پایان نامه ارشد رایگان درمورد صدرالمتألهین، وجوب وجود، علامه طباطبایی، واجب الوجود

دانلود پایان نامه ارشد

در شناخت صفات، دشواری هایی در راه است به طوری که درک برخی از آن ها مانند شنوایی، بینایی، استواری وی بر عرش و … جز برای اهل بصیرت و دانش ممکن نیست.48
بحث درباره تقسیم اوصاف بر مبنای اتصاف حقیقی ذات به اوصاف رواست؛ زیرا تقسیم اوصاف برای تشخیص وصفی است که واجب به آن متصف می گردد. هنگامی که ذات واجب به هیچ وصفی متصف نگردد، تقسیم آن، بی ثمر است واین مبنای صحیح تقسیم صفات است.49
صدرالمتألهین با الهام از آیه‌ی:
﴿تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ﴾50
صدرالمتألهین می گوید:
فصفة الجلال ما جلت ذاته عن مشابهة الغیرو صفة الاکرام ما تکرمت ذاته بها و تجملت.51
صفت جلال، چيزي است كه ذاتش را از مشابهت با غير برتر مي دارد و صفت اكرام(ارجمندي) چيزي است كه ذات او بدان كرامت و ارجمندي و جمال دارد52.
صدرالمتألهین برای خدای تعالی، دو قسم از اوصاف را برمی شمارد که در این جا به تفصیل و شرح هر دوی آن ها پرداخته می شود.

2-4-1. صفات سلبی
اوصاف سلبی به اوصاف جلالی تعبیر می گردند، یعنی ذات خداوند از شباهت به غیر، اجّل و برتر است؛ پس سلبِ تمامی نقایص و کاستی ها است که تمام آن ها به یک سلب، که سلب امکان از اوست، باز می گردند.53 منظور او از امکان، امکان فقری است؛ زیرا در آن مرتبه‌ای که ماهیت وجود ندارد و در اثر تابع بودن هنوز نوبت ِوجود نیافته است باز یک سلسله عدم ها و نقص ها راه دارد که منشأ آن ها، همان امکان فقری آن موجود خاص است.54
هم چنین در جای دیگرآمده است که صفات سلبيّه به اين معنى، در حقيقت، سلب نقائص ممكنات از خداوند است؛ نه سلب كمال آن ها از او؛ زيرا كه ممكنات مطلقاً آيات و كلمات و اسماى خداوند هستند و به اضافه اشراقيه قيوميّه قائم به او هستند و محال است كه موجودى اسمى از اسماى حق نباشد و موجود باشد. بر اساس این، موحّد به توحيد قرآنى كه دين حقيقى و فطرى نظام هستى است از صفات سلبيّه خداوند همين معنى را مى خواهد؛55 چنان كه طبرسی در احتجاج از امام على(علیه السّلام) نقل می کند که ایشان فرموده اند:
توحيده تمييزه عن خلقه و حكم التمييز بينونة صفة لا بينونة عزلة …56
یگانگی خداوند، تمییز دادن او از خلق است و چگونگی این تمییز، بینونت وصفی است نه بینونت عزلی.57
بینونت بین خالق و مخلوق فقط بینونت وصفی و ناظر به اوصاف است؛ ولی در بینونت عزلی، دو چیز در مقام ذات و وجود از یک دیگر بریده و برکنارند.

2-4-2. صفات ثبوتی
اوصاف ثبوتی را به اوصاف جمالی تعبیر می کردند؛ یعنی ذات خدای تعالی آراستگی و ارجمندی به آن صفات یافته است و خداوند که تمام کمالات را واجد است؛ آن ها در حق او به وجوب وجود، یعنی وجود متأکّد و شدید، بازگشت می نمایند.
