پایان نامه ارشد رایگان درباره ربع رشیدی، خواجه نظام الملک، کاروانسرا، توسعه پایدار

دانلود پایان نامه ارشد

آن‌ها در طول زمان به دلایل و عوامل گوناگونی از بین رفته‌اند و ازبسیاری از آن‌ها نامی هم باقی نمانده است، مشاهده می‌کنیم که جهت و سمت و سوی اصلی مورد نظر واقفان در طول تاریخ فقرزدایی و در مرحله بعدی، تحقق رفاه عمومی در سطح معقول بوده است.
پیش از پرداختن به ذکر برخی از موارد مصرف وقف، یادآوری یک نکته خالی از فایده نیست و آن این است که نیازهای عمومی و خصوصی مردم نسبت به زمانها و مکانهای مختلف متفاوت است، مثلا در یک زمان، مردم به کاروانسرا، آب انبارو… نیاز مبرم داشتند اما در روزگار ما تأسیس فضاهای آموزشی، درمانی، مسکن، جاده‌ها و… از اولویت بیشتری برخوردارند. از این رو، از راههای گوناگون، آگاهی دادن به مردم و کسانی که درصدد وقف اموال خود هستند، می‌تواند به سمت و سو دادن وقفهای جدید در جهت اولویتهای جامعه کمک شایان و درخور توجهی بنماید (مشکوه، ش 62) .
در این جا به اختصار به برخی از موارد مصرف وقف در رابطه با توسعه پایدار اقتصادی اشاره می‌شود و پیرامون بعضی از آن‌ها توضیحاتی داده می‌شود هدف تنها ذکر نمونه‌هاست نه استقراء و استقصاء کامل و توضیح و تغییر مفصل پیرامون هر یک از آن‌ها:

