پایان نامه ارشد رایگان درمورد صدرالمتألهین، وجود خداوند، توحید افعالی، وجود منبسط

دانلود پایان نامه ارشد

الاِنسانُ اِنَّهُ کانَ ظُلوماً جَهولاَ ﴾422
صدرالمتألهین در این باره معتقد است:
منظور از امانت الهی در آیه فوق، صفت وجودی و کمالی نوری است که خدا بر ممکنی از ممکنات یعنی انسان، افاضه کرده است.423
در این جا باید توجّه داشت که هر چند موجودات دیگر نیز دارای صفت وجودی هستند، ولی وجود انسان، وجودی متفاوت از آن ها است؛ زیرا تمام موجودات به جز انسان دارای وجود ثابت هستند که تحوّلی در آن ها نیست؛ فقط انسان از آن حیث که انسان است دائما ًدر ترقّی است و از وجودی به وجود دیگر ترقّی می کند و این وجود متحوّل و متغیّر، امانتی در دست انسان است و در روزی که خدا را ملاقات می کند باید آن را احسن، باز گرداند.424
در جای دیگر صدرالمتألهین می گوید: «منظور از امانت در آیه، قبول فیض الهی، بدون واسطه است؛ یعنی فقط انسان مستعد آن بود که بلاواسطه قبول فیض الهی کند. خداوند فیض عامش را به همه مخلوقات اعطا کرد ولی فیض خاص خداوند، مخصوص انسان کامل است.»425
اما علامه طباطبایی که یکی از شارحین آثار صدرالمتألهین است، امانت الهی را ولایت کلیهی الهیه می داند426 و آن را این گونه به تصویر می کشد: ایشان امانت الهی را کمالی می داند که از ناحیه ی اعتقادات حق و اعمال صالح و طی کردن طریق کمال، حاصل می گردد تا انسان از بعد مادیّت، فاصله بگیرد و به اوج اخلاص و بندگی ارتقاء یابد و این، همان ولایت و سرپرستی الهی است. چون خداوند او را برای خود، خالص کرده ؛ پس تنها خداوند، متولّی امور او است و هیچ موجودی در امور او دخالت ندارد. از سوی دیگر در آیه ی 172سورهی احزاب بعد از عرضه ی امانت به انسان، او را ظلوم و جهول معرّفی می کند. زیرا شأن انسان، عدل و علم است و کمال عبودیّت در پرتوی این دو صفت، حاصل می گردد و انسان در صورت نداشتن آن دو، به ظلم و جهل متّصف می گردد. بنابراین کوهها و آسمانها و زمین با تمام عظمتی که دارند، شأنیت علم و عدل را ندارند. از این رو توان پذیرش ولایت مطلقهی الهی را ندارند.427 امّا صدرالمتألهین، همهی عالم هستی را متّصف به مظاهر اسمای الهی می داند. ایشان «ظُلوماً جَهولاَ» را دو صفت شهوت و غضب می داند که موجب عجز و قصور انسان است و اعتراض ملائکه به خاطر این دو صفت بوده است.428
در واقع انسان در سایهی ایمان به خداوند و عمل به شرایع الهی، توانایی آن را دارد که امانت و ودیعهی الهی را حفظ کند و به کمال برسد.429 بنابراین حمل امانت الهی، بزرگ ترین افتخار بشر است و یکی از راههایی است که انسان با رسیدن به آن مقام در جایگاه هستی به کمال نهایی اش می رسد.
5-2. تبیین و بررسی رابطه ی صفت فیاضیت با تکامل انسان
از آن جا که تنها وجود خداوند بی آغاز و بی انجام است و هر چه هست از وجود اوست که هدف و غرضی غیر از خودش نمی ماند و از آن جایی که صفات او مانند رضا، جود، کاستی ناپذیری، بخل نداشتن و… عین ذات او است، پس فاعلیت فیضی، برازنده ی او و تنها او «دائم الفیض علی البرّیه» است. بنابراین نخست، توضیحی مختصر از صفت فیاضیت ارائه می گردد و در ادامه به رابطه ی این مسأله با تکامل انسان پرداخته می شود.

