پایان نامه ارشد رایگان درباره منابع تاریخی، تاریخ فرهنگی، خلفای راشدین

دانلود پایان نامه ارشد

واعراب به این چنین مناطقی کوفه می گفتند(حبیب السیر فی اخبار افراد البشر، 49 ) .از گفته های فوق بر می آید که به هر حال این نام کوفه یک واژه عربی بوده است .
در وجه تسمیه کوفه اختلاف زیادی وجود دارد ولی از مهمترین آنها به معنی تجمع و اجتماع است ( تکوف الرسل : تجمع ) و همچنین به معنی ریگ ،ریگ سرخ ، ریگ مدور ، سرزمین ریگ زار و شنی است و چون محل انتخاب شده در قطعه زمین دایره ای که در ان ریگ و شن و گل در هم آمیخته و خاک آن سرخ رنگ بود قرار داشت عرب به چنین سرزمینی ( کوفانا ) می گوید که این نام به تدریج به کوفه تغییر یافت ( طبری ،3/338 )
پس از پیروزی مسلمین در جنگ های قادسیه ،به سال 15ه.ق خلیفه به سعدبن ابی وقاص که فرمانده ارتش اسلامی در عراق بود دستور داد تا در آنجا بمانند که این عمل وی به دلیل استحکام بخشیدن به سیطره ی مسلمانان در عراق بود تا اقدامات لازم در خصوص پیشروی به فارس انجام پذیرد(جعفری ، 125 )
از این رو سعد بن ابی وقاص ارتشهای عرب را در سرزمین های تازه فتح شده وپایتخت ساسانی در مدائن مستققر ساخت (طبری ،7/1845) ولی به زودی ثابت شد که محل مزبور به خاطر آب وهوای مرطوب ،شرایط زندگی پر از ازدحام ، کمبود محیط صحرائی وهوای سالم ومراتع برای چرانیدن گله وگوسفندان برای اعراب رضایت بخش نیست.خلیفه از سختی هایی که لشگریان عرب در محیطی غریب با آن دست به گریبان اند آگاه شده ونامه ای به سعدبن ابی وقاص نوشت تا ارتش را از مدائن بیرون کرده ومحلی را که مناسب با شیوه زندگی اعراب باشد ونیازمندیهای آنان را برآورده کند بیابند.پس از آنکه دو سه محل دیگر توسط فرستادگان سعدبن ابی وقاص آزمایش شد.ریگزاری با شن های سرخ بود که آنجا را سهله می گفتند.هرجا ریگ وشن در هم می آمیخت توسط اعراب کوفه نامیده میشد.در آنجا سه دیر بود،دیر خرقه ،دیر ام عمر،دیر سلسله ،این محل مورد قبول واقع شد ودر آن فرود آمدند وسعدبن ابی وقاص با لشگریانش به آنجا نقل مکان نمودند چادر زده و آنجارا خانه خود و لشگریانش ساخت که این امر شروع تأسیس کوفه بود (همو ،1846 )
از نگاه عمر کوفه معنی یک پادگان شهری را می داد که گروه های مختلف می توانستند در آن اقامت کرده،و می باید در کمال آمادگی باشند و وقتی که به وجود آنها نیاز باشد در دسترس باشند از این رو اولین مهاجران تازه در این پادگان کسانی بودند که در جنگ قادسیه شرکت کردند .( جعفری ،127)
در سطح شهر کوفه پانزده راه اصلی ساخته شد که تماما به مسجد کوفه ختم می شد . پنج معبر بزرگ از پشت صحن مسجد می گذشت ، چهار معبر از طرف قبله ، سه معبر از سمت شرق و سه معبر از سمت مغرب عبور داده شده بود . ( ابن اثیر ،218) اطراف این معابر را بر اساس اهمیتی که برای آنها قایل شده بودند ناحیه بندی کرده بودند و در نتیجه شهر به پانزده ناحیه تقسیم شده بود . این مناطق بر اساس موقعیت اجتماعی قبایل برای خانه سازی میان سکنه آن تقسیم گردید ( بلاذری ،206 )