2-17-1 نمونه‌ای موردی برای برسی و تفهیم بهتر موضوع
2-17-1-1 مدارس
از موارد بسیار مهمی که واقفان در طول تاریخ به آن بسیار توجه کرده‌اند، مدارس، هزینه تعمیر و اداره آن‌ها بوده است. درآغاز اسلام و تا سالها پس از آن، مکان تعلیم و تعلم در نزد مسلمانان، مساجد و منازل بوده است و مدرسه به معنایامروزی آن تأسیس نشده بود. بعدها برای تعلیم و تربیت اطفال در جنب مساجد، مکتبهایی به وجود آمد که آن‌ها را «کتاب » نامیده‌اند (کتاب یعنی شاگردان مکتب که مجازا بر مکتب نیز اطلاق گردیده است. (ر.ک: مقدمه‌ای بر فرهنگوقف، 25)
2-17-1-2 نخستین مدرسه در اسلام
یحیی محمود ساعاتی می‌نویسد: نخستین کسانی که در زمینه تأسیس مدرسه در اسلام از آنان نام برده شده اهل نیشابور بوده‌اند که مدرسه بیهقیه را درآن جا بنا کردند. امیر نصر، فرزند سبکتکین و برادرش، سلطان محمود هر یک مدرسه‌ای را در این شهر بنا کردند ومدرسه سعیدیه نیز در آنجا بنا شده بود. (وقف و ساختار کتابخانه‌های اسلامی، 18)
جرجی زیدان نیز تأسیس این مدارس و مدارس دیگری از جمله مدرسه خواجه نظام الملک در نیشابور را از مورخان اسلامی نقل کرده است. (ر.ک: تاریخ تمدن اسلام، 626) وی از بعضی مورخان غربی نقل کرده که مامون در زمان ولیعهدی خود در خراسان مدرسه‌ای تأسیس کرد. اما وی یادآور شده است که معلوم نیست غربیها این موضوع را از کجا روایت کرده‌اند چرا که مورخان مسلمان اسمی از آن نبردهاند. اما مشهورترین مدرسهای که در قدیم بنا شده و تا مدتها پا برجا بوده و بسیاری از مورخان مسلمان آن را نخستین مدرسه اسلامی می‌دانند، نظامیه است که در اواسط سده پنجم هجری قمری به دستور خواجه نظام الملک طوسی وزیر ملکشاه سلجوقی، در بغداد تأسیس شد (تاریخ آغاز: سال 457 ه. ق)
جرجی زیدان یادآور می‌شود شاید سبب اشتهار نظامیه بغداد از آن روست که خواجه نظام الملک برای نخستین بار، تحصیل را در آن مدرسه رایگان ساخت و برای دانش پژوهان مقرری معین کرد. به هر حال نخستین مدرسه اسلامی توسط امیران و بزرگان ایرانی برپا شده و اگر حتی مدرسه مامون هم صحیح باشد در ایران و با نظر ایرانیان بنا شده و اگردر غیر این صورت مامون بایستی پس از رسیدن به خلافت در بغداد، مدرسه دایر کند و نکرد (ر.ک: همانجا).
خواجه نظام الملک در اصفهان، نیشابور، هرات و … نیز مدارسی تأسیس کرد که همه آن‌ها بخصوص مدرسه بغداد به ناموی، نظامیه، خوانده می‌شدند. خواجه نظام الملک برای نظامیه بغداد، که در کنار دجله بنا شده بود، بازارها،کاروانسراها، گرمابه‌ها، ده‌ها، خانه‌ها و… را از دور و نزدیک خریداری و به مدرسه وقف کرد، به طوری که هزینه مدرسه سالانه به شصت هزار دینار می‌رسید. نخستین استادان این مدرسه، ابوالحق شیرازی، ابونصر صباغ، ابوحامد غزالی ،سهروردی، کمال الدین انباری و… بودند (همان، 628; سفرنامه ابن بطوطه، 1/30) بعدها بتدریج دیگران از خواجهنظام الملک پیروی کرده در اطراف و اکناف سرزمینهای اسلامی مدارس رایگانی برپا کردند در دمشق، ایران، مصر،عثمانی، عراق و…
ابن بطوطه در سفرنامه خود از جمله مواردی که در سفر به سرزمینهای اسلامیاز آن نام برده مدارس است مدارسی کهعواید و درآمد موقوفات آن‌ها هزینه طلاب، استادان و حتی میهمانان و تازه واردان را بخوبی تامین می‌کرده است. وی دریکی از خاطره‌هایش می‌نویسد:
از ایذه تا اصفهان … تا مدت ده روز در قلمرو حکومت اتابک راه پیمودیم، راه ما از میان کوههای بلند بود و هر شب درمدرسه‌ای منزل می‌کردیم که در همه آن‌ها وسایل خورد و خوراک مسافران فراهم بود. این مدرسه‌ها برخی در میان آبادیو برخی دیگر در مواضع غیر معمول بنا شده بودند و ناچار اجناس مصرفی آن‌ها را از نقاط دیگر می‌آوردند(سفرنامه ابنبطوطه، 1/245).

2-17-1-3 باز شناسی ربع رشیدی (ربع: خانه، سرا و محله)
از ساخته‌های خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی، وزیرکاردان، شایسته و دوراندیش ایلخانان مغول در اواخر سده هفتم و اوایل سده هشتم هجری قمری است. از وقف نامه ربع رشیدی (به کوشش مجتبی مینوی و ایرج افشار براساس نسخه اصلی) دریافت می‌شود که ربع رشیدی فرهنگسرای بزرگ علمی و آموزشی بوده که دارای بخشهای گوناگونی مانند محلات، بازار یا کاروانسرا، باغ، راههای درون شهری و … را نیز در خود جای داده بوده است(ر.ک: وقف نامه ربع رشیدی، 170 به بعد(.
در یکی از نامه‌های رشیدالدین ذکر شده که بیست و چهار کاروانسرای رفیع قصر گونه، هزار پانصد دکان، سی هزار خانه دلکش و… در آن بنا شده است.
2-17-1-4 هدف ربع رشید از احداث این فرهنگسرا
گویا هدف غایی رشیدالدین فضل الله از احداث این فرهنگسرا، گسترش دانش بوده است… ربع رشیدی دارای بخشهای گوناگون آموزشی بوده است این فرهنگسرای بزرگ برای کودکان، بویژه کودکان یتیم و بی سرپرست، آموزش حرفه‌ای بر حسب نوع و میزان استعداد مشاغلی محصلین، مدارس عالی، دارالشفاء، و… دارای مراکز بسیار مجهز و گسترده با قوانین و مقررات پیشرفته‌ای بوده است که بسیاری از آن قوانین و مقررات از زمان خود جلوتر بوده و قابل انطباق بر شرایط و اوضاع و مقررات عصر حاضر نیز می‌باشد (ر.ک: وقف نامه ربع رشیدی، 170 به بعد; بررسی اداری و آموزشی ربع رشیدی، 71 به بعد; مجله وقف، میراث جاویدان ش 4، 52).