5-2-1. توضیحی اجمالی از نظام فیض خداوند
صفت فیاضیت خداوند به این معنا است که پیوسته و همیشه، بدون دریافت عوضی و بدون غرض، افاضهی وجود می کند. بنایراین فیضان خداوند، لب ریزی وجود و خیرات از مبدأ متعال است، بدون این که کسی یا چیزی، موجب این لب ریزی و صدور گردد.430آن چه از او صادر می گردد متناسب با ذات او است و لازمه ی چنین ذاتی، جود و افاضه ی خیر است.431 فیض خداوند هم عمومیت دارد و هم نامحدود است و در هر موجودی به حسب ظرفیت و استعداد محدود و معین و خاص و ذاتی آن موجود اخذ می گردد.432
از سوی دیگر بر اساس قاعده ی «الواحد لایصدر عنه الّا الواحد» از خداوند یگانه و بسیط، جز یک معلول (یک صادر، یک مخلوق) صادر نمی گردد و حال آن که عالم هستی پر از کثرات، موجودها و معلول های گوناگون است؛ جمع میان این دو، وجود واسطه را می نماید.هم چنین بر اساس قاعده ی «لزوم السنخیّه بین العلّه و المعلول» از مبدأ واحد متعالی و کمال مطلق، معلول یگانه با کمال و تعالی صادر می گردد؛ بنابراین کثرت عالم، نمی توانند اول صادر و اول مخلوق باشند؛ پس وجود واسطه در میان این دو هستی، قطعی است.433
هر کدام از مکاتب مختلف در هر عصر و زمانی، نام هایی برای نخستین مخلوق صادر شده از خداوند می گذارند که صدرالمتألهین آن را وجود منبسط معرّفی می کند.434
ایشان می گوید:
در حدیثی، رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: «نخستین چیزی که خداوند آفرید، عقل است.» در حدیث دیگر نخستین مخلوق را قلم دانسته است و در روایت دیگر فرمود: «نخستین مخلوق خدا، نور من است و معنای همه ی این ها یک چیز است.»435
در قرآن کریم، از نخستین صادر به امر تعبیر شده است. خداوند می فرماید:
﴿ وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ﴾436
در بیش تر منابع، نخستین صادر، «اول ما خلق»، «العق»، «النور»، «حقیقت محمّدیه»، «القلم الأعلی» وعناوین دیگر آمده است که همگی مرادف هم و تفسیرکننده ی یک مصداق آورده شده اند؛ یعنی مسأله بالاتر از تطبیق است و جایی برای تردید نمی گذارد که نخستین صادر از مبدأ فیض الهی، جز حقیقت نوری محمّد(صلی الله علیه و آله و سلم) و آل او نمی تواند باشد.
ملا حبیب الله، تک تک نام ها را با استناد به روایات به یک حقیقت (نورمحمّدی) تطبیق کرده است.437
آن چه اول شد پدید از جیب غیب بود نور پاک او بی هیچ ریب
بعد از آن، آن نور مطلق زد عَلَم گشت عرش و کرسی و لوح و قلم438
5-2-2. چگونگی تأثیر شناخت صفت فیاضیت بر تکامل انسان
از تبیین و بررسی صفت فیاضیت خداوند و نظام فیض او می توان دریافت که خداوند از طریق واسطه ها فیض رسانی می کند؛ پس باید بیان گردد که ضرورت وجود واسطه ها در فیض، چه نقشی بر تکامل انسان دارند؟ صدرالمتألهین در پاسخ به این مسأله، جنبه ی ولایت ائمه را مطرح می کند و بیان می دارد که «ولیّ» بر وزن فعیل به معنای فاعل از کلمه «ولیّ» به معنای نزدیکی و نداشتن فاصله است و «ولیّ» کسی است که از دیگران برای تدبیر امور سزاوارتر و شایسته تر است. به همین جهت به کسی که دوستدار و یاری کننده است ولی گفته می شود؛ زیرا به سبب محبّت و یاری به انسان نزدیک می گردد و از او جدا نمی گردد. از ریشه آن «والی» گرفته می شود؛ زیرا امور قوم را با امر و نهی تدبیر می کند و هم چنین مولی از آن گرفته شده که رفع نیاز از بنده می کند.439 پس ولایت که از ولیّ گرفته شده در اصطلاح، به معنای نزدیکی به حق تعالی است.
ولایت، به ولایت تکوینی و ولایت تشریعی تقسیم می گردد. ولایت تکوینی به معنای سلطه، قدرت و نفوذ اراده در جهان آفرینش و تکوین است. ولایت تشریعی نیز مقام قراردادی است که خداوند متعال، آن را برای اداره شئون و سرپرستی جامعه به برخی افراد داده است. این وظایف نیز ریشه در ولایت تکوینی دارد که به وسیله ی این دو ولایت، انسانها به سوی رشد و تعالی هدایت می گردند و به جایگاه حقیقی و کمال واقعی شان دست می یابند.
5-2-2-1. ولایت تکوینی ائمه
جهان آفرینش به طور کلی، هم چون انسانها، دارای حرکت و هدفی است و دارای هدایت و برنامههایی است که در سایه عنایات خداوند، صورت می پذیرد. طبق قواعد فلسفی، فیوضات خداوند با واسطه های الهی به جهان آفرینش می رسد و بیان گردید که بر اساس روایات، این واسطهها، همان اولیای الهی از پیامبران و اوصیای آنها هستند که غرض از آفرینش انسان، کاملاً در آنها محقق شده است. آنها به حق، به مقام خلیفه الهی رسیده اند و دیگران تنها درجه های از آن مقام را دارند، یعنی به مقدار ارتباط شان با تجلّیات اسماء و صفات الهی در جهان یا پیوندشان با اسم اعظم جامع الهی که لازمه اش تکامل همه جانبه است، از این مقام برخوردارند.
