آینده انرژی هم در بخش استفاده از منایع داخلی در چارچوب ضوابط اقتصادی و یا ذخایر استرانژیک و هم در بخش خارجی بصورت دسترسی به مبادی عرضه باثبات می داند». بنظر باری بارتون و همکاران او امنیت انرژی شرایطی است که اکثریت یک ملت یا تمام آنها می توانند دسترسی مناسب به منابع انرژی با قیمتهای معقول در حال حاضر و آینده فارغ از احتمال قطع و ریسک بالا داشته باشند. (بارتن2،2004:62)
اما مراد از کاربرد این واژه توسط سیاستمداران ناظر بر این موضوع است که اولا دسترسی آسان و بدون احتمال خطر به منابع نفت و گاز جهانی وجود داشته باشد. ثانیا این منابع بصورت منطقی دارای تنوع و گوناگونی از لحاظ منطقه جغرافیایی منابع و همچنین مسیرهای انتقال داشته باشند و ثالثا جریان نفت و گاز عموما از نقاطی تامین گردند که احتمال ثبات و عدم تغییر در حکومتهای آنان دراز مدت و طولانی باشد. (ملکی، پیشین، 207)
– امنيت عرضه مي تواند بوسيله متنوع شدن عرضه تقويت شود.با در نظر گرفتن اين فاكتور، توسعه مناطق توليد كننده به ثبات بيشتري در بازارهاي بين المللي انرژي منجر مي شود. بنابراين افزايش عرضه انرژي از روسيه، منطقه درياي خزر، آفريقا و ديگر مناطق توليد كننده، آسيب پذيري مرتبط با وابستگي بالا به هر يك از مناطق واحد را كاهش خواهد داد.
– ظرفيت ذخيره به لحاظ سنتي،نقش قابل توجهي را در قطع عرضه انرژي بازي مي كند. تعداد كمي از كشورهاي OPEC، مخصوصا عربستان سعودي، با تامل،ظرفيت ذخيره را براي تضمين ثبات در بازارهاي جهاني حفظ كرده اند. رشد اقتصاد جهان، مخصوصا در آسيا پاسفيك، بازار انرژي را با شوك تقاضاي قابل توجه و غير قابل پيش بيني شده اي روبه رو ساخته است كه ظرفيت ذخيره را كاهش داده و صنعت بين المللي نفت را وارد دوره اي از تغييرات بنيادين ساخته است. در اواسط دهه 2000، ظرفيت ذخيره به پايين ترين سطح ركورد خود رسيد. (باهگات3،2006:966)
– از منظر توليد كنندگان، امنیت انرژی در آن است که به یک بازار مداوم و همراه رشد منطقی در آینده دسترسی داشته باشند، زیرا اکثر تولید کنندگان نفت از گروه اقتصاد تک محصولی هستند که به فروش نفت عمیقا وابسته اند و هرگونه احتمال کم شدن تقاضا و یا توجه کشورهای توسعه یافته به انرژی های جایگزین و یا ترجیح آنان در تامین نفت و گاز از کشورهای غیر اوپک به معنای ایجاد مانع در توسعه اجتماعی و رشد اقتصادی این کشورهاست. در حالیکه اکثر صاحبنظران بر آسیب پذیری بازار نفت خام از قطع و یا تغییر در مقدار تولید در خاورمیانه سخن گفته و بدنبال تنوع سازی برای کمتر شدن وابستگی نفتی خود به خاورمیانه بخصوص خلیج فارس هستند، آمار نشان می دهد که از 1973 میلادی تا کنون هیچگاه مقدار تولید و صادرات نفت و گاز از این منطقه دچار قطعی و یا تغییرات اساسی نگشته است. حتی در اوج جنگ ایران و عراق و یا آمریکا و عراق، جریان صدور نفت از این منطقه و تنگه هرمز هیچگاه متوقف نگردید.)ملکی، همان) 