2-17-1-5 مؤلفه‌های شهرک دانشگاهی ربع الرشید:
رویدادهای فرهنگی ایران در قرن 5 تا 7 قمری موجب گردید تا خواجه رشیدالدین به فکر بنای مجتمع عظیم دانشگاهی ربع رشیدی در شرق تبریز باشد. بنابراین با تأسیس این مجتمع دانشگاهی در سال 699 ق ، این شهر را به کانون علم و هنر در دنیای آن روز مبدل ساخت و اگر ادعا کنیم که فرهنگ و تمدن بشری در قرن 14 میلادی مرهون این مرکز عظیم دانشگاهی بود سخنی به گزافه نگفتیم. زیرا به استناد وقف نامه‌ای که از بانی دانشمند آن به یادگار مانده این ربع مرکز گفتمان علمی میان تمدن‌های آن روز بود و علاوه بر زبان فارسی و عربی ، دروس رایج به زبان ترکی ، چینی ، یونانی ، عبری و مغولی نیز در آن تدریس میشد و هزاران متعلم را در حلقه تدریس داشت. هنر خواجه رشید در این بود که با رویکردی واقع گرایانه ، راهبردهای اعتدال محور و اولویت دادن به حفظ ارزشهای بنیادین وافزایش نو آوری‌های درو نزا ، پیووی از خط مش اعتدال گرو طراحی نظامی بر اساس وحدت در عین کثرت با شیوه‌های تمرکز قدرت و مشروعیت سیاسی ، شهرکی دانشگاهی و بین المللی را بنیان نهد (کی نژاد، 1390، 17) .
به نظر میرسد خواجه سه معیار اصلی را برای به ثمر رساندن اندیشه نیک خود برگزیده است که سبب بی نظیری این مجموعه شده است. عقل ، عرف ، شرع (همان، 20).
2-17-1-6 نظام وقف در ربع الرشیدی
هر چند درایران پس از اسلام تا چندین سده نشانه‌ای اشکار و روشن از وقف به چشم نمیخورد ولی در سروده‌ها و نوشته‌های سده 4 و 5 هجری قمری به بخشندگی بزرگان اشاراتی شده است که نشان میدهد مسجدها، زیارتگاهها ، خانقاهها، مدرسه‌ها و نظامیه ها از محل درآمد اوقاف و بخشندگی مردمی اداره و ساخته می‌شدند ( سالک بیرجندی، 1380: 96) . در دوره ربع الرشید وقف به عنوان پدیده‌ای قدیمی ولی تازه جان گرفته ظهور میکند و چنان تأثیر عمیقی بر وزیران و حکام میگذارد که اثر این تحول ذهنی را در عینیت یافتن و ظهور این مجموعه‌ها می‌توان دید. شاید به جرأت به توان گفت که وقف نه تنها جرقه پیدایش ربع الرشیدی و شهرهای ابواب البر است . بلکه قوه حرکه و ظامن بقا و گسترش این شهرها نیز بوده است. مثلا خواجه بسیاری از اموال و دارایی‌هایش را وقف ساختن ربع الرشید و عمران و آبادی آن کرده است ، در این راستا او برای این شهر، باغ‌هایی احداث نمود و تمام اقدامات لازم را برای اعتلای آن به کار گرفت(کی نژاد، 1390، 23) .