کوفه در آغاز تأسیس حدود چهل هزار نفر سرباز داشته است که با توجه به این که بسیاری از این سربازان،زن وفرزندان خودرا نیز همراه داشتند میتوانیم به جمعیتی در حدود صد هزار نفر در زمان تأسیس برسیم که رقم معقولی هم به نظر میرسد.کوفه پس از تأسیس به علت آب وهوای خوش ونزدیکی به فرات وایران و وضیعت اقتصادی خیلی خوب که از راه غنایم وخراج سرزمینهای فتح شده کسب نموده بود پذیرای سیل مهاجرت اقوام وگروههای مختلف از سرتاسر مملکت های اسلامی آن روز گردید.در ادامه این مهاجرت ها در سال سی وشش هجری که حضرت علی (ع)این شهر را پایتخت کشور اسلامی قرار دادند شدّت بیشتری به خود گرفت.(مسعودی، 2/385 )
از ویژگی های شهر کوفه ،جبانه است . جبانه فضای باز اطراف و میانه قبایل بوده که غالبأ محل دفن مردگان آنان نیز بوده است ( یاقوت حموی ،2/99 ) . گاه این فضای باز میدان مناسبی برای فعالیت های سیاسی ، اجتماعی، ایراد سخنرانی ، گرد آوری نیرو و تمرین و مسابقه تیر اندازی و اسب سواری می شد و بسیاری از جنگ های داخلی نیز در جبانه ها رخ می داد( طبری ،4/193 )
کوفه از جمله معدود شهرهایی است که در تحولات سیاسی و اجتماعی خصوصا در دوره خلفای راشدین وامویان تأثیرات آشکاری داشته است وتأثیر ترکیبات طبقاتی ولایه های اجتماعی در این شهر وبافت سیاسی و اجتماعی آن در قیام های متعدد وگوناگون تأثیرات بسزایی داشته است.
مهمترین راه های ارتباطی کوفه به دیگر شهرها عبارت بودند از :
یک راه به بغداد ( شمال شرقی ) یک راه به نخیله و از آنجا به کربلا ( شمال غربی ) یک راه به نجف و از آنجا به شامات ( غرب ) یک راه به شهر حیره ( جنوب ) یک راه به شهر خورنق و از آنجا به واسط و قادسیه ، بصره و مکه ( جنوب غربی )(براقی ،175و 178 )
کوفه در سده های اولیه از مهمترین مراکز علمی جهان اسلام نیز بود . علومی مانند قرآن و فقه و ادبیات همه در کوفه رونق داشت و این شهر از قطب های علوم اسلامی در آن زمان به شمار می رفت و این شهر از همان قرن اول هجری صحابه بزرگ و دانشمندان زیادی را در خود جای داد ه بود ( یاقوت حموی ،1/167 )
شهر کوفه ،همیشه از مراکز شیعه شناخته می شد و این شهرت در تمام طول حکومت بنی امیه ادامه داشت ، بعد ها نیز مردم آن شهر بر عقیده شیعی خود پا برجا بودند . با این همه ، این شهر به دلیل فراز و فرود های فراوانی در رخدادهای مختلف ، از یک طرف ، مورد ملامت و از طرف دیگر مورد تعریف و تمجید بوده است و به همین دلیل در مورد لایه های اجتماعی تشکیل دهنده این شهر قضاوت های ضد و نقیضی شده است (بلاذری ،4/105 ).

نقشه شهر کوفه در زمان خلافت حضرت علی (ع )
جغرافیای تاریخی بصره
تاریخ تأسیس و پیشینه تاریخی بصره
بصره در 45 درجه و 30 دقیقه طول جغرافیایی و 30 درجه و 30 دقیقه عرض جغرافیائی واقع شده است ( بدیع ،77). مرزهای آن از سمت مغرب به صحرای جزیره العرب از جنوب به خلیج فارس و از شرق به خوزستان و اهواز محدود شده و در کنار آن بیابانی خشک و بایر قرار گرفته ولی روبروی آن اراضی حاصل خیز و بیشه های نخل شط العرب واقع است ( اصطخری ،4/295)
با استناد به منابع تاریخی این شهر در سال 14 هجری به دستور عمر و به وسیله عتبه بن غزوان ساخته شد(جعفریان ، 2/114) ودر سال تأسیس این شهر در منابع تاریخی به سال های 15 هجری ( کلبی ، 368 ) و 16هجری و حتی 17 هجری ( یعقوبی ، 102 )نیز اشاره شده است و گروهی معتقدند که بصره شش ماه قبل از کوفه تأسیس شده است ولی با استناد به منابع تاریخی تاریخ ایجاد این شهر بین 14 تا 18 هجری قمری است.
قبل از اسلام هم بصره به منطقه الیصیر معروف بود که در زمان کلدانیان این شهر دارای نام های مانند تدمر- تروم وترون بود که بر گرفته از زبان آرامی های کلدانیان بود که بر این شهر نهاده بودند.در عهد کوروش ،عجم به قصد نابودی دولت کلوانی به عراق حمله برد وبا تصرّف شهرهای عراق دولت کلوانی حاکم بر عراق فرو پاشید.عجم بعد از تسلط بر عراق نام جدید هستاباد اردشیر را براین شهر نهاد و بعد از حمله عجم بر عراق به دلیل نبود دولتی مستقل وتاخت وتاز فارسی ها ودولت روم خرابی کامل بر این شهر استیلا یافت.(جعفریان ، همان 3/262)
معنی واژه بصره در لغت، زمين سنگلاخ است و در زمين مغرب نزديك شهر سوس شهر ديگر است كه آن را نيز بصره می خوانند. امّا اين بصره عراق را در سال چهاردهم از هجرت، عتبة بن غزوان به امر امير المؤمنين‏ عمر بنا نهاده شد . در عرب هرگاه بصرتان می گفتند منظورشان بصره و کوفه باهم بود ( حافظ ابرو ،2/80 ).
اکثر خانه های شهر بصره از خشت پخته بود و زمين آن شوره بود. آب چاه آن در غايت شورى است چنانكه قطعا قابل خوردن نبود( همو ،2/86 ).
اهل بصره نیز همانند اهل کوفه ترکیبی از قبایل مهاجرین به شمار می آیند از استیلای شام در هراس بودند واز امویان نفرت داشتند.
بصره در ابتدا به صورت پادگان نظامی بود وبه دستور عمر بن خطاب میان آن لشگرگاه ومقرّ حکومت یعنی مدینه ، نباید آبی وجود می داشت.(جرجی زیدان ،2/228)
تأسيس بصره اندكى پيش از تأسيس كوفه صورت گرفت.ابتدا خانه‏هايى با نى ساخته شد و اين به آن معنا بود كه اسكان در اين ناحيه موقت است.اماآتش سوزى‏هاى مداوم آنها را بر آن داشت تا خانه‏هاى استوارترى از خشت بنا كنند.(حافظ ابرو ،2/80) بصره در نخستين قدم به صورت پادگان نظامى براى حفظ نيروهاى ذخيره ايجاد شد، اما به تدريج به صورت يك شهر بزرگ در آمد.اولين حاكم رسمى شهر بصره ابو موسى اشعرى بود كه در سال 17 هجری قمری از طرف عمر به امارت اين شهر منصوب شد.در بصره، محل مسجد با دار الاماره جدا بود.زمانى كه زياد از طرف معاويه به امارت بصره و كوفه رسيد، دار الاماره را نزديك مسجد ساخت. زياد، مسجد بصره را باز سازى و بناى آن را مستحكم كرد.
در سال 16ه.ق عتبه بن غزوان در ابتدای احداث این شهر کلبه هایی از نی درآنجا ترتیب داد و سپس از بیم آنکه مبادا آتش سوزی شود با اجازه عمر نی را به خشت تبدیل کردند.در ابتدا شهر بصره چند کوی بود وهر قبیله ای در کوی خود میزیستند وسیع ترین خیابان بصره شصت ذراع بود وآنرا مربد نامیدند سایر خیابان ها بیست ذراع و کوچه ها هفت ذراع عرض داشت .در میان هر کوی میدانی برای بستن اسب ها وگورستان ها ترتیب دادند وبنای خانه ها را متصل به یکدیگر ساختند. با توجه به موقیعت جغرافیائی وتجاری وروابط ایران وشام بودن آن به سرعت توسعه یافت ودر زمان بنی امیه حاکم نشین عراق شد به طوری که در زمان خالدبن عبداله قسری مساحت آن تا دو فرسخ در 2 فرسخ رسید.بصره شهری بود خیلی معروف ودر کنار دریا وخاکش شوره زار و آبش شور است زیرا که دریا در حالت مد سه روز راه رود دجله و فرات را پس می نشاند و در
وقت جزر آب دریا با آب دجله وفرات مخلوط باشد پس آب بصره همیشه شور است و نخلستان بسیار زیاده از اندازه در آن شهر می باشد.
دجله وفرات نزدیک به بصره به هم می ریزند و یک رودخانه شده از شمال به جنوب جاری می گردد(کلبی ، 368)
بصره شهر ثروتمند بود. این شهر چون از راه دریا به هند و چین مربوط می شد هنوز بیست سال از تاسیس آن نگذشته بود که به خاطر همین موقعیت جغرافیائی توانست گروههای بسیاری از مردم غیر نظامی را به امید سکونت و کسب و کار در خود جذب کند ( بلاذری ،201 ) .
زمانی که زیاد از طرف معاویه به امارت بصره وکوفه رسید بصره را باز سازی و مستحکم کرد دارالاماره را نزدیک مسجد ساخت و این مکان به عنوان یکی از مراکز مهم این شهر نقش مهمّی در تاریخ فرهنگی جهان اسلام داشته است .این شهر در علم قرائت و جایگاه قاریان نقش مهمّی داشته است.(قرچانلو ، 2/ 548) . در آغاز ، عراق ،با دو شهر بصره و کوفه به عنوان به عنوان (( عراقین )) پدید آمد و بعد ها با پیدایش بغداد نقش مهمتری را در جهان اسلام عهده دار شد ( جعفریان ،2/369). اکثر لایه های اجتماعی تشکیل دهنده شهر بصره تا مدتها پس از واقعه جمل ، عثمانی مذهب بودند ولی پس از آن به جهت نفوذ معتزله تا حدودی تعدیل شد. ( بلاذری ،3/29 )
بصره شناسان معتقد هستند روستای الزبیر کنونی نشانه ای از بصره قرون اول و دوم هجری قمری است که این شهر به دلایل مختلفی مانند حمله تاتار و مغول و اعراب بادیه نشین و آتش سوزی ها و امراض و بیماری هایی مانند طاعون کاملا از بین رفته است ( دایره المعارف اسلامی ،7/303)از شهر قدیم بصره آثاری مانند مسجد حضرت علی (ع ) و قبر طلحه و زبیر و ابن سیرین و حسن بصری باقی مانده است ( بلاذری ،340 )

فصل دوم
بنیان ها وساختار های اجتماعی کوفه

ترکیب جمعیتی کوفه
جمعیت کوفه از دو بخش عرب و غیرعرب تشکیل شده است :
بخشی از اعراب ساکن کوفه را قبایلی تشکیل می دادند که با آغاز فتوحات اسلامی در ایران از شبه جزیره عربستان به قصد شرکت در جنگ به سمت عراق کوچ کردند وسرانجام پس از پایان فتوحات در کوفه وبصره مسکن گزیدند. این اعراب هسته اولیه کوفه را تشکیل میداد که از دو تیره قحطانی وعدنانی بودند که در اصطلاح به آنها یمانی ها ونزاری ها اطلاق میشد.از بیست هزار خان

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان درباره طبقات اجتماعی، ساختار سیاسی، بین النهرین Next Entries پایان نامه ارشد رایگان درباره طبقات اجتماعی، جانشینی پیامبر، ساختار اجتماعی