شاخص های اﻣﻨﻴﺖ اﻧﺮژي
اﻣﻨﻴﺖ اﻧﺮژي ﻧﻴﺰ داراي اﺑﻌﺎد و ﺷﺎﺧﺺﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار ﮔﻴﺮﻧﺪ و در ﺻـﻮرت ﻣﺪ ﻧﻈﺮ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺎﺧﺺﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻣﻨﻴﺖ اﻧﺮژي ﻣﻔﻬﻮم ﭘﻴﺪا ﻣﻲ ﻛﻨﺪ اوﻟﻴﻦ ﺷﺎﺧﺺ اﻣﻨﻴﺖ اﻧﺮژي را ﻣﻲﺗﻮان در ﻗﺎﻟﺐ ﻛﺎﻻﻫﺎﻳﻲ داﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﻣﺎﻫﻴﺖ ﺗﻜﺮارﭘﺬﻳﺮ ﻧﺪارﻧﺪ؛ ﺑـﻪ ﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ، اﺻﻠﻲﺗﺮﻳﻦ ﺷﺎﺧﺺ اﻣﻨﻴﺖ اﻧﺮژي آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺎﻻﻳﻲ اﻣﻜﺎن ﺗﻮﻟﻴـﺪ ﻣﺠـﺪد ﻧـﺪارد. اﻳﻦ اﻣﺮ ﻣﻄﻠﻮﺑﻴﺖ اﻧﺮژي را در اﻗﺘﺼﺎد ﺟﻬﺎﻧﻲ و اﻣﻨﻴﺖ ﺑﻴﻦاﻟﻤﻠﻞ ارﺗﻘﺎ ﻣﻲ دﻫﺪ دوﻣﻴﻦ ﺷﺎﺧﺺ اﻣﻨﻴﺖ اﻧﺮژي آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﺎﻻﻫـﺎي ﺗﻮﻟﻴـﺪ ﺷـﺪه و ﺑـﺎزار اﻗﺘﺼـﺎد ﺟﻬـﺎﻧﻲ از ﻣﻄﻠﻮﺑﻴﺖ ﻻزم ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﺎﺷﻨﺪ؛ ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻨﻜﻪ ارﺗﺒﺎط ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ و ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﻣﻌﻨﺎداري ﺑـﻴﻦ ﻛﺎﻻﻫـﺎ ي اﻧﺮژي و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﻗﺘﺼﺎد ﺻﻨﻌﺘﻲ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ. اﮔﺮ اﻗﺘﺼﺎد ﺟﻬـﺎﻧﻲ ﺑـﻪ ﻛـﺎﻻي ﺧﺎﺻﻲ ﻧﻴﺎز ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ، ﻃﺒﻌﺎً ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺎﻻﻳﻲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ در زﻣﺮة ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﺑﺎ اﻫﻤﻴﺖ در اﻗﺘﺼـﺎد ﺟﻬﺎﻧﻲ ﻣﺤﺴﻮب ﺷﻮد. (ﻣﺘﻘﻲ،1386، 10)ﺷﻮاﻫﺪ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﻋﻠـﺖ اﺻـﻠﻲ ﺷـﺘﺎب در اﻗﺘﺼـﺎد ﺳـﺮﻣﺎﻳﻪ داري، ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻛﺎﻻﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﻨﺎﺑﻊ اﻧﺮژي ﺷﻜﻞ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻪ. اﻧﺪ ﻋﺒـﺎرت دﻳﮕـﺮ، ﻧﻴـﺎز اﻗﺘﺼﺎدي ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ، ﺑﻴﺶ از ذﺧﺎﻳﺮ اﻧﺮژي ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد . ﺳﻮﻣﻴﻦ ﺷﺎﺧﺺ اﻣﻨﻴﺖ اﻧﺮژي، ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﻣﻨﻴﺖ و ﺛﺒﺎت ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻛﺸﻮرﻫﺎي ﺗﻮﻟﻴﺪﻛﻨﻨـﺪه اﻧـﺮژي . اﺳﺖ اﻳﻦ ﻛﺸﻮرﻫﺎ ﻋﻤﻮﻣﺎً درﮔﻴﺮ ﺑﺤﺮان اﻗﺘﺼﺎدي و اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﻮده و از ﺳﻮي دﻳﮕﺮ، ﺑﺎ ﻧﺸﺎﻧﻪﻫـﺎﻳﻲ از ﺑﻲﺛﺒﺎﺗﻲ و ﻋﺪم ﺗﻌﺎدل رو ﺑﻪ رو ﻫﺴﺘﻨﺪ. ﺷﻮاﻫﺪ ﻣﻮﺟﻮد ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻛﺸﻮرﻫﺎ، ﺑﺨـﺶ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻬﻲ از ﻣﻨﺎﺑﻊ اﻗﺘﺼﺎدي ﺧﻮد را ﺻﺮف ﻫﺰﻳﻨـﻪ ﻫﺎي ﻧﻈﺎﻣﻲ ﻣـﻲ ﻛﻨﻨـﺪ. در ﭼﻨﻴﻦ ﺷـﺮاﻳﻄﻲ، ﻛﺸﻮرﻫﺎي ﺗﻮﻟﻴﺪﻛﻨﻨﺪه اﻧﺮژي، ﺑﺎ ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎﻳﻲ از اﺧﺘﻼﻓﺎت ﺳﺮزﻣﻴﻨﻲ، ﺟﺪال ﻫـﻮﻳﺘﻲ و ﻣﺸـﻜﻼت اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ رو ﺑﻪ رو ﻫﺴﺘﻨﺪ. اﻗﺘﺼﺎد ﻛﺸﻮرﻫﺎي ﺗﻮﻟﻴﺪﻛﻨﻨﺪه اﻧﺮژي، ﻣﺎﻫﻴﺘﻲ راﻧﺘـﻲ داﺷـﺘﻪ و اﻳـﻦ اﻣـﺮ، ﭘﻴﻮﻧﺪﻫﺎي ارﮔﺎﻧﻴﻚ دوﻟﺖ و ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻬﻲ ﻛﺎﻫﺶ ﺧﻮاﻫﺪ داد . ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ، ﻛﺸﻮرﻫﺎي ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻛﻨﻨﺪه اﻧﺮژي، از ﻳﻚ ﺳﻮ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ درﮔﻴﺮ اﺧﺘﻼﻓﺎت و ﺗﻀﺎدﻫﺎي ﺳﻴﺎﺳﻲ ﺑﺎﺷـﻨﺪ و از ﺳﻮي دﻳﮕﺮ ﺑﺎ ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎﻳﻲ از ﺑﺤﺮان اﻗﺘﺼﺎدي و اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ رو ﺑﻪ رو شد.
در ﻣﺠﻤﻮع ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻴﻦ ﻣﺆﻟﻔﻪﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﻗﺘﺼﺎد اﻧﺮژي و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﻣﻨﻴﺖ اﻧـﺮژي، راﺑﻄـﻪ ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﺑﺮﻗﺮار ﻛﺮد. ﻫﺮﮔﺎه اﻗﺘﺼﺎد اﻧﺮژي ﺑﺎ ﺑﺤﺮان رو ﺑﻪ رو ﺷﻮد، ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎﻳﻲ از اﻧﺘﻘﺎل ﺑﻲﺛﺒﺎﺗﻲ و ﺑﺤﺮان ﺑﻪ ﺳﺎﻳﺮ ﺣﻮزهﻫﺎي ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎﻳﻲ ﻧﻴﺰ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ. اﻳﻦ اﻣـﺮ ﺑﻴـﺎﻧﮕﺮ آن اﺳـﺖ ﻛـﻪ در اﻗﺘﺼﺎد ﺟﻬﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﻫﺮ ﻣﻴﺰان ﻛﻪ ﻛﺸﻮرﻫﺎي ﺗﻮﻟﻴﺪﻛﻨﻨﺪه اﻧﺮژي از ﺛﺒﺎت ﺳﻴﺎﺳـﻲ و اﻗﺘﺼـﺎدي ﺑﻴﺸـﺘﺮ ﺑﺮﺧﻮردار ﺷﻮﻧﺪ، اﺣﺘﻤﺎل ﻛﻨﺘﺮل ﺑﺎزار اﻧﺮژي ﻧﻴﺰ ﺑﻴﺸﺘﺮي ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ، زﻳﺮا در ﺷﺮاﻳﻂ ﻋﺪم ﺛﺒﺎت و ﻋﺪم ﺗﻌﺎدل واﺣﺪﻫﺎي ﺳﻴﺎﺳﻲ و ﻣﻨﻄﻘﻪ يﻫﺎاي، ﺑﺎ ﻧﺸﺎﻧﻪ رﻛﻮد رو ﺑﻪ رو ﺷﺪه و اﻳﻦ اﻣﺮ ﺑﺮ اﻣﻨﻴـﺖ اﻧﺮژي ﺗﺄﺛﻴﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺬاﺷﺖ.(مختاری هشی، نصرتی،1389 ،105)
امنیت انرژی مبتنی بر وابستگی متقابل
امنیت عرصه انرژی همواره از مسائل راهبردی جهان به شمار می رود. کشورهای صنعتی به ندریت تا به این اندازه با یکدیگر به توافق رسیده و برای تحقق آن همکاری کرده اند. شرکت های بزرگ نفتی در اموری چون کنترل بازارهای فروش فرآورده، کسب سهم بیشتر در فعالیت های اکتشاف و تولید نفت خام در سطح جهانی، کاهش هزینه تولید و رشد کارآیی با یکدیگر رقابت می کنند، اما هنگانی که مسئله امنیت عرضه مطرح می شود، با یکدیگر اتفاق نظر دارند و می کوشند با یکدیگر هماهنگ شوند.