2-17-1-7 ربع الرشیدی شهری با شاخصه‌های توسعه پایداری
از شاخص‌های اصلی توسعه پایدار در شهر ربع الرشید پیوند و تأثیر پذیری آن از گذشته است زیرا خواجه مورخی توانا بود و با برسی آثار تاریخی و شیوه‌های معماری گذشته این مکان را به دست آورد که در جهت توسعه پایدار ربع به آسانی گام بردارد. ربع رشیدی با گزینه‌های راهبردی خودتوانسته بود با ساختارهای اصلی شهر و نیز نمادهای تاریخی ، علمی و فرهنگی و هنری ارتباطی فضایی مناسبی برقرار کند و همین امر سبب حفظ هویت و اهمیت آن گردید. بهترین نوع سازمان یابی در یک شهر هنگامی است که در کنار برسی توده و فضا تمام اصول طراحی ، محصوریت تباین ، تناسب ، ترکیب ، مقیاس انسانی ، پیوستگی فضایی و… رعایت گردد. که بیشتر این موارد در ربع رشید مد نظر بوده است ( کی نژاد، 1390: 25). در طراحی ربع الرشید اصول و معیارهای برنامه ریزی و طراحی شهری بر اساس معیار‌های توسعه به کار گرفته شده است: یعنی کارایی، عدالت ، رفاه ، صرفه جویی، وحدت فضایی، پیش اندیشی و آینده نگری ملاک عمل خواجه رشید بوده است (همان: 30).
2-17-1-8 توجه به اقتصاد در ربع رشیدی
در این شهر 24 کاروانسرا، 1500دکان و مراکز خدماتی دیگر به منظور رفع نیازهای ساکنان شهر که در 30 هزار خانه ساکن بودند، ساخته شد. خواجه به خوبی میدانست که پایداری یک شهر بسته به اقتصاد مطلوب آن شهر است لذا در کنار واحد‌های آموزشی، سازماندهی اقتصادی نیز پدید آورد (کی نژاد،1390: 28).

2-17-1-9 دلایل ناپایداری شهرک ربع رشید
پس از قتل رشیدالدین فضل الله (718 ه.ق) ربع رشیدی به غارت رفت و تمام بخشهای آن به آتش کشیده شد و ابزار ووسایل آن به دست توده عوام که تحت تأثیر تبلیغات مخالفان رشید قرار داشتند، به تاراج رفت. پس از روی کار آمدن فرزندش، خواجه غیاث الدین محمد (729 ه.ق) ربع رشیدی مجددا رونقی یافت و خرابیها سروسامان گرفت اما این بارهم پایدار نماند و پس از قتل غیاث الدین محمد دوباره به نابودی گرایید… نگاهی کوتاه به آمار گذشته و فعلی مدارس در کشور خودمان گویای این حقیقت تلخ است که بسیاری از آن مدارس ازبین رفته‌اند و اثری از آن‌ها باقی نمانده است. به عنوان نمونه، مرتضی راوندی درباره کثرت اوقاف در یزد می‌نویسد:
در ازمنه سابق در دارالعباده یزد زیاده از چهار صد مدرسه و بقعه شریفه معموره می‌بود که هر یک از آن‌ها موقوفات کلی وجزئی داشتند و نظر به انقلاب روزگار کل آن ابنیه ویران گشته و تمامی موقوفات به ضبط خالصه دیوان درآمده مگر یک مدرسه شفیعیه که الان دایر است و چند مدرسه جدید ( تاریخ اجتماعی ایران، 4/757).
امروز نیز چون گذشته به همت والای نیکوکاران، نیاز مبرم احساس می‌شود تا دوباره قدم به میدان نیکوکاری گذارند ومشکل فضاهای آموزشی کشور از مدارس ابتدایی گرفته تا دانشگاهها با صدقات جاریه خویش حل کنند.

2-18 نتیجه گیری:
همانطور که عنوان شد عوامل مختلفی موجب پایداری در یک شهر ، مکان ، و متناسب با موضوع،

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان درباره رفاه عمومی، توسعه پایدار، توسعه پاید، عدالت اجتماعی Next Entries پایان نامه ارشد رایگان درباره فرهنگ سازی، رفاه عمومی، پایداری اقتصادی، موازین اسلامی