این اوصاف بر دو گونه اند که صدرالمتألهین به آن ها اشاره دارد. وی می نویسد: صفت ثبوتي به حقيقتي مانند علم و حيات و اضافي، مانند خالقيت و رازقيت و تقدم و عليت، تقسيم مي گردد. تمام صفات بازگشت به وجوب وجود، يعني وجود متأكِّد قوي و شديد، دارد و تمامي صفات اضافي ها بازگشت به يك اضافه دارد و آن هم اضافه قيوميّت است.58
2-4-2-1. صفات حقیقی
این نوع اوصاف، ارتباط به غیر در آن ها مأخوذ نیست که عبارتند از حیّ، علیم، مرید، متکّلم، سمیع و بصیر که اسمای اسمای الهیه اند نه اسمأ ِالهی59؛ زیرا این الفاظ، عاری از معانی صفاتِ زاید بر ذات و مغایر با ذات هستند و این الفاظ، جاری در افهام و السنه ی عامّه از قبیل این هفت تا، اسمای اسمای الهیه اند.60
وی در« المبدأ والمعاد» می گوید:
صفاته تعالى منها حقيقية كمالية كالجود و القدرة و العلم و هي لا تزيد على ذاته بل عين ذاته بمعنى أن ذاته من حيث حقيقته مبدأ لانتزاعها عنه و مصداق لحملها عليه.61
صفات حقیقی مانند جود، قدرت و علم، عین ذات هستند نه زاید برآن، یعنی نفس ِحقیقت ذات، مبدأ انتزاع این صفات و مصداق حمل آن ها بر ذات است و برای انتزاع این صفات از ذات به مضاف الیه نیازی نیست.62
2-4-2-2. صفات اضافی
صدرالمتألهین درباره ی صفات اضافی می نویسد:
در این اوصاف، پیوند به غیر درآن لحاظ می گردد مانند: خالقیّت، رازقیّت، رحمت و… که هیچ کدام این ها از ذات به تنهایی انتزاع نمی گردند، بلکه در انتزاع آن ها چاره ای جز ملاحظه چیز دیگر با ذات نخواهد بود. مثلاً در انتزاع مفهوم خالقیّت، حتماً باید شیء مخلوق را در نظر گرفت تا ذات واجب، نسبت به آن به وصف اضافی خالقیّت متصف گردد؛ و بازگشت تمام اوصاف اضافی هم به یک وصف اضافی است و آن، همان صفت قیومیّت است.63
به بیان دیگر، صدرالمتألهین در «مبدأ و معاد» آورده است که این اوصاف، حالت مصدری دارند و متقوّم به دو طرف هستند و همیشه از مرتبه ذات متأخرند؛ زیرا برای انتزاع خالقیّت به خالق و مضاف الیه نیاز است و همگی به یک صفت که همان اضافیه ی قیومیّه حق تعالی است برمی گردند و آن، عین ذات به شمار می آید پس مبدئیت خداوند، عین رازقیّت و رازقیّت او عین مبدئیت اوست و هر دوی آن ها همان رحمت و لطف اند و این دو عین رازقیّت و مبدئیت اوست.64
پس اولا؛ً تمام اوصاف سلبی به یک سلب بر می گردد و آن یک سلب به وصف ثبوتی بازگشت می کند؛65 چون مرجع سلب ِسلب، همانا ثبوت است؛ چه این که اصلاً منشأ سلبِ سلب نیز همانا شدّت وجود و تأکّد آن است. ثانیاً؛ همه اوصاف ثبوتی حقیقی به وجوب وجود و تأکّد آن برمی گردد. ثالثاً؛ همه اوصاف ثبوتی اضافی به صفت قیومیّت بر می گردد که این وصف ثبوتی واحد نیز قائم به همان وجوبِ وجود و شدّت هستی است. پس نتیجه آن است که وجوبِ وجود، پایه اصیل اوصاف جلال و جمال بوده و بدون هیچ گونه تکثر و یا ترکیبی مایه پدید آمدن تمام اوصاف است.66
2-4-3. تقسیم دیگری از صفات