ضرورت در پیش گرفتن خط مشی مشترک در تدارک امنیت انرژی، به این موضوع بر می گردد که هم کشورهای تولید کننده انرژی و هم کشورهای مصرف کننده در تامین امنیت انرژی به یکدیگر وابسته اند چرا که در مورد کشورهای تولید کننده، با لحاظ کردن اینکه درآمدهای نفتی سهم بالایی از بودجه عمومی این کشورها را شامل می شود و این عایدات به بازارهای بین المللی نفت و گاز وابستگی پیدا کرده است، از این رو، امنیت ملی این کشورها از متغیرهایی در خارج از مرزها نیز تاثیر می پذیرد. در مورد کشورهای عمده مصرف کننده انرژی،نیاز شدیدی که این کشورها به انرژی دارند این وابستگی را شدید تر می کند.

(همان، 106-105)
بنابراین، با توجه به نیاز کشورهای تولید کننده و تقاضای کشورهای مصرف کننده انرژی و نبود تولید کافی در این کشورها، تحت شرایط کنونی، هم در طرف عرضه و هم در طرف تقاضا، نگرانی ها و معضلاتی راجع به امنیت انرژی وجود دارد. بیشتر این نگرانی برای کشورها، از جانب فضای حاکم بر ژئوپلیتیک جهانی است، چنانچه موجب نگرانی برخی کشورها (در طرف تقاضا) از جانب راه های دریایی انتقال محموله های انرژی آنها شده است، چرا که مسیرهای دریایی تحت کنترل کشور (یا کشورهای) دیگری قرار دارند. این امر، بخصوص برای کشورهای در حال توسعه که ملاحظات انرژی آنها از حیث اهمیتی که در رشد و توسعه اقتصادی و مشروعیت سیاسی آنها دارد (در نتیجه با امنیت ملی کشور به طور برجسته ای پیوند یافته)، از نمود بیشتری برخوردار است و این احتمال وجود دارد که به واکنش نسبت به این وضعیت وادار شوند. به عنوان نمونه ادعا می شود که چین برای اینکه احساس ایمنی بیشتری از بابت محموله های نفت وارداتی خود داشته باشد، حتی ممکن است درصدد ایجاد ناوگان دریاهای آزاد برآید.(دوریان و همکاران4،2006:1985)و اقداماتی از این دست به عوامل تشدید کننده احساس بی نظمی در مناسبات انرژی تبدیل خواهند شد. در مقابل طرف عرضه که عایدات نفتی برای اغلب این کشورها تشکیل دهنده بخش عمده درآمدهای ملی محسوب می شود، در وضعیت بی ثباتی و عدم قطعیت قرار می گیرد.
بر اساس نگرش ملی در امنیت انرژی برای طرف عرضه، طبیعی است در حالی که مصرف کنندگان، امنیت انرژی را از دیدگاه

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان درمورد دیپلماسی انرژی، امنیت انرژی، نفت وگاز، سیاست خارجی Next Entries پایان نامه ارشد رایگان درمورد عرضه کنندگان، خاورمیانه، نفت وگاز، تحولات ساختاری