مرحوم صدرالمتألهین در «شرح اصول کافی» می نویسد:
این اولیای الهی نه تنها علت غایی، بلکه در مراحل علت فاعلی این جهان قرار دارند.440
بنابراین طبق آن چه بیان شد، اولیای الهی بر باطن جهان ولایت دارند و چون در متن غیبت جهان چنین ولایتی دارند، خداوند در ظاهر هم، آن ها را ولی و امام قرار داد تا مقام و منصب ظاهری طبق واقعیات جهان باشد. ایشان امامت را یکی از شئون خلافت و جانشینی خداوند می داند و در تحقق خلافت چنین می گوید:
حکمت الهی که جامع همه کمالات و اسماء نیک و صفات عالی است، مقتضی دانست که با ایجاد عالم امکان، خلق مخلوقات و تدبیر امور آن مملکت، ایجاد و رحمت خود را توسعه بخشد و پرچم قدرت و حکمت را گسترده سازد و انجام این کار از ذات قدیم خداوندی بدون واسطه به جهت دوری و تناسب اندک مقام عزّت قدیم و ذلّت حدوثِ عالم، دور بود و خداوند اراده فرمود که نایبی به جانشینی خود برگزیند که نیابتاً تصرف نموده و سرپرستی و حفظ عالم را به عهده بگیرد. به ناچار نایب مذکور، صورتی به طرف قدیم و ازلیت دارد و از حق تعالی کمک می گیرد و جانبی هم به طرف عالم خلق و حوادث دارد. بنابراین خداوند جانشینی بر طبق کمالات خود آفرید که تصرف عالم را به دست گیرد و همه اسماء و صفات عالیه خود را به او خلعت داده و در مسند خلافت نشانده و مقدرات عالم و حکم مخلوقات را به او سپرد و خلاصه مقصود از خلق عالم، این است که انسانی، جانشین خداوند در عالم، ایجاد شود.441
چنان که پیدا است، صدرالمتألهین امامت و خلافت ظاهریه را یکی از شئون خلافت باطنی دانسته و پیامبران و امامان را از علل ایجاد عالم محسوب داشته است که اصطلاحاً ولایت تکوینی نامیده می شود. ریاست ظاهری این بزرگان، تجلّی قسمتی از آن ریاست و دخالت باطنی آن ها است.
بنابراین ائمه یک سلسله آیات و شواهد و امور خارق العاده ایی به آن ها اختصاص دارد که شاهد عظمت و نبوت آنها است و دلالت کند که شریعت آنها از ناحیه ی پروردگار عالم و قادر است.442 براساس این، ائمه به اذن خداوند و در طول فعلیت خداوند افعالی را انجام می دهند؛ امّا مؤثر اصلی و بالذات، تنها خداوند است، بدون این که به توحید افعالی خداوند خدشه ایی وارد گردد.
خداوند می فرماید:
و او را به عنوان پيامبرى به سوى بنى اسرائيل مى‏فرستد كه او به آنان مى‏گويددر حقيقت من از جانب پروردگارتان براي شما معجزه‏اى آورده‏ام من از گل براى شما چيزى به شكل پرنده مى‏سازم آن گاه در آن مى‏دمم؛ پس به اذن خدا پرنده‏اى مى شود و به اذن خدا نابيناى مادرزاد و پيس را بهبود مى‏بخشم و مردگان را زنده مى‏گردانم و شما را از آن چه مى‏خوريد و در خانه هاي تان ذخيره مى‏كنيد، خبر مى‏دهم مسلماً در اين معجزات براى شما اگر مؤمن باشيد، عبرت است.443
بنابراین خداوند، کارهایش را توسط خلیفه اش انجام می دهد؛ زیرا خلیفه، کسی است که بتواند کارهای مستخلف عنه را انجام دهدو در اوصاف شبیه او باشد.به واسطه ی وجود آن ها باران نازل می گردد، آسمان می ماند و بر زمین نمی افتد مگر به اذن خداوند، همان طور که در قرآن آمده است و هزاران کارهای خارق العاده ی دیگر که از دست دیگران برنمی آید.
چنان چه امام صادق(علیه السّلام) فرمودند:
بنا أثمرت الأشجار و أبنعت الثمار و جرت الأنهار و بنا ینزل غیث السماء و ینبت عشب الأرض…444
به واسطه ی ما درختان میوه می دهند و میوه ها به بار می نشینند و نهرها جاری می گردد و به واسطه ی ما، باران می بارد و گیاه از زمین می روید.
صدرالمتألهین در این باره بر آن است که پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) به واسطه ی داشتن قوّت نفس در جهت جزء عملی و قوای تحریکیه، می تواند مؤثر باشد در این که هوای صاف و شفاف را به هوای پر از ابر متراکم، تبدیل کند و قادر است با اشاره و اراده، فرمان دهد که از آسمان، باران ببارد و طوفان ها و زلزله های شدید، همه ی عالم و یا قسمتی از آن را فراگیرد و ویرانی به بار آورد و به وسیله ی این اعمال و خوارق عادات، امّتی را که مرتکب فسق و

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان درمورد خلیفه الهی، توانایی ها، سوره بقره، صدرالمتألهین Next Entries پایان نامه ارشد رایگان درمورد رحمت الهی، صدرالمتألهین، انسان کامل، قرآن کریم