تقسیم بندی دیگری هم، در باب صفات وجود دارد؛ به این بیان که اسماء الهى به نوعى از تقسیم به صورت كلى بر سه قسم اند: اسماء ذات، اسماء صفات، اسماء افعال. همه اسماء الهى، اسماء ذات اند و لكن به اعتبار ظهور ذات در آن ها يعنى اسمائى كه دلالت آن ها بر ذات اظهر است بنام اسماء ذات اند، مانند غنّى و اوّل و آخر و قدوس و سبوح و سلام و به اعتبار ظهور صفات در آن ها يعنى اسمائى كه دلالت آن ها بر صفات اظهر است اسماء صفات می نامند؛ مانند عالم و قادر و سميع و بصير و به اعتبار ظهور افعال در آن ها يعنى اسمائى كه دلالت آن ها بر افعال اظهر است به اسماء افعال موسوم اند، مثل خالق و رازق كه مصادر افعال هستند. بیش تر اسماء جامع اعتبار ذات و صفات هر دواند، بلكه بسيارى از آن ها جامع اعتبارات سه گانه ذات و صفات وافعال اند، مانند اسم شريف رب كه به معنى ثابت و مالك و مصلح است ثابت، اسم ذات است و مالك، اسم صفت است و مصلح، اسم فعل.67
2-5. چگونگی اتصاف واجب به اوصاف کمالی ازنظرصدرالمتألهین
برای تبیین این مسأله نخست باید اثبات کنیم که خداوند دارای اسمای الهی است. بنابراین، بشر چگونه می فهمد که خداوند دارای اسم خاصی است؟ علامه طباطبایی در این باره می گوید:
وقتی ما چشم خود را گشوده، به جهان هستی نظر می افکنیم، نخست خود و سپس نزدیک ترین امور به خود را… درک می کنیم؛ لکن ما خود و هم چنین قوا و افعال خود را نمی بینیم، مگر مرتبط به غیر. پس حاجت، اولین چیزی است که انسان آن را مشاهده می‌کند و آن را در ذات خود و در هر چیزی که مرتبط با او و قوا واعمال او است و هم چنین در سراسر جهانِ بیرون از خود، می بیند و در همین اولین ادراک به وجود ذاتی حکم می کند که حوائج او را برمی آورد و وجود هر چیزی به او منتهی می شود و آن، ذات خدای سبحان است. در قدم دومی که در این راه برمی داریم، ابتدایی ترین مطلبی که به آن برمی‌خوریم این است که ما در نهاد خود چنین می یابیم که غایت وجود هر موجودی آن حقیقت است و وجود هر چیزی از اوست، پس او مالک تمام موجودات است؛ زیرا اگر واجدِ آن نباشد نمی تواند آن را به غیر خود افاضه کند. پس او دارای همه کمالاتی است که ما در عالم سراغ داریم، از قبیل حیات، قدرت، علم، شنوایی، بینایی، رزق، رحمت، عزت و امثال آن و در نتیجه او حیّ، قادر، عالم، سمیع و بصیر است؛ چون اگر نباشد ناقص است، حال آن که نقص در او راه ندارد. هم چنین او رازق، رحیم، عزیز، محیی، ممیت، مبدی‌ء، معید، باعث و امثال آن است؛ زیرا رزق، رحمت، عزّت، زنده کردن، میراندن، ابداء، اعاده و برانگیختن کار او است. این راه ساده ای است که ما برای اثبات اسماء و صفات خدای تعالی طی می کنیم.68
بنابراین، پاسخ سؤال یاد شده از نظر علامه طباطبایی، آن است که بشر از طریق مشاهده کمالات موجود در عالم، به وجود چنین کمالی در خالق و صاحب اختیار جهان، پی می برد؛ پس هر صفتی از صفات کمال در جهان، راهی است برای درک این مطلب که خداوند واجد این صفت است؛ زیرا «ممکن نیست که دهنده چیزی فاقد آن چیز باشد» و از آن جا که قسمت عمده اسماء الاهی مشتق از صفات الاهی است پس هر صفت، راهی برای اثبات اسم متناسب با آن صفت، برای خداوند است.
