پایان نامه ارشد رایگان درباره سلطان محمد، پناهندگان، غازان خان

دانلود پایان نامه ارشد

كه تقريباً بيشتر منابع جزئيات كامل چگونگي وصول اين گروه نزد ايلخان را بيان كرده اند.
حضور اين گروه به نزد ايلخانان به اين صورت بود كه، در ربيع الاول سال 712 ه / اوت 1312 م، گروهي از امراي ناراضي شام نزد سلطان اولجايتو پناهنده شدند. آنان عبارت بودند از:
” امير شمس الدين قراسنقر منصور نائب سرزمين حلب / دمشق، امير جمال الدين آقش الأفرم نايب السلطنة شام و حاكم دمشق / طرابلس325، امير عزالدين ازدمر الزردكاش326 / زرده كش، امير سيف الدين بلبلان الدمشقي، بدرالدين بيسرا الحسامي، مغولتاي، علاء الدين و اي دو غدي كه به همراه خزاين موجود، به ايلخان ملحق شدند و نزد او اقامت گزيدند “.327
صاحب ظفرنامة منظوم در خصوص وصول اين گروه از فراريان و پناهندگان نزد سلطان الجايتو سروده است:
فراوان اميران ز اقليم شام ز ناصر دل آزرده بودند باك
نبودند ايمن ازو هيچ كس قراسنقر و افرم و زرده كش
سپاهي دلاور فزون از هزار بايلي بدرگاه شاه آمدند328

الف. چگونگي استقبال سلطان الجايتو از فراريان شام
امراء فراري بعد از اينكه مخالفت خويش با ملك الناصر را علني كردند، به قصد رسيدن نزد ايلخان رهسپار ماردين شدند و فرمانرواي اين ناحيه به اكرام تمام از آنان استقبال كرد و نود هزار درهم براي آنها مقرر كرد. بعد از آن امراء از ماردين به خلاط رفتند و در آنجا درنگ كردند تا سلطان الجايتو اجازه بدهد كه نزد او بروند.329 سپس به سمت سلطانيه حركت كردند و از سوي خواجه تاج الدين وزير، امير قتلغبوقا / قتلغ قيا، ادوجي/ اودجي و قاضي القضاه نظام الدين عبدالملك مورد استقبال قرار گرفتند.330
بنا به نوشتة مستوفي “پادشاه ايشان را تربيت و نوازش فرموده هر يك را مقامي معين گردانيد”.331 سلطان الجايتو به گرمي از امراء فراري استقبال كرد و به هر يك ازآنان اقطاعاتي را واگذار كرد.
آنچنان كه از منابع بر مي آيد اولجايتو،
“حكومت مراغه به قراسنقور داد و چون او پير شده بود فرمود كه او را آق سنقور خوانند332 و أفرم را به همدان فرستاد و نهاوند را بزرده كش داد و ولايت اسدآباد را بآي دوغدي سيورغال فرمود و مغولتاي را در جايي مقرر كرد و هر يك را معاش و نان باره فراخور احوال تعيين فرمود و ايشان در آن مواضع مدت هاي مديد بماندند و از امراي معتبر شدند و احوال ايشان نيكو شد”.333
بنا به نوشتة منابع، اولجايتو با پذيرفتن اين فراريان علاوه بر دادن مناطق مختلف به آنها ” قبا و كلاه و كمر مرصع … و مبلغ شانزده تومان از خزانه در وجه ايشان مصروف گشت و نوكران آن جماعت نيز به انعامات محظوظ شدند “.334

ب. علت گريختن امراء شام به نزد ايلخانان
تقريباً بيشتر منابع در خصوص علت فرار اين دسته از امراء اظهارات مشابهي را بيان كرده اند. به نظر مي رسد مؤلف تحرير تاريخ وصاف كامل ترين دليل را در اين باره بيان مي كند: ” چون ملك ناصر بار ديگر بر مصر مسلط شد و مملكتي را كه حقوق ديواني آن هر سال پنج هزار و پانصد تومان مي شده بدست گرفت، نخست عدة كثيري از مخالفان را بديار عدم فرستاد. چنانكه شمارة مقتولان را صدو هفتاد گفته اند. ناچار از بيم كشته شدن ملك الامراء قراسنقور حاكم دمشق و جمال الدين أفرم والي حلب و امير زرده كش و… اهل و تبار بگذاشتند و با پانصد سوار از مماليك ملك ظاهر و آنچه نقدينه بدست آوردند به بندگي سلطان الجايتو التجا كردند ” .335
خواند مير نيز در خصوص علت فرار اين گروه ذكر مي كند كه آنان ” از سياست ملك ناصر توهم نموده “336 و به پناهخواهي نزد الجايتو آمدند. نويري نيز در اظهار نظري مشابه دليل مخالفت را اين مي داند كه “سلطان ملك الناصر به گروهي از امراء سخت گرفت. افرادي كه آنها را متهم مي كرد و به آنها خشم مي گرفت از جانشان ترسيدند و از آن سرزمين جدا شدند و به الجايتو پناه بردند “.337

مؤلف تاريخ اولجايتو در خصوص علت گريختن امراء شام آورده است:
” و چون ناصر در ملك متمكن و راسخ شد و بيبرس را كنار زد و سلطنت برو قرار و آرام گرفت، تيمور از راه كينكاج و استشارت گفت: به استصواب من مصلحت ملك تو در آنست كه جمله امراي قديم را دستخوش فنا و پايمال هلاك گرداني “.338
بنابراين مشخص مي شود كه تعارضات گذشته ميان امراء و ملك ناصر آتش اختلاف ميان ايشان را شعله ور كرده باشد. تا جايي كه سلطان مصر در نتيجة اين اختلافات و تحريك اطرافيان خود تصميم به قتل امراء شام گرفت.
مؤلف كتاب مغولان و حكومت ايلخاني در ايران، علت اختلاف ميان امراي شامات و ملك الناصر قلاوون را به اين شكل ذكر كرده است كه‌ ” براي فرمانروايان شامات كه مي بايست تحت تابعيت قدرتي برتر قرار داشته باشند، اين يا آن حكومت زماني تفاوت مي كرد كه آنان بتوانند در استقلال داخلي به سر برند و عوارض و خراج كمتري بپردازند. اينك مصر فشار خود را بيش از پيش بر شامات وارد ساخته بود “339 و همين علتي براي فرار اين گروه از امراء محسوب مي شود.
از مطلب فوق دو نكته برداشت مي شود: اول اينكه يكي از عوامل اختلاف امراء شامات با ملك ناصر به خاطر كسب استقلال داخلي بوده است كه ظاهراً از جانب مصريان مورد تعرض قرار گرفته بود. دوم به نظر مي رسد سلطان مصر فشار مالي قابل توجهي را جهت گرفتن عوارض و خراج بيشتر بر اين دسته از واليان حكومتي وارد كرده است و در نتيجة همين سياست، مخالفت اين موج از ناراضيان عليه سلطان مصر به صورت پناهندگي نزد ايلخانان بروز كرده است.
در واقع شايد ملك ناصر به دنبال اين بوده كه نفوذ خود را در منطقة شام گسترش دهد و اين امر با مخالفت امراء اين منطقه – به خاطر ترس از دست دادن استقلال داخليشان – مواجه شده است. زيرا همانطور كه پيش از اين ذكر شد، زماني كه ملك ناصر به سلطنت رسيد مخالفان خود را يكي پس از ديگري به قتل رساند و اين گروه از امراء به خاطر مخالفتشان با وي و از ترس جان خود نزد ايلخانان پناهنده شدند.

ج. نقش فراريان در حملة الجايتو به قلعة رحبه الشام
يكي از مهم ترين نتايج پناهنده شدن امراء شام نزد ايلخانان، تحريك سلطان الجايتو در حمله به منطقة شام بود. در واقع سلطان محمد خدابنده به اصرار و تحريك امراء فراري، لشكركشي خود به سمت مماليك را عملي ساخت.340
بنا به گفتة مؤلف تحرير تاريخ وصاف، ” چون امراء از ستم و بيداد ملك ناصر سخن ها گفته بودند، سلطان جهت نجات مظلومان لشكر به جانب شام روانه كرد “.341 از جانب سلطان فرمان صادر شد تا ” امراء به دفع فتنه و فساد ملك ناصر چريك آماده و مهيا كنند “.342 اولجايتو در روز جمعه ششم ماه مبارك رمضان برحبه الشام كه اولين قلعة سرحدي خاك شام و در كنار فرات بود رسيد و متوجه فتح آن گرديد و در بيست و چهارم ماه مبارك مذكور عزم تصرف جزم كرد.343
در هر حال الجايتو كه خود در قلب سپاه قرار داشت از سلطانيه عازم بغداد شد و از آنجا به موصل رفت و پس از اقامت كوتاه در قصر بدرالدين لؤلؤ از راه سنجار عازم قلعة الرحبه شد و در نزديكي آن اردو زد.344 در اين لشكر كشي امراء فراري شام از جمله قراسنقر و أفرم نيز وي را همراهي كردند.345
اهالي قلعة الرحبه از ورود مغولان مطلع شدند و درهاي قلعه را بستند و آمادة مقاومت دند. سپاه مغول بر گرداگرد قلعه حلقه زدند و آن را به محاصرة خود در آوردند.346 توجه به نقش أفرم فراري در اين هجوم ايلخان بسيار مهم است. زيرا أفرم به مناسبت دوستي كه با بدرالدين مدافع قلعة رحبه داشت به اولجايتو اطمينان داده بود كه بدرالدين را به تسليم آن قلعه وادارد.347 ولي بدرالدين كه به استحكامات دفاعي قلعه مغرور شده بود از اين كار امتناع ورزيد. سپاه مغول سعي كرد قلعه را تصرف نمايد ولي مدافعين قلعه مقاومت كردند و 24 ساعت روز با سپاه مغول به مقابله پرداختند.348
سرانجام با وساطت خواجه رشيدالدين فضل الله همداني، امير چوپان و قاضي الرحبه، بدرالدين كوتوال قلعه پذيرفت كه قلعه را تسليم كند و تابعيت حكومت ايلخاني را بپذيرد.349 آوازة اين خبر وحشت خاصي را ميان اهل حلب و دمشق برانگيخت و باعث فرار آنها به سمت مصر شد. اما با رسيدن خبر بازگشت اولجايتو، به شهرهاي خالي از سكنة خود مراجعت نمودند.350

2. پناهندگي اعراب آل فضل ( بني فضل ) به سلطان الجايتو
بررسي نقش اميران اعراب آل فضل ( بني فضل ) در خصوص روابط ميان ايلخانان و مماليك، اهميت اين اعراب بيابان نشين و تحركات آنان در قبال طرفين را مشخص مي كند. زيرا هر دو طرف نسبت به موقعيت حساس اين قبيلة عرب مستقر در صحاري بين شام و عراق واقف بودند.
در واقع قبايل ( احيا ) عرب در حدود مرزهاي غربي ايلخانان موقعيت خاص داشتند. آنان در بيابان هاي مابين عراق و شام و نجد و حجاز سكونت داشتند. اين اعراب باديه نشين كه به نام عمومي اعراب بني ربيعه معروف بودند، اتحاديه اي از قبايل و طوايف مختلف كوچ رو بودند. آنان به سه گروه تقسيم مي شدند و هر كدام بخشهايي از مناطق مابين عراق وشام و حجاز را در اختيار خود گرفته اميسري از آن خود داشتند. گروه نخست آل فضل بودند كه اميرشان فضل بن ربيعه بن علي بن نوح بن بدر بن سميع بود و قلمروي آنان از شهر حمص تا قلعة جعبر و از آنجا تا بصره امتداد داشت.351
با برقراري روابط دوستانه ميان ايلخانان و اعراب بني فضل، مرزهاي غربي ايلخانان كه همواره صحنة درگيري ميان مصر و ايران بود، براي مدتي به آرامش نسبي رسيد. به نظر مي رسد اين متعادل شدن اوضاع تا حد زيادي به خاطر پناهندگي رؤساي بني فضل نزد ايلخانان بود.

الف. پناهنده شدن سليمان پسر امير حسام الدين مهنا
برخي از منابع و مآخذ مانند روضه الصفا و تحرير تاريخ وصاف، بلافاصله بعد از توضيح دربارة وصول امراء فراري شام نزد ايلخانان، از نامة امير حسام الدين مهنا بن عيسي سردار اعراب شام كه از ترس ملك ناصر، درخواست پناهخواهي از الجايتو را كرده بود، سخن به ميان آورده اند. منابع ذكر مي كنند كه الجايتو در جواب نامه ” مراحم سلطاني و عواطف ايلخاني اثر اقبال به ظهور رسانيده، يرليغي بر استعطاف و استمالت و خلعت خاص و تشريفات اقارب و برات سه هزار تغار غله بر عراق عرب و دياربكر مصحوب ايلچي روان كرد “.352
الجايتو پس از روانه كردن ايلچيان به سمت امير حسام الدين مهنا، به سوي شام لشكر كشيد. به نظر مي رسد اين هجوم علاوه بر تحريكات امراء فراري شام در نتيجة دخالت هاي امير حسام الدين مهنا نيز بوده باشد. به هر ترتيب در اثناي حملة سلطان الجايتو به شام و هنگامي كه وي وارد موصل شد و در قصر بدرالدين لؤلؤ فرود آمد، سليمان پسر امير حسام الدين مهنا از بغداد به پناهخواهي نزد وي آمده و ايلخان به گرمي از او استقبال كرد353.
منابع ذكر مي كنند كه:
” سلطان او را بنواخت و ده هزار دينار زر در دامن او ريخت و همراهان او را نيز جامه و زر انعام داد و فرمان صادر كرد تا حله و كوفه و شفاته با اعمال را كه زيادت از چهل تومان ( چهارصد هزار دينار‌) زر حاصل آنهاست به رسم اقطاع بدو دادند “.354

ب. پناهندگي امير حسام الدين مهنا
با مرگ غازان خان و به تخت نشستن اولجايتو، امير مهنا بن عيسي به همراه امراي فراري شام، به الجايتو پناه برد و مورد اكرام و احترام قرار گرفت و اولجايتو امارت حج مسلمانان قلمروي ايلخاني ( ركب العراقي ) را به او واگذار كرد.355 امير حسام الدين مهنا در سال 713 ه / 1314 م به شام بازگشت و بار ديگر از سوي سلطان مماليك به امارت اعراب باديه نشين منصوب گرديد.356
به هر ترتيب بعد از فرار

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درباره نمایشنامه، نیما یوشیج، میرزاده عشقی Next Entries پایان نامه ارشد رایگان درباره مهنا، مماليك، ايلخانان