علامه طباطبایی در «بدایة الحکمة» می نویسد:
نحوه ی اتصاف واجب به اوصاف کمالی، بدین گونه است که وقتی این مفاهیم در مورد مخلوقات به کار می رود؛ حکایت از کمالات آن ها می کند. پس باید کامل ترین مرتبه‌ی آن ها در علت هستی بخش، موجود باشد؛ زیرا هر کمالی که در هر مخلوقی یافت می گردد از خداوند است و آفریننده ی آن کمالات باید واجد آن ها باشد تا به دیگران افاضه کند و ممکن نیست کسی که حیات را می آفریند؛ فاقد حیات باشد یا کسی که علم و قدرت را به مخلوقات افاضه می کند خودش جاهل و ناتوان باشد؛ پس وجود این صفات کمالی در پاره ایی از مخلوقات، نشانه ی وجود آن ها در آفریدگار است، بدون این که نقص و محدودیّتی داشته باشد.69
بنابراین هر اسمی که دلالت بر کمالی کند و هیچ شائبه ای از نقص و کمبود در آن نباشد؛ قابل اطلاق بر خداوند است و وی به آن اسم، خوانده و متصّف می گردد. این حقیقتی است که آیات کریمه‌ی قرآن مجید به روشنی بر آن دلالت دارد.
خدای متعال می فرماید:
﴿وَلِلّهِ الأَسْمَاء الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا وَذَرُواْ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَآئِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ﴾70
از این رو می توان گفت که همان طوری که وجود همهی موجودات، منبعث از وجود او و مستغرق در هستی مطلق و قائم به وجود اویند؛ صفات موجودات، همگی از لوازم صفات واجب الوجود هستند؛ پس تمام صفات کمال در حاق ذات او است؛ زیرا او صمد است و صمد در لغت به معنی پر و مملوء و فاقد خلع و فرج، یعنی او مملوء از کمال و جمال است. به این معنا که مملوء بودن ذات، موجب افاضهی فیض بر ممکنات گردیده است؛ چون او صمد است، پس تمام اوصاف کمالیه در او جمع است و او فرد است یعنی واحد مطلق و بسیط مطلق و عاری از ترکیب از قوه و فعل است و اگر صفتی از صفات کمال، عارض بر ذات او بود، ذات او در مرتبه ی ذات، عاری و خالی از آن صفت بود و از ناحیه ی آن صفت، بالقوه بود.71 بنابراین باید همه ی کمالات او از قوه به فعلیّت رسیده و همگی در وی، بالفعل موجود باشند.
چنان که در آیه ی شریفه‌ آمده است:
﴿ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا … ﴾72
پس صفات او تمام صفات و مشتمل بر همه صفات موجودات است؛ زیرا او بسیط الحقیقه است و هر موجودی که چنین است، کل الاشیاء و مشتمل بر همه ی حقایق است؛ زیرا در هیچ موجود بسیطی، نقصان وجود ندارد؛ زیرا نقصان، موجب تعدد است و موجودی که در آن تعدد نیست؛ ناقص است و موجودی که ناقص نیست؛ هیچ امری از امور کمالیه که لازمه‌ی ذات اوست خارج از حیطه ی ذات و یا عارض بر ذات او نیست.73
دلیل اثبات اصل اوصاف کمالی برای واجب، آن است که همان طوری که وجودِ غیر واجب باید به وجودی که واجب است منتهی گردد؛ کمال های وجودی مانند حیات، قدرت و علم نیز باید به کمال هایی که واجب هستند مستند گردد؛ زیرا اگر حیات، قائم به ذات و ازلی نبود هرگز حیات، قائم به غیر و حادث یافت نخواهد شد،

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان درمورد صدرالمتألهین، اشتراک معنوی، معناشناسی، قرآن کریم Next Entries پایان نامه ارشد رایگان درمورد واجب الوجود، بسیط الحقیقه، صدرالمتألهین، حکمت